Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Уйгуур хаҕанаата

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Уйгуур хаҕанаата эбэтэр Уйгуур-Орхон хаҕанаата (нууч. Уйгу́рский кагана́т; нууч. Орхо́н-Уйгу́рская импе́рия) — 744 сыллаахха Илиҥҥи Түүр хаҕанаата суох буолбутугар, Гули Пэйло бэйэтин хаҕаанынан биллэрбитин кэннэ үөскүү сылдьыбыт былыргы уйгуурдар дойдулара.

Устуоруйа

Бастакы ахтыылар

Уйгуурдар (былыргы кыт.: 回鶻, аныгы кыт.: 回鹘, пиньинь: huihu) аан маҥнай Хотугу Вэй (354—386 сыллар) суруктарыгар ахтыллаллар уонна хуннартан төрүттээхтэрэ этиллэр. Кинилэр Гаоцзюй (кыт. 高車, пиньинь: gaoju), ол аата «үрдүк тэлиэгэлэр» диэн эмиэ ааттаналлара. Уйгуурдар Чилэй (кыт.: 敕勒; пиньинь: chilei) диэн ааттаах биистэр холбоһуктарыгар киирсэллэрэ. Сорохтор саныылларынан сөптөөх аат Чилэй буолбакка Тэлэ (кыт.: 鐵勒; пиньинь: tiele) диэн буолуохтаах (көр: телеуттар, тэлэҥиттэр). Суй кэмигэр уйгуурдар Уху (烏護), Ухэ (烏紇), Вейхэ (韋紇) диэн ааттаммыттар. Ол саҕана кинилэр Дьуҥҕаар сиригэр олорбуттар уонна 15 биискэ арахсар эбиттэр (онно эбии басмал уонна карлук доҕордуу биистэрэ):

Уйгуурдар сойуустарыгар киирэр сөптөөх биистэр
  1. Юаньхэ (袁紇).
  2. Сюеяньто (сороҕор Сеяньто, сир дэнэллэр) (薛延陀).
  3. Циюй (契羽 эбэтэр 契亦, киби) Харашартан хотугулуу арҕаа диэки олорбуттара. Аҕа баһылыктара Гелен (哥楞) бэйэтин "Иучженьмохэкехан" (易勿真莫賀可汗) диэн биллэрбитэ. Кини уонна кини быраата Мохэдотэлэй (莫賀咄特勒) иккиэн олус хорсун этилэр. Гелен өлбүтүн кэннэ, кини уола Хэлишанню (何力尚紐) уонна ууһа 632 сыллаахха Кытай подданствотын ылыммыттара. Лянчжоу уонна Ганьчжоу хоту өттүгэр кинилэргэ Юсичжоу (榆溪州) диэн сири биэрбиттэрэ. 653 сыллаахха хэлань дудуфу (賀蘭都督府) диэн ааттаммыта уонна Янжань духу (燕然都護) хонтуруолугар бэриллибитэ. Хэли Кытайга бэриниилээхтик сулууспалаабыта. 827 сыллаахха кинилэр сирдэрэ Чжэньуга (振武) холбоспуттара.
  4. Дубо-тывалар (都播, 都波) Сяохай күөл (小海, Хубсугул буолуон сөп) диэки олорбуттар; арҕаа диэкиттэн хакастары уонна соҕуруу диэкиттэн уйгуурдары кытта ыаллаһар этилэр. Үс аймахха арахсаллара, хас биирдии аймах бэйэтэ баһылыктаах этэ. Кинилэр сүрүннээн бултаан, хомуйан аһыыллара, отууларга олороллоро, халандаары билбэт этилэр. Үүнээйи силиһин хомуйаллара, балыктыыллара, харамайдары, көтөрдөрү бултууллара. Баайдар киис уонна таба түүтүттэн, дьадаҥылар кус түүтүттэн тигиллибит таҥастаах этилэр. Сыбаайбаларга бэлэх быһыытынан баайдар ат бэлэхтииллэрэ, оттон дьадаҥылар таба тириитин уонна силиһи бэлэхтииллэрэ. Өлбүт дьону хоруопка уган баран, хайаҕа таһаараллара эбэтэр маска баайаллара. Сокуону билбэт этилэр, тутуллубут уоруйах уорбут малларын сыанатын иккитэ төнүннэрэрэ. 647 сыллаахха аан бастаан Кытайга посуоллары ыыппыттара, кэлин кинилэр ардыгар сылдьаллара.
  5. Гулигань-Курыкааннар (骨利幹) Байҕал күөлтэн (瀚海) хоту диэки олорбуттар. Улахан уонна күүстээх сылгылары иитэллэтэ, сэриилэрэ 5000 кэриҥэ киһилээх этэ. Кинилэр дойдуларыгар байхэ (百合, сарана) элбэхтик үүнэр. Кытайдар саныылларынан курыканнар сирдэрэ хотугу муораҕа диэри тиийэр уонна кылгас түүннээх, уһун күннэх сир буолар. Тан импэрээтэригэр посуоллары ыыталларыгар, кытайдар сирдэригэр юнь хой цзянзюня (雲麾將軍, үһүс үрдүк сололоох сулууспалаах, бочуоттаах байыаннай сыбаанньа) Кан Суми (康蘇蜜) ыыппыттара. Кинилэр сирдэрэ Сюаньцюэ уокуругар (玄闕州) кубулуйбута. Аҕа баһылык Сицзинь (俟斤) кытайдарга элбэх аты бэлэхтээбитэ, олортон 10-ну импэрээтэр бэйэтигэр талан ылан аат биэрбитэ. 662 сыллаахха кинилэр сирдэрэ Юйу уокуруга (余吾州) диэн ааттаммыта уонна Байҕал наместничествотыгар (瀚海都督府) бас бэринэр буолбута.
  6. Доланьгэ-Тэлэҥиттэр (多覽葛) эбэтэр Долань (多濫) Сюеяньтоттан илин диэки, Тунло (同羅水) өрүһүнэн олорбуттар. Сэриилэрин ахсаана 10 000 киһи кэриҥэ этэ. 646 сыллаахха, Сюеяньто хотторбутун кэннэ, аҕа баһылык Сыцзинь Доланьгэ (俟斤多濫葛) салайааччылаахтара. Кинилэр сирдэрэ "янжань дудуфу" (為燕然都督府, янжань генеральнай күбүрүөнэ) диэн саҥаттан тэриллибитэ, аҕа баһылык Дудуфаты салайбыта уонна "ю вэй да цзанцзюнь" (右衛大將軍, уҥа гвардия сүрүн хамандыыра, 3-с ранг) сыбаанньатын ылбыта. Кини оннугар Доланьгэ Сайфу (多濫葛塞匐) олорбута.
  7. Пугу эбэтэр Бугу (仆骨, 仆固) Доланьгэттэн илин диэки олорбуттар, уйгуур биистэриттэн саамай хотугу биис этилэр. 30 000 сурттаах (нууч. юрта) уонна 10 000 киһилээх сэриилээх этилэр. Аан маҥнай Түүр хаҕанаатыгар холбоспуттара, онтон Сюеяньтога бас бэриммиттэрэ. Сюеяньтолары 645/646 сыллаахха Тан импиэрийэтэ баһылаабытыгар, пугу аҕа баһылыга Цюсофу Сылифа Гэлань Баянь (酋娑匐俟利發歌濫拔延) Кытай подданствотын ылыммыта. Пугу сирдэрэ Цзиньвэйчжоу уокуругар (金微州) кубулуйбуттара, уонна аҕа баһылыга "ювуйвэй да цзанцзюнь" (右武衛大將軍, уҥа сэрии харабылларын сүрүн хамандыыра, 3-с сүрүн ранг) дуоһунаһыгар киирбитэ уонна "дуду" (都督, барыллаан: генерал-күбэрнээтэр) дуоһунаһы бэйэтин уобалаһыгар ылбыта. 713 сыллаахха Пугу сирдэригэр туох эрэ өрө туруу буолан, аҕа баһылык өлөрүллүбүтэ, уонна кини өлөрүөхсүтэ Кытай былаастарыгар бэриммитэ, ол кэннэ буруйдаан өлөрүллүбүтэ. Өлөрүллүбүт аҕа баһылык уола Хуай Энь (懷恩) 756–758 сылларга Шофан Цзедуши (朔方節度使) анаммыта; кини биографията тыыннаах хаалбыт.
  8. Баегу-Байырку (拔野古, 拔野固, 拔曳固), Гобиттэн арҕаа, пугулартан илин уонна мохэттэн арҕаа диэки олорбуттар. 60 000 сурттаах уонна 10 000 киһилээх сэриилээх этилэр. Кинилэр дойдулара кэрэ оттордоох. Үчүгэй аттаах, тимири уһанар биис. Кинилэр сирдэринэн Кангань өрүс (康幹河) сүүрэр, онно 3 сыл устата бэһи ыһан баран, маһы хостообуттара, ол маһы канган таас (康幹石) диэн ааттыыллара (тэҥ. морёнай дууп). Баегулар бултааһыны сөбүлүүллэр уонна күөллэр муустарыгар табалары хайдах бултуулларын билэллэр, табалры хайыһарынан эккирэтэллэр. Сиэрдэрэ тэлэ курдук эрээри, түөлбэ тыллара арыый атын. 629 сыллаахха атын уустары кытта Кытайга посуоллары ыыппыттара. 647 сыллаахха Сылифа Цюйлиши (俟利發屈利失) аҕа баһылык Тан династиятыгар бас бэринэр. Сирдэр Юлин (幽陵) дудуфату (都督府, барыллаан: генерал-күбэрнээтэр) кытта холбоспуттара, аҕа баһылык ювуйвэй да цзанцзюнь (右武衛大將軍, уҥа байыаннай гвардия кылаабынай хамандыыра, 3-с сүрүн ранг) сыбаанньаны ылбыта. 656-660 сылларга атын омуктары кытта бииргэ өрө турбуттара. Кинилэри хаҥас байыаннай гвардия (左武衛大將軍) кылаабынай хамандыыра Чжен Жэнтай (鄭仁泰) баттаабыта, аҕа баһылык өлөрүллүбүтэ. 742 сыллаахха Тан бэриниилээх буолуутун төнүннэриэхтэрин баҕарбыттара.
Уйгуур хаҕанаата (751 с.)
  1. Тунло-Тоҥра (同羅) сюеяньтоттан хоту уонна доланьгэттэн илин диэки олорбуттар. 30 000 киһилээх сэриилээх этилэр. 728 сыллаахха Кытайга посуолу ыыппыттара. Элбэх сыл ааспытын кэннэ, Кытай подданстватыгар көрдөспүттэрэ. Кинилэр сирдэрин "Гуйлинь дудуфу" (龜林都督府, барыллаан: генерал-күбүрүөн) диэн кубулуппуттара, Сылифа Шицзяньчо (俟利發時健啜) аҕа баһылык "цзолинцзюнь дацзянцзюнем" (左鰻臻复荻卻) диэн ааттаммыта хаҥас салайар аармыйа кылаабынай хамандыыра, 3-с улахан сыбаанньалаах). Ань Лушань өрө туруутун кэмигэр тунло омук кини аармыйатыгар "елохэ" аармыйата (曳落河) диэн ааттаах киирбитэ.
  2. Хунь (渾) саамай соҕуруу олорбут биис. 630 сыллаахха түүрдэри суулларбыттарын кэннэ Тан импиэрийэтин кыраныыссатыгар көһөн кэлбиттэр, аҕа баһылыктара Сылифа Атаньчжи (俟利發阿貪支). Сюеяньто 646 сыллаахха хотторбутун кэннэ, хунньар аҕа баһылыктара Сылифа Хуньван (俟利發渾汪) бииһин кытта Кытайга көспүтэ. Кинилэр сирдэрэ биир, онтон икки Гаолинь дудуфу (臯蘭都督府) диэн арахсыбыттара. Хунньар Атаньчжи уонна Хуньван диэн икки аҕа баһылыктаах этилэр. Импэрээтэр үрдүк төрүттээх Атаньчжины өйүүргэ быһаарбыта уонна киниэхэ дуоһунаһы биэрбиэт, Хуньван ол дуоһунаһыттан аккаастаммыта. Атаньчжи Гаоланчжоу уокуругун (臯蘭州) юлинцзюньвэй дацзанцзюнэн (右領軍衛大將軍, Уҥа салайар аармыйа кылаабынай хамандыыра, 3-с сүрүн ранг) уонна уокуруг хамандыырынан (刺史) анаммыта. Хуньван юнхуэй цзяньцзюнь (雲麾將軍, былыт знамятын хамандыыра, былааһа суох бочуоттаах дуоһунас, 3-с манаан сылдьар үрдүк соло) чиини ылбыта. Атаньчжи оннугар кини уола Дашоу (大壽), кини кэнниттэн Шичжи (釋之) олорбуттара. Шичжи чаҕылхай сэрииһит этэ, Гэшу Хань (哥舒翰) саҕана сулууспалаабыта, Тибиэт Шипучэн (石堡城) кириэппэһин ылыыга уратытын көрдөрбүтэ. Кини хорсун быһыытын иһин "ювуйвэй да цзанцзюнь" (右武衛大將軍, уҥа байыаннай гвардия сүрүн хамандыыра, 3-с сүрүн звание) дуоһунаһы уонна Жунаньцзюнь гун (汝南郡公, Жунань уобалас гуна, 2-с манаан сылдьар ранг, 2000 ыалы аһатыы, үйэлээх туһаныыга 35 цин сир) дуоһунаһы ылбыта. Хэян (河陽) көмүскэлигэр Ли Гуанбига (李光弼) сулууспалыы сылдьан, ниншоуцзюнь ван (寧朔郡王, Ниншоу провинциятын вана, 1-кы рангалаах манаан сылдьааччы, 5000 ыалы аһатыы, 50 цин сири бас билии) уонна Шофан цзедуши (朔方節度) пуоһугар олорбута. Пугу Хуайэнь (仆固懷恩, Ан Лушань өрө турбут генерала) Шофанҥа куоппут. Шичжи кинини киллэриэн баҕарбатаҕа, ол гынан баран эдьиийин уола Чжан Шао (張韶) таайын Пугуну киллэрэргэ итэҕэппитэ. Онтон Пугу Чжан Шаоҕа таайын өлөрөргө дьаһайбыта уонна Шофаны ылбыта. Сотору Пугу Чжан Шаоҕа маннык эппит: «Эн таайгын умсардыбытыҥ, онон хайдах миэхэ сулууспалыаххыный?» Пугу Чжан атаҕын тоһутуҥ диэн дьаһал биэрбит уонна хаайыыга укпут. Сянь (瑊), Шичжи уола, Таҥҥа сулууспалаабыта. Киниэхэ анаан биография суруйбуттара.
  3. Адэ-Эдиз (阿跌) эбэтэр Хэде (訶咥). 629 сыллаахха атын биистэри кытта Кытайга илдьит ыыппыттара. Кинилэр сирдэрин Цзитянь уокуруга (雞田州) диэн ааттаабыттара. 713 уонна 741 сыллар ыккардыларыгар түүрдэргэ бас бэринэртэн аккаастанан Кытай былааһын ылыммыттара.
  4. Байси (白霫) Тунло уонна Пугу икки ардыларыгар сяньби сирдэригэр олорбуттар, онтон сюеньтоттан куотан Аочжи өрүс (奧支水) уонна Ленсин хайатын (冷陘山) диэки көспүттэр. Соҕуруу диэкиттэн киданнары кытта ыаллаһа олорбуттара. 10 000 киһилээх сэриилээхтэрэ. Бэйэлэрин бултаан аһаталлара, таҥастара кыһыл тириитинэн киэргэтиллибитэ, дьахталлар алтан бөҕөх кэтэллэрэ, таҥастарын эҥэрдэригэр чуораан ыйаналлара. Кинилэр үс аймахха арахсыбыттара: Цзюянь (居延), Ужомэй (無若沒), Хуаншуй (潢水). Кинилэр аҕа баһылыктара "сыцзинь" (俟斤 орто кытай: ɖʐɨ-kɨn был. түүр. ‏иркин‎[3]) диэн ааттаах этилэр уонна Кат Иль-хан Багадур-шад бэриниилээх вассаллара этилэр. Тан Тайцзунҥа иккитэ посуоллары ыыппыттара. Кэлин кинилэр аймаахтарыттан иккитэ Кытай уокуруга Нинянь (寘顏州) буолбута, онтон атына Цзюянь (居延州), аҕа баһылыктара уокуруктар баһылыктара — чиши (刺史) буолбуттара. 660 сыллаахха аҕа баһылык Ли Ханьчжу (李含珠) Цзюяны салайбыта. Кини оннугар быраата Цзюеду (厥都) олорбут.
  5. Гэлолу (葛邏祿, Карлуктар). Түркүүттэртэн төрүттээхтэр. Алтаай хайаларыттан арҕаа диэки, Пугучжень өрүһүнэн (仆固振水, Тарбагатай өрүс буолуон сөп) олорбуттар. Кинилэри кытта ыалыы Чеби (車鼻) биис олорбут. Гэлолу үс аҕа ууска арахсар этэ: Моулуо (謀落) эбэтэр Моуцы (謀刺), Чисы (熾俟) эбэтэр Пофу (婆匐), Ташили (踏實力). 650 сыллаахха Гао Кань Чэби хааны кытта сэриилэспитигэр Кытай подданнайдара буолбуттара. 657 сыллаахха кинилэр сирдэрэ 3 уокурукка арахсыбыттара, уустарга сөп түбэһиннэрэн: Иншань дудуфу (陰山都督府), Дамо дудуфу (大漠都督府), Сюаньчи дудуфу (玄池都督府). Аҕа баһылыктар уокуруктарын дудулара буолбуттара. Кэлин Цзиньфу оройуона (金附州) Дамиттэн арахсыбыта. Гэлэлу туруктара түөрэккэй быһыылаах, тоҕо диэтэххэ кинилэр хаста да түүрдэргэ бэриммиттэр, онтон былааһы суулларбыттар. Кэлин кинилэр соҕуруу диэки хампаанньалары тэрийэр буолбуттара, ордаларын: "Үс уруу Ехута (三姓葉護)" диэн ааттыыллара. Аармыйаны хомуйан түүрдэри кыайбыттара. 713 сыл кэнниттэн иккитэ Кытайга посуоллары ыыппыттара. Озмыш-тэгин-хааны утары сэриигэ 742 сыллаахха басымалары уонна хойхуулары кытта холбоспуттара. Ол кэнниттэн гелолу уонна хойху урукку союзниктарын басымалары утары тахсан баран, хааннарын Кытайга куотарга күһэйбиттэрэ. 744 сыллаахха бастакы уйгуур хаҕааннарын Кутлуг талыыларын өйөөбүттэрэ. Ол гынан баран, гэлолулар икки ардыларыгар сомоҕолоһуу суох этэ уонна атын уустар бэйэлэригэр туспа тойоттору талбыттара. Элбэх сыл буолан баран, гэлолу аҕа баһылыга Еху-дун-пига (葉護頓毗伽) түүрдэр аҕа баһылыктарын Абусаны (阿布思) тутан ылан Кытайга илдьэ барбыта, ол иһин Цзиньшань-цзюньван (金山郡王) диэн титулу ылбыта. 742-755 сылларга Таҥҥа биэс төгүл посуоллары ыыталлара. Гэлолулар 756 сыллаахха атын уйгуурдары кытта сэриилэһэн, хас да куораты ылбыттара. Таннары кытта сибээс барыта быһыллыбыта.
  6. Басими (拔悉蜜, Басмаллар) 649 сыллаахха Тан Кытайыгар посуолларын ыыппыттара. 742 сыллаахха басими уонна уйгуурдар холбоһон Озмыш-тэгин-хааны өлөрбүттэрэ. Басимилар бэйэлэрин түүрдэртэн тутулуга суохтарынан ааҕаллара уонна "Хэла-пига-кэханем" (賀臘毗伽可汗, түүр. Бильгэ-хаан) аҕа баһылыгы талан ылан, Тан дьиэтигэр бэлэхтээх посуоллары ыыталлара. Тан Сюань-цзун кинилэргэ хараҥа кыһыл тигиилээх халааттары, кыһыл көмүс испиилкэлэри, курдары, шагрин сайдактары (魚袋, курдаах суумкалары) бэлэхтээбитэ. Үс сылынан басмаллар хаҕанааттара уйгуурдар уонна карлук-гэлолу сойуустарыгар хотторбута, ол түмүгэр басмаллар Бильгэ хааннара кытай Бэйтин наместничествотыгар куотан Тан сулууспатыгар киирбитэ уонна цзо ву вэй цзянцзюнь (左武衛將軍, хаҥас байыаннай гвардия хамандыыра, 3-с манаан сылдьар ранг) сыбаанньаны ылбыта.
  7. Хусюэ (斛薛) Доланьгэттэн хоту диэки олорбуттара. 10 000 кэриҥэ киһилээх сэриилээх этилэр.
  8. Сыцзе (思結) урукку сюеяньто сирдэригэр олорбуттара.
  9. Сицзе (奚結) Тунлоттан хоту диэки олорбуттар. Сыцзе кытта 20 000 киһилээх сэриилээх этилэр.

Бэлиитикэ суолтата суох кыра биистэр эмиэ бааллара. Аргун уҥа кытылыгар баар улохунньар (烏羅渾, 烏洛侯, 烏羅護) сиэрдэринэн мохэлэргэ майгынныыллара. Баэгу хотугулуу-илин диэки Уван (烏丸) эбэтэр Гуван (古丸) уонна Цзюй (鞠) эбэтэр Цзе (祴) олорбуттара. Кинилэр табалары (鹿) иитэллэрэ, тириилэриттэн таҥас оҥостоллоро уонна намыһах уопсай мас дьиэлэргэ олороллоро. Ююйчже (有俞折) Байэгуларга майгынныыллар. Сылгы, бараан аҕыйах эрээри, киис элбэх этэ. Бома (駁馬) эбэтэр била (弊剌) уонна элочжи (遏羅支) түүрдэртэн хоту олорбуттара. Сири хорутарлар, 30,000 кэриҥэ сэрииһиттээхтэр. Енисей кыргыыстарын-хагаастарын кытта сэриилэспиттэрэ. Төбөлөрүн тараҕай гына хоруналлара, уонна туос сэлээппэлээх этилэр. Мас умнаһыттан, туоһунан баайан, дьиэ оҥостоллор эбит. Кинилэри аҕа баһылыктара салайаллара. Дахань (大漢) — күүстээх уонна үрдүк дьон Цзяньхай (劍海) күөлүгэр бараан, сылгы иитэллэрэ. Кытайдар 627—655 сылларга бу омуктары кытта кылгас кэмҥэ сибээстэһэллэрэ, ол саҕана аттары уонна киистэри уларытыллара.

Сиэр туом

Уйгуурдар үчүгэй ох сааларынан аатырбыттара. Элбэх уйгуурдар Түүр хаҕанаатыгар сэрииһит быһыытынан сулууспалаабыттара уонна «түүрдэр уйгуурадр күүстэрин кытта хотугу кумах куйаардарга буойуннар этилэр» (突厥資其財力雄北荒).

Түүрдэри кытта сэрии

Түүрдэр 606 сыллаахха хас да сүүс уйгуур аҕа баһылыгын өлөрбүттэрэ, онтон сылтаан уйгуурдар Түүр хаҕанаатыттан тахсан Яологэ (藥羅葛) тула түмсүбүттэр[4]. Ордуулара Селенга (нууч.) (сах. өрүс диэки баар этэ. Уйгуурдар 50 000 сэрииһиттээх, 100 000 ыаллаах этилэр. Хой иитээһининэн дьарыктаналлара.

undefined

Бастакы хаан Шыгянь Сыгин буолар, кини өлбүтүн кэннэ Яоша Пуса былааска тиийэр. 628 с. Кат Ил-хаан Баҕадур-шад уйгуурдары утары Толис-хаан Шибоби баһылыктаах 100 000 киһи ахсааннаах сэриини ыытар. Мацзуншань хайатын аттыгар 100 000 киһилээх түүр уонна 5 000 киһилээх уйгуур сэриитин кыргыһыыта буолар. Ол кэннэ Яоша Пуса Дуло өрүс диэки көһөр. 629 с. уйгуурдар Кытайга бэлэхтэрдээх илдьит ыытар.

629 сыллаахха уйгуур хаана Хулу Сылифа Тумиду буолар. Кини Кытайга илдьит ыытан кытайдар былаастарын билинэр.

Тан импиэрийэтин былааһа

Тай-цзун Ли Шимин быһаарыытынан уйгуурдар Ханьхай (瀚海) күбүөрүнүгэр киирэллэр. Бу күбүрүөнү аҕа баһылыктар салайбыттара. Кинилэр сололоро: дуду[5] (都督), цыши[6] (刺史), чжанши[7] (長史), сыма[8] (司馬). Хотугу сирдэри Яньжань Духуфу[9] (燕然都護府) салайбыта. Ли Су (李素) саҥа киирбит сирдэр баһылыктарынан анаммыта — Яньжань Духу[10].

Импэрээтэр дьаһалынан, холбоспут сирдэргэ солбуйар аттаах, ас-үөллээх 68 дьиэ тутуллубута. Ли Су Хулу Сылифа Тумиду хаан буолан хаалбыта. Кини быраата Угэ Тумидуну өлөрөн баран Ильчур Күбэ-хааҥҥа холбоһорго сананар. Угэ убайын өлөрөр, ол эрээри саҥа хаан буолаары Кытай ыраахтааҕытыгар барар уонна онно өлөн хаалар. Саҥа хаан Тумиду уола Пожунь буолар

Ол кэннэ уйгуурдар Халлыг Ышбара-Дьагбу хаҕааны (Ашина Хэлу) кытта сэриилэһэллэр. Пожунь үчүгэй сэрииһит буолан Кытай ыраахтааҕыта кинини Кэриэй сирин утары сэриигэ ыытар. Пожунь оннугар уола Били (比栗) олорбута. Кини ыраахтааҕылыыра эйэлээх этэ, уйгуурдар сирдэригэр сорох территориальнай уларыйыылар бэлиэтэммиттэрэ.

Били кэннэ кини уола Дуцзечжи (獨解支) хаан буолар. Капаҕан хаҕаан былыргы түүрдэр сирдэрин төнүннэрэн саҕалыыр. Сорох уйгуурдар Ордос (нууч.) (сах. диэки көһөллөр, онно импэрээтэр аармыйатыгар ыҥырыллыбыттара.

Дуцзечжи кэнниттэн кини уола Фудифу (伏帝匐) хаан буолар. Уйгуурдар түүрдэри кытта сэриилэһэ сылдьан Ордоско көһүүлэрин салгыыллар. Фудифу кэннэ кини уола Чэньцзун (承宗) хаан буолар. Ляньчжоу губернатора Ван Гюньчо буруйдаабытынан, Чэньцзуну чииниттэн устубуттара кини көскө өлбүтэ.

Уйгуур кинээһэ Хушу (護輸), сыма чииннээх, өрө турууну көтөхпүтэ. Ван Гюньчо тибеттэри кытта сэриилэһэ арҕаа диэки барбыта, Хушу уонна уйгуурдар кинини 727 сыллаахха өлөрбүттэрэ. Хушу былааһы кыайан туппакка түүрдэргэ куотан хаалбыта.

Хушу уола Гули Пэйло (骨力裴羅) уйгуурдар хаана буолбута. Бэйэтин тутулуга суох тойонунан биллэрэн, карлуктары, басмаллары кытта холбоһон, Усу хааны кыайбыта. 744 сыллаахха Пэйло басмал Цзедеиши хаҕааҥҥа (頡跌伊施可汗) саба түспүтэ уонна төбөтүн быһан кэбиспитэ. 745 сыллаахха бэйэтин Гудулупигацюэкэхан (骨咄祿毗伽闕可汗) диэн биллэрбитэ. Импэрээтэр кинини билинэн И-ван (義王) диэн ааты иҥэрбит.

744 сылтан 779 сылга Уйгуур хаҕанаата

Пэйло өлбүтүн кэннэ кини уола Мойан-чур Элетмиш Бильгэ-хаҕаан диэн аатынан хаҕаан буолбута. Ол эрээри, кини былааһын сорох биистэр билиммэтэхтэрэ, Тай Бильгэ-тутук салайар сэкис-огустар өрө турууларын кэннэ, ис сэрии саҕаламмыта. Бу сэрии Мойан-чур салайбыт кэмин барытын кэриэтэ салҕаммыта. Ол төрүөтэ Яглакардар аҕа уустара соччо биллиилээхтэрэ суоҕуттан буолуон сөп[11]. Бастаан сэкис-огустары, онтон уйгуурдары утары холбоһуктаах сэриини (чикалары, басмаллары, карлуктары уонна түргэстэри) кыайыы түмүгэр, салайар аҕа ууһун былааһа бөҕөргөөн, «уйгуур» диэн аат тоҕус-огус биистэрин сойууһун барытыгар тарҕаммыта[12].

Уйгуурдар 758 сыллаахха болҕомтолорун хотугу Енисей кыргыыстарыгар уурбуттара. Мойан-чур кинилэр хас да атыы-эргиэн заставаларын суох оҥорбута, онтон кыргыыс аармыйатын уонна хаҕааннарын өлөрбүтэ[13].

755 сыл ахсынньытыгар Кытайга Ань Лушань өрө туруута буолбута. Ону утары 756 сыллаахха Мойан-чур бэйэтэ, киниэхэ уларыйбыт Ашина Цуҥлины утары туруммута. Ол кэннэ Кытайга кини уолаттара көмөлөспүттэрэ: Кутлуг Бильгэ Ябгу Тан икки киин куоратын, Чанъань уонна Лояны босхолообута, оттон Бөгү-хаҕаан, Кытайдартан саҥа сирдэри ыларын оннугар, 762 сыллаахха Ши Чаои сэриитин үлтүрүппүтэ[14].

779 сыллартан 820-с сылларга хаҕанаат туруга

Бөгү-хаҕаан просогдийскай хайысхата, ону тэҥэ Кутлуг Бильге Ябгу өрө туруутун кэнниттэн Тон бага-таркан дуоһунаһыттан түһэриитэ өссө биир былаас уларыйыытыгар тириэрдибитэ, хаҕаан үгүс аймахтарын уонна өйөөччүлэрин кытта өлөрүллүбүтэ. Былааска кэлбит Тон бага-таркан бастаан ис өрө туруулары баттаан, онтон Кытайы кытта саҥа сыһыаны олохтуохтаах этэ, Кытай 782 сыллаахха уйгуурдары кытта бары дуогабардары хайыппыта[15].

Импэрээтэр Дэ-цзун тибиэттэри кытта сойууһа бүппүт буолан, Кытай кинилэри утары сэриилэһэригэр Уйгуур хаҕанаатын көмөтүгэр наадыйбыта. 788 сыллаахха саҥа эйэ дуогабара түһэрсиллибитэ, ол быһыытынан уйгуурдар хаҕааннара — эргиэн сөргүтүллүбүтүн иһин бэйэтин импэрээтэр вассалынан билиммитэ[16].

Тибиэттэр 789 сыллаахха карлуктары уонна үрүҥ таҥастаах түүрдэри өрө турууга угуйбуттара, ол сыл Тон бага-тархан өлбүтэ уонна кини оннугар Пангуань буолбута. 790 сыллаахха Тан Бешбалыктарга көмөлөһөргө аармыйатын сорҕотун ыыппыта, ол гынан баран этэрээт тибиэттэртэн хотторбута, куорат өстөөхтөргө бэриммитэ[17].

Пангуан дьааттан өлбүтүн кэннэ, үтүө төрүттээхтэр кини уолун Ажону 790 сыллаахха хаҕаан диэн биллэрбиттэрэ, кини биэс сылынан өлбүтэ, Яглакар ууһун династията тохтотуллубута. Бастаан Хуай-синь-хаҕаан хаҕаанынан талыллыбыта, 809 сыллаахха кинини Бо-и-хан солбуйбута, кини былааһыгар хаҕанаат Тан импиэрийэтиттэн көҥүл этэ. Бу уонна кэлэр кэм мөлтөх уонна сатабыла суох хаҕааннар кэмнэрэ, онно дьиҥнээх былаас уруу аҕа баһылыктарын илиитигэр баара[18].

821 сыллаахха Бо-и-хаан кэннэ саҥа хаан Чин-дэ буолар. Чин-дэ Гүн Тэҥридэ Улуг Болмиш Күчлүг Билгэ Хаҕаан («күннээх халлааҥҥа улуутук төрөөбүт, кыайыылаах, күүстээх уонна өйдөөх») диэн титулу ылбыта. Кини ситиһиилэригэр Согдиана эрэгийиэнин кытта атыы-эргиэн сайдыыта киирэр, оттон кыргыһыы толоонугар 821 сыллаахха тибиэттэр саба түһүүлэрин тэйиппит. 822 сыллаахха уйгуурдар Тан судаарыстыбатыгар бастаанньаһыттары хам баттыырга көмө ыыппыттар. Тан бу этиини ылымматаҕа, ол эрээри уйгуурдар дьиэлэригэр төннөллөрүн туһугар 70 000 солко куһуогун төлүүргэ күһэллибит[19]. 823 сыллаахха Тибиэт импиэрийэтэ уйгуурдары кытта сэриини саҕалаабыта[20]. 824 сыллаахха Чин-дэ өлөр, саҥа хаҕаан кини быраата Чжаоли буолар. 832 сыллаахха Чжаоли-хааны өлөрөллөр уонна саҥа хаан Чин-дэ уола Күлүг-бэг-хаан буолар. Ол сыл Тибет импиэрийэтэ уйгуурдары кытта сэриитин тохтотор[20].

Кэхтии

839 сыллаахха Күлүг-бэг-хаан бэйэтигэр тиийинэргэ күһэллибит, онтон Күлүг-бэг диэн ааттаах миниистир Ордостан сылдьар 20 000 шато аттаах аармыйа көмөтүнэн бүрүстүөлү былдьаабыт. Ол сыл хоргуйуу, ыарыы тарҕаммыт, ордук кытаанах кыһын буолбут, ол иһин уйгуурдар сүрүн дьарыктара буолар сүөһүлэрин үгүс аҥаара өлбүт[21].

840 сыллаахха тоҕус уйгуур миниистириттэн биирдэстэрэ, Кулуг Бага, Күлүг-бэг утарсааччыта, Енисей кыргыыстарыгар күрээбит уонна хотуттан саба түһэллэригэр этии киллэрбит. 80 000 кэриҥэ аттаах сэриилээх кинилэр Ордубалыкка баар уйгуурдар киин куораттарын халаабыттар, сири-дойдуну урусхаллаабыттар[1]. Кыргыыстар Хеса Тэлэй хаҕааны туппуттар уонна тута төбөтүн быспыттар. Кинилэр уйгуурдар судаарыстыбаларын атын куораттарын урусхаллаабытынан барбыттар. Кыайтарбыт Уйгуур хаҕанаатын хаҕаанынан Бо-и-хаан уола Угэ-хаан буолбут. 841 сыллаахха Угэ Шэньсига уйгуурдар саба түһүүлэрин салайбыт[22].

843 сыллаахха Ши Хун салайар Тан аармыйата хаҕанааттара сууллубутун түмүгэр көһөн тахсыбыт уйгуурдары атаакаҕа барбыт уонна олунньу 13 күнүгэр 843 сыллаахха «варвардары өлөрбүт хайаҕа» (Шахушан) 10 000 уйгуурдары өлөрбүт[23][24].

847 сыллаахха бүтэһик иннинээҕи уйгуур хаҕаана Өгэ алта сыл тухары Ордоска уонна Шэньсига кыргыыстары, бэйэтин утарсааччыта Кюлюг-бэг быраата Умус өйөөччүлэрин уонна Тан сэриилэрин утары сэриилэһэ сылдьан өлбүт[1][25].

Климат уларыйыыта аттаах сэриигэ олоҕурар хаҕанаат байыаннай күүһүн мөлтөппүт, ол тас бэлиитикэҕэ хотторуу төрүөтэ буолбут. Уйгуур хаҕанаата суох буолбутун кэннэ кыргыыстар ол сирдэригэр олохсуйбатахтар, саҥа ылыллыбыт сирдэрин хонтуруоллуу да сатаабатахтар. Кинилэр хаҕанаат киин куоратын халаан баран, тута Енисейгэ бэйэлэрин сирдэригэр төннүбүттэр диэн санаа үөскүүр. Ол кэмҥэ истиэп кууруута хаҕанаат сүрүн сирэ баара олорорго табыгаһа суох буолбутун аҕалбыт быһыылаах. Бу сир туһунан Кидань импиэрийэтэ үөскүөр диэри источниктарга туох да суруллубатаҕа. Оччоҕуна бу сиргэ түүр омуктар буолбакка, сүнньүнэн монгуол омуктар олорбуттар. Хаҕанаат ыһыллыыта уйгуурдар тэриллиитэ суох маассабай көһүүлэрин саҕалаабыта[26].

Үһүс Уйгуур хаҕанаатын хаҕааннара

Уйгуур хаҕанаатын хаҕааннара
Аата Салайбыт сыллара Олобоххо олорбут кытайдыы аата Кытайдыы тус аата Кытайыы солотун аата Түүрдүү аата[27]
745—795 сс. салайбыт Яглакар аҕа ууһа
Чэн-цзун Хошу
Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло 744 — 747 кыт. сдрг. 怀仁可汗, пиньинь huarenkehan, палл. Хуажэнь-кэхань кыт. сдрг. 骨力裴罗, пиньинь gulupeiluo, палл. Гули Пэйло кыт. сдрг. 骨咄禄毗伽阙可汗, пиньинь gudulupigaquekehan, палл. Гудулупигацюэкэхань Qutluğ Bilgä Kül Qağan
Мойан-чур 747 — 759 кыт. сдрг. 英武可汗, пиньинь yingwukehan, палл. Инъу-кэхань кыт. сдрг. 磨延啜立, пиньинь moyanchuo, палл. Мояньчо кыт. сдрг. 葛勒可汗, пиньинь geleikehan, палл. Гэлэйкэхань, Bilgä Kül Qağan
Идигэн 759 — 780 кыт. сдрг. 牟羽可汗, пиньинь moyukehan, палл. Моюйкэхань кыт. сдрг. 移地健, пиньинь yidijian, палл. Идицзянь суох Tängri Qağan
Дуньмаҕа 780 — 789 кыт. сдрг. 长寿天亲可汗, пиньинь changshoutianqingkehan, палл. Чаншоутяньцинкэхань кыт. сдрг. 移地健, пиньинь dunmohedagan, палл. Дуньмохэдагань суох Alp Qutluğ Bilgä Qağan
Паньгуань 789 — 790 кыт. сдрг. 泮官特勒, пиньинь panguantelei, палл. Паньгуаньтэлэй кыт. сдрг. 多邏斯, пиньинь duoluosi, палл. Долосы суох Külüg Bilgä Qağan
Ачжо-хан 790 — 795 кыт. сдрг. 奉诚可汗, пиньинь fengchengkehan, палл. Фэнчэнкэхань кыт. сдрг. 阿啜, пиньинь achuo, палл. Ачо суох Qutluğ Bilgä Qağan
795—840 сс. салайбыт Эдиз аҕа ууһа
Иккис Кутлуг 795 — 805 кыт. сдрг. 懷信可汗, пиньинь huaixinkehan, палл. Хуайсинькэхань кыт. сдрг. 骨咄禄, пиньинь guduolu, палл. Гудулу кыт. сдрг. 爱腾里逻羽录没密施合禄胡毗伽可汗, пиньинь aitengliluoyulumeimishiheluhupigakehan, палл. Айтэнлилоюйлумеймишихэлехупигакэхань Ay Tängridä Ülüg Bulmıš Alp Qutluğ Uluğ Bilgä Qağan
Күлүг-Билгэ-хаан 805 — 808 кыт. сдрг. 滕里可汗, пиньинь tenglikehan, палл. Тэнликэхань кыт. сдрг. 俱錄毗伽, пиньинь julupiga, палл. Цзюйлу Пига Тэнлиехэцзюйлупигакэхань(滕裏野合俱錄毗伽可汗) Ay Tängridä Qut Bulmıš Külüg Bilgä Qağan
Бо-и-хаан 808 — 821 кыт. сдрг. 保義可汗, пиньинь baoyikehan, палл. Баоикэхань кыт. сдрг. 李孝誠, пиньинь li xiao cheng, палл. Ли Сяочен кыт. сдрг. 爱登里罗汩密施合毗伽可汗, пиньинь aidengliluogumishihepigakehan, палл. Айденлилогумишихэпигакэхань Ay Tängri-dä Qut Bulmıš Alp Bilgä Qağan
Чин-дэ-хаан 821 — 824 кыт. сдрг. 崇德可汗, пиньинь chongdekehan, палл. Чундэкэхань биллибэт кыт. сдрг. 登啰羽錄沒蜜施句主毗伽崇德可汗, пиньинь dengluoyumeimishijuzhupigachongdekehan, палл. Дэнлоюмеймишицзючжупигачундэкэхань Kün Tängridä Ülüg Bulmıš Alp Küčlüg Bilgä Qağan
Чжаоли-хаан 824 — 832 кыт. сдрг. 昭禮可汗, пиньинь zhaolikehan, палл. Чжаоликэхань (Хэса Тэлэй) 曷薩特勒 кыт. сдрг. 愛登裏羅汨沒密施合毗伽昭禮可, пиньинь aidengliluomimeimishihepigazhaolikehan, палл. Айдэнлиломимэймишихэпига Чжаоли-кэхань Ay Tängridä Qut Bulmıš Alp Bilgä Qağan
Күлүг-бэг-хаан 832 — 839 кыт. сдрг. 彰信可汗, пиньинь zhangxinkehan, палл. Чжан Синь-кэхань (Ху Тэлэй) (胡特勒) кыт. сдрг. 為愛登裏羅汨沒蜜施合句錄毗伽彰信可汗, пиньинь aidengliluomimeimishihejulupigazhangxinkehan, палл. Айдэнлиломимэймишихэцзюлупига Чжан Синь-кэхань Ay Tängridä Qut Bulmıš Alp Külüg Bilgä Qağan
Кут-тыгын[28] 839 — 840 суох суох суох суох
840—847 сс. Яглакар аҕа ууһа
Уге-хаан 840 — 846 乌介可汗 (wujiekehan) 乌介 (wujie) суох Öge
Энянь дэлэ-хаан 846 — 848 遏捻可汗 (eniankehan) 遏捻特勒 (enian telei) суох биллибэт

Арахсыллыбыт хаҕанаат 847 сылтан 856 сылга диэри

847 сыллаахха бүтэһик хаҕаан Энянь дэлэ-хаан кэргэнин, уолун уонна 9 сэрииһитин илдьэ арҕаа диэки барбыт. Кинини аны хаһан да көрбөтөхтөрө. Кинини кытта татаардар ортолоругар хорҕойон кэлбит үтүөлээх уйгуурдар татаар хаайыылаахтара буолбуттара, ол гынан баран сотору кэминэн Хаан Або 70 000 кыргыыстара хаайыылаахтары барыларын кыргыыстарга биэрэргэ күһэйбиттэрэ[29].

Баһылыктарын сүтэрэн, уйгуурдар кыргыыстартан «хайаларга, алаастарга саһа сылдьыбыттара». Уйгуур аҕа баһылыга Пан Торэ (кытайдыы Пантэлэй — 厖特勒), карлуктарга хорҕойбут[30], бэйэтин хаҕаанынан биллэрбит уонна Ганьчжоу куоракка (甘州, билигин Ганьчжоу оройуона (甘州区) Чжансу, Ганьсу) ыраахтааҕылыыр. Тан Сюаньцзун киниэхэ посоллары ыыппыта. Онно хоруйдаан, уйгуурдар бэйэлэрин посолларын ыыппыттара уонна импэрээтэртэн хаҕаан аатын ылбыттара «Ulug tanrida qut bulmis alp kulug bilga houai-kien qagan» (嗢祿登裏邏汨沒蜜施合汨沒蜜施合俱錄族仗), ол аата бэлиитикэ өттүнэн билинии. Кэлэр уон сыл устата импэрээтэргэ бэлэх ыытара[31].

860 уонна 873 сыллар икки ардыларыгар Бэйтин — Бешбалыктан (Урумчи чугаһыгар) аҕа баһылык Пугу Цзунь (仆固俊) Тибет импиэрийэтин (кыт. Тубо Туфан, тиб. bod chen po) утары сэриини ыыппыта. Тибет генералын кыайан Харашары уонна Бюгуру ылбыта. Кини посола Даган Михуайу (達幹米懷玉) импэрээтэртэн Пугуга хаҕаан аатын көрдөспүтэ. Импэрээтэр 874 сыллаахха сөбүлэспитэ, ол гынан баран Пугу уонна Тогон икки ардыларыгар эмискэ сэрии буолбута, уйгуурдар хотторууларыгар тириэрдибитэ. Тан династията мөлтөөн, тас союзниктарын өйүүрүн тохтоппута.

Тан Чжао-цзун (888—904) Фэнсяҥҥа (Баоцзига 鳳翔) сылдьан, цзедуши Хань Сюньтан (韓遜) уйгуурдар импэрээтэргэ сэриилэринэн көмөлөһөргө бэлэмнэрин билбитэ. Оттон академик (翰林學士) Хань Во (韓偓) импэрээтэргэ Кытайга саба түспүт уйгуурдар оҥорбут дьулаан быһыыларын санаппыта, импэрээтэр кинилэри үлэҕэ ылбатаҕа.

Тан уйгуурдары кытта ситимэ мөлтөөбүтэ; сороҕор Кытай кыраныыссатыгар кэлэн сылгы, джусай (нууч.) (сах. атыылыыллара.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 History of Central Asia. Encyclopædia Britannica. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 26 Алтынньы 2014 года.
  2. ↑ Wayback Machine, East-West Orientation of Historical Empires and Modern States
  3. ↑ Зориктуев Б. Р. К истории средневековых этносов байырку и пугу». Вестник Академии наук Республики Башкортостан№ [ 28 (3)] (2018). Сигэнии күнэ: 26 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 21 Тохсунньу 2021 года.
  4. ↑ Hamilton. Les Ouighours a l’epoque des cing dynasties, pp. 3-4. О названии родов см.: Pulleblank. Same remarks an the Toqur-oghur problem.
  5. ↑ Байыаннай сыбаанньа. Барыллаан «байыаннай наместник»
  6. ↑ Уокуруг баһылыга
  7. ↑ Дьаһалта баһылыга
  8. ↑ Тылыттан тылыгар тылбаас «аттар баһылыктара». Чахчытынан, анал аармыйа дьыалаларыгар тойон
  9. ↑ Тылыттан тылыгар тылбаас «уопсай баһылааччы күбүөрүнэ». Варвардар олорор уонна байыаннайдар хонтуруолларыгар баар дьаһалта оройуон аата.
  10. ↑ Тылыттан тылыгар тылбаас «уопсай араҥаччылааччы». Генерал-күбүрүнээтэр диэн барыллыыллар.
  11. ↑ Камалов, 2001, с. 82
  12. ↑ Камалов, 2001, с. 95
  13. ↑ Barfield, 1989, p. 152
  14. ↑ Камалов, 2001, с. 108–117
  15. ↑ Камалов, 2001, с. 148–152
  16. ↑ Камалов, 2001, с. 158–162
  17. ↑ Камалов, 2001, с. 161–162
  18. ↑ Гумилёв, 2002, с. 474
  19. ↑ Barfield, 1989, p. 154
  20. ↑ 1 2 Rong, 2013, p. 187
  21. ↑ chapter 217 part 2 // New Book of Tang = zh:新唐書.. — «„方歲饑，遂疫，又大雪，羊、馬多死“».
  22. ↑ Гумилёв, 2002, с. 475–476
  23. ↑ Drompp, 2005, p. 114
  24. ↑ John W. Dardess Governing China: 150–1850. — Hackett Publishing, 2010. — С. 32—. — ISBN 978-1-60384-447-5 Архивная копия от 13 Олунньу 2022 на Wayback Machine
  25. ↑ Bosworth, 2000, p. 70
  26. ↑ Желобов Д. Е. Государства Таримской впадины во 2 пол. IX — нач. XII вв.: политическое и религиозное взаимодействие (2017). Сигэнии күнэ: 26 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 11 Тохсунньу 2021 года.
  27. ↑ Туроктыы орфография
  28. ↑ Кытай тойотторо уонна импэрээтэрэ бигэргэппэтэх. Сороҕор хаҕаанынан ааҕыллыбат
  29. ↑ Малявкин, 1974, с. 30
  30. ↑ Малявкин, 1974, с. 26
  31. ↑ Малявкин, 1974, с. 30–32

Кинигэлэр

  • Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. — СПб.: СЗКЭО, Издательский Дом «Кристалл», 2002. — С. 576. — ISBN 5-9503-0031-9
  • Asimov, M.S. History of civilizations of Central Asia Volume IV The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century Part One The historical, social and economic setting. — UNESCO Publishing, 1998.
  • Barfield, Thomas The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China. — Basil Blackwell, 1989.
  • Bosworth, Clifford Edmund The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century - Vol. 4, Part II : The Achievements (History of Civilizations of Central Asia). — UNESCO Publishing, 2000.
  • Bregel, Yuri An Historical Atlas of Central Asia. — Brill, 2003.
  • Sinor, Denis The Cambridge History of Early Inner Asia. — Cambridge University Press, 1990. — ISBN 0-521-24304-9
  • Haywood, John Historical Atlas of the Medieval World, AD 600–1492. — Barnes & Noble, 1998.
  • Drompp, Michael Robert Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History. — Brill, 2005.
  • Rong, Xinjiang Eighteen Lectures on Dunhuang. — Brill, 2013.
  • Brose M. The Medieval Uyghurs of the 8th through 14th Centuries // Oxford Research Encyclopedia of Asian History. — 2017. — С. 1–20.
  • Камалов А.К. Древние уйгуры VIII–IX вв. / Кляшторный С.Г.. — Алматы: Издательский дом «Наш мир», 2001.
  • Малявкин А.Г. Материалы по истории уйгуров IX–XI века. — Новосибирск: Наука, 1974. — 211 с.

Сигэлэр

Категориялар