Шаймуратов Минигали Мингазович

Уфа уеһын Биштяки дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Ийэтэ өлбүтүн кэннэ, 14 сааһыгар куоракка баран, Уфа пароходствотыгар «Урал» пароходка матрос быһыытынан үлэлээбитэ.

Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1919 сыл бэс ыйыттан. Гражданскай сэриигэ кыттыбыта. Илиҥҥи фронт 5-с армиятын 30-с стрелковай дивизиятын 270-с Белорецкай стрелковай полкатыгар сулууспалаабыта, адмирал А. В. Колчак сэриилэрин утары сэриилэспит; Пермь, Петропавловск уонна Омск атакалыыр эпэрээссийэлэрэгэр кыттыбыта. 1920 сыллаахха муус устарга үөрэнэ ыыппыттар.

1921 сыллаахха тохсунньутугар 9-с Казанскай кавалерийскай курсу бүтэрбитэ, үөрэҕин бүтэрэн баран взвод хамандыырынан Отдельнай Волжскай кавалерийскай бригада 2-с кавалерийскай полкатыгар ыытыллыбыта. Тамбовскай өрө турууну баттааһыҥҥа кыттыбыта. 1921 сыл алтынньыттан 6-с Кирсановскай кавалерийскай куурустарга взвод уонна эскадрилья хамандыыра, 1922 сыл бэс ыйтан 7-с Старожиловскай кавалерийскай куурустарга взвод хамандыыра. 1922 сыллаахха сэтинньигэ Хотугу-Кавказ байыаннай уокуругар С. М. Будённай Бастакы Ат аармыйатын 14-с кавалерийскай дивизиятын 79-с кавалерийскай полкатыгар сулууспалаабыта. 1924 сыллаахха бу уокурук орто команднай састааптарыгар хатыланар оройуоннааҕы куурустарын бүтэрбитэ. 1925 сыллаахха кулун тутарга Москваҕа ВЦИК аатынан холбоһуктаах байыаннай училищеҕа взвод хамандыырынан уонна курс хамандыырынан сулууспалаабыта.

1930 сыллаахха атырдьах ыйыгар М. В. Фрунзе аатынан Кыһыл Аармыйа байыаннай академиятын слушателя: сүрүн салаа (1931—1932) уонна илин салаа (1932—1934) 1 кууруһун бүтэрбитэ. 1934 сылтан Кыһыл Аармыйа Генеральнай штабын 4-с (1934 сылтан разведка) дириэксийэтигэр сулууспалаабыта: салаа салайааччытын көмөлөһөөччүтэ, 1934—1935 сылларга Турцияҕа байыаннай атташе, 1936—1937 сылларга Кытайга Гоминьдан бырабыыталыстыбатын анныгар баар байыаннай кэмитиэт сүбэһитэ, 1938 сылтан 1940 сыллаахха ахсынньыга диэри Кытайга байыаннай атташе.

Константин Симонов суруйарынан, Шаймуратов ааҥыллыы, кытайдыы, татаардыы, уйгуурдыы уонна казахтыы үчүгэйдик билэр эбит, ол да иһин буолуо, «бырабыыталыстыба анал сорудаҕынан аан дойду аҥаарын кэрийбитэ».^[1]

Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытын кэннэ, 1941 сыллаахха полковник М. М. Шаймуратов Кыһыл Аармыйа кавалерийскай Инспекциятыгар көһөрүллүбүтэ, 1-кы анал кавалерийскай Кремль охраннай биригээдэтин полка хамандыырынан анаммыта, сотору кэминэн генерал Л. М. Доватор корпуһун састаабыгар фроҥҥа ыытыллыбыта. М. М. Шаймуратов Москва чугаһыгар Волоколамскай аттыгар буолбут кыргыһыылар иһин иккис Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.

1941 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Уфаҕа тиийэн 112-с Башкиир кавалерийскай дивизия хамандыырынан дуоһунаһыгар киирбитэ. 1942 сыллаахха от ыйын 2 күнүттэн 8-с кавалерийскай корпус састаабыгар киирэр дивизия Брянскай фронт састаабыгар Воронеж-Ворошиловград көмүскэнэр эпэрээссийэтигэр кыттан сэриилэспитэ. Ахсынньы ыйга Соҕурууҥу-Арҕааҥҥы фронт 5-с танковай армиятыгар бэриллибитэ. Онно Сталинград кыргыһыытыгар кыттыбыта. Орто Дон наступательнай эпэрээссийэтин кэмигэр 1942 сыллаахха ахсынньыга дивизия Тацинскайы уонна Морозовскайы босхолооһун кэмигэр бэйэтэтин уратытын көрдөрбүтэ.

1942 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр полковник М. М. Шаймуратовка генерал-майор байыаннай аата иҥэриллибитэ^[2].

1942 сыллаахха олунньу Ворошиловградтааҕы наступательнай эпэрээссийэҕэ дивизия уонна корпус 3-с гвардейскай аармыйа састаабыгар киирэн, ниэмэстэр көмүскэллэригэр дириҥник ситиһиилээхтик үлэлээбиттэрэ, Миллеровоҕа уонна Макеевкаҕа ыраах саба түспүттэрэ.

Кыргыһыыга хорсун быһыытын иһин, улахан суолталаах оперативнай соруктары ситиһиилээхтик толорбуттарын иһин 112-с башкиир кавалерийскай дивизияҕа 1943 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр ССРС оборона наркомун дьаһалынан гвардеец званиета иҥэриллибитэ уонна 16-с гвардейскай дивизия диэн ааттаммыта.

Харьков көмүскэнэр эпэрээссийэтин кэмигэр, ниэмэстэр контрнаступлениеларын саҕаланыытыгар, дивизия ниэмэс тыылыгар дириҥник киирэн, онтон улахан сүтэриилээх бэйэ дьоҥҥо диэки көҥү көппүттэриигэ күһэллибитэ. 1943 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Г. И. Петровскай аатынан Штеров динамит заводун (Петровское) уонна Юлино (Штеровка) нэһилиэктэрин икки ардыгар полка өстөөх линиятын кэннигэр рейдан тахсар кэмигэр геройдуу өлбүтэ. Сэрии кэмигэр сүппүтүнэн ааҕыллыбыта, 1946 сыллаахха эрэ генерал Шаймуратов өлбүтүн чахчыта олохтоммута.

Шаймуратовскай дивизия салгыы сэриилэспитэ уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Донтан Эльбаҕа диэри 4000 км тахса сири ааспыта. Кини Үрдүкү Главнокомандующай дьаһалыгар 15 төгүл кыргыһыыга уратытын быһыытынан бэлиэтэммитэ. Дивизион 3860 саллаата уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыттара, олортон 78-та Сэбиэскэй Сойуус Геройдара уонна биэс Албан аат уордьанын толору кавалердара буолбуттара.

Ойоҕо — Ольга Павловна Шаймуратова. Кыыһа — Октябрина Шаймуратова, төр. 4.11.1927 Москваҕа. Сиэнэ — Сергей, 1956 т.с.

• Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (кулун тутар 30 күнэ 2020 сыл, өлбүтүн кэннэ) — 1941—1945 сыллардааҕы ниэмэс фашистарын утары Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр эр санаатын уонна хорсун быһыытын иһин
• Уордьаннара Кыһыл Знамя уордьана (1938, 1941)
• Кыһыл Сулус уордьана (14.02.1943)
• «РККА 20 сыла» мэтээл (1938) (3-с Кыһыл Знамя уордьана 1942 с. наҕаарадаламмытын туһунан баар, ол эрээри сорох источниктар бигэргэппэттэр).

• Башкортостаҥҥа Шаймуратов аатын Уфа, Стерлитамак, Салават, Ишимбай уонна Октябрьскай куораттар уулуссалара сүгэллэр. Донбасска болуоссат (көмүү) уонна Петровское куоракка уулуссалар, ону тэҥэ пгт. Чернухино (Луганскай уобалас). Башкортостан Кармаскалинскай оройуонун Биштяки сэлиэнньэтэ 1964 сыллаахха Шаймуратово диэн ааттаммыта.
• Шаймуратовка пааматынньыктар Уфа куоракка (2 пааматынньык), Петровское куоракка (уҥуоҕар уонна башкир аттаахтарын скверыгар өйдөбүнньүк бэлиэ), Чернухино (башкир аттаахтарын паамытынньыга) уонна Шаймуратово сэлиэнньэҕэ туруорулуннулар.
• Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтэ араас оройуоннарыгар тыа хаһаайыстыбатын түмсүүлэрэ генерал аатын сүгэллэр.

Төрөөбүтүгэр Оренбург мухамеданскай духовнай мунньаҕын метрическэй кинигэтигэр, нууччалыы тылбаастаан, «Минлегали Мингажетдин улы Шаймуратов. Аҕата мишартардан төрүттээх башкир, ийэтэ тэптэр төрүттээх башкир»^[3][4].

М. М. Шаймуратов Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай партияҕа (б) киирэригэр сайабылыанньаҕа «тэптэр» диэн суруллубута^[5].

• Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь. — М.: Кучково поле, 2011. — Т. 1. — С. 323—324. — 200 экз. — ISBN 978-5-9950-0189-8.
• Гумеров Ф.Х. Генерал Шаймуратов. — Уфа: Китап, 1999.
• Лурье В. М., Кочик В. Я. ГРУ: дела и люди / Составитель Колпакиди А. И. — М., СПб.: «ОЛМА-Пресс», «Нева», 2003. — 640 с. — (Россия в лицах). — ISBN 5-7654-1499-0, ISBN 5-224-03528-7.
• Насыров А. Х. Подвиг генерала: Воспоминания командира эскадрона 112-й башкирской кавалерийской дивизии. — Уфа: Китап, 2006. — 216 с. — ISBN 5-295-03902-1