Түөлбэ тыллар
Түөлбэ тыллар (нууч. диалектизмнар) — ханна эмэ олохтоох дьон эрэ туттар тыллара[1]. Саха тылыгар түөлбэ тыллар фонетиката, морфологията уонна синтаксиһа уратылаах хас да түбэ саҥатыгар арахсаллар. Түбэ саҥалара географияны, устуоруйаны уонна култуураны кытта ыкса ситимнээхтэр[2].
Түөлбэ тыллары чинчийии устуоруйата
Саха тылыгар түөлбэ тыллар уонна түбэ саҥалара баалларын аан бастаан индоевропеист идэлээх О. Н. Бетлингк бэлиэтии көрөн, «О языке якутов» диэн 1851 сыллаахха тахсыбыт чинчийэр үлэтигэр сиһилии суруйбут. 1935 сыллаахха Саха сиригэр тыл уонна литература билим-чинчийэр института арыллыаҕыттан, саха тылын диалектологията сайдан барбыт. Онно Сэһэн Боло, Андрей Саввин улахан кылааты киллэрбиттэр. 1950-с сылларга чинчийээччилэр Саха сирин 29 улууһун, ону кытта өрөспүүбүлүкэ таһыгар олорор сахалар түөлбэлэрин хаппыттар.
Бары чинчийиилэр түмүктэринэн түөлбэ тыллары быһаарар тылдьыт тахсыбыт:
- 1976 сыллаахха — 8500 тахса тыллаах «Диалектологический словарь якутского языка» (ааптардара П. С. Афанасьев, М. С. Воронкин, М. П. Алексеев);
- 1995 сыллаахха бу тылдьыт ордук толоруллан тахсыбыт (ааптардара М. С. Воронкин, М. П. Алексеев, Ю. И. Васильев)[3].
Түөлбэ тыллар бөлөхтөрө
Саха тыла Саха сирин улуустарын хабар хас да бөдөҥ диалект бөлөҕөр арахсар:
- Киин диалект — сүрүннээн өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар Дьокуускайга уонна тулалыыр улуустарыгар туттуллар. Бу диалекка олоҕуран саха литературатын, үөрэхтээһин тыла сайдар;
- Арҕааҥы диалект — Бүлүү бөлөх улуустарыгар, ону кытта Өлүөнэ арҕааҥҥы өттүгэр сытар оройуоннарыгар туттуллар. Бу саҥаҕа аһаҕас уонна бүтэй дорҕооннор, киин диалектан ураты, уратытык иһиллэллэр.
- Соҕурууҥу диалект — Дьокуускайтан соҕуруу сытар сири хабар. Тунгус-маньчжур тыллара уонна кытай тылларыттан ордук элбэх киирии тыллардаах. Ити сахалар Киин Азия араас омуктарын кытта историческай ситимнэрин көрдөрөр;
- Хотугу диалект — Саха сирин хотугу улуустарыгар, полярнай эргимтэҕэ чугас сытар оройуоннарга туттуллар. Бу диалекка тыл уруккутунан хаалбыт көрүҥнэрэ туттуллаллар, элбэх архаизм хаалбыт[2].