Бётлингк Оттон Николаевич

Оттон Бётлингк 1815 сыллаахха ыам ыйын 30 күнүгэр (бэс ыйын 11 күнэ) Петербург куоракка төрөөбүтэ. Кини удьуордара 1713 сыллаахха Германияттан көһөн кэлбиттэрэ. Уопсай үөрэҕин Сибэтиэй Петр аатынан Сүрүн ньиэмэс училищетыгар (1822—1829) ылбыта. Онтон Санкт-Петербургтааҕы университет иһинэн 1833 сылтан 1835 сылга диэри илин тыллары, ол иһигэр арааб, перс уонна санскрит тылларын үөрэппитэ. Ол кэнниттэн үөрэҕин Германияҕа салҕаабыта: бастаан Берлиҥҥэ, онтон 1839 сылтан 1842 сылга диэри Бонн куоракка Шлегельга үөрэммитэ.

1842 сыллаахха Петербурга төннөн кэлэн баран, Императорскай Наукаларын академиятыгар анаммыта; 1855 сыллаахха ординарнай академигынан талыллыбыта, академия типографиятын салайбыта^[3]. 1860 сыл ахсынньы 28 күнүттэн дьиҥнээх статскай советник, онтон кэлин кистэлэҥ советник чинигэр сылдьыбыта^[4].

Петропавловскай училищетын уонна Дерпт куоракка гимназияны бүтэрбитэ.

Петербург университетыгар үөрэнэ сылдьан түүр уонна перс тылларын үөрэппитэ.

Санскрит тылы үөрэтээри Берлин уонна Бонн куораттарга өр кэм олорор.

1868 сыллаахха кини Иенаҕа көспүтэ, онтон 1885 сыллаахха Лейпцигкэ, онно олоҕун тиһэх күннэригэр диэри олорбута.

1894 сыллааҕы дааннайдарга олоҕурдахха, төрдүс кэргэнинээн олорбута; иккис кэргэниттэн оҕолордоох этэ: Павел (1851 төр.), Оттилия (1846 төр.), Елена (1853 төр.)^[4].

Копенгагеннааҕы хотугу былыргыны чинчийэр уопсастыба чилиэнэ, Бостоннааҕы Американскай илин уопсастыба бочуоттаах чилиэнэ (1844), Ньиэмэс илин уопсастыбатын чилиэнэ (1846), Ревеллээҕи Эстляндскай литэрэтиирэ уопсастыба корреспондент-чилиэнэ (1848)^[4].

Оттон Бётлингк 1904 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр өлбүтэ.

Бётлингк үлэлэрэ индийскай филология уонна тэҥнээн көрөр филология эйгэтигэр сүүнэ суолталаахтара. Кини бастакы бөдөҥ үлэтинэн 1839—1840 сыллардаахха Бонн куоракка ньиэмэс тылынан быһаарыылаах Панини «Аштадхьяи» («Аҕыс кинигэ») диэн грамматикатын таһаарыыта буолбута. 1887 сыллаахха Бётлингк бу кинигэни Лейпцигкэ толору тылбаастаан «Panini’s Grammatik mit Übersetzung» диэн ааттаан иккистээн бэчээттэппитэ.

Кини сүрүн билим үлэтинэн Рудольф Роттуун, Альбрехт Вебердыын уонна атын индологтардыын бииргэ оҥорбут «Sanskrit-Wörterbuch» («Санскрит тылдьыта») буолар. Бу үлэ «Большой Петербургский словарь» диэн аатынан киэҥник биллэр (7 томнаах, Санкт-Петербург, 1853—1875; 2-с таһаарыыта: 7 томнаах, Санкт-Петербург, 1879—1889). 1879—1889 сыллардаахха бу тылдьыт кылгатыллыбыт барыла — «Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung» бэчээттэнэн тахсыбыта.

• «Словарь санскритского языка» (СПб., 1852—75, 7 томнаах, кылгатыллыбыт вариаана 2 томнаах 1879—80).
• Ону таһынан сынскрит тылынан суруйаачылар кинигэлэрин таһаарар
• «Сакунтала» Калидаса (текст уонна тылбаас, Бонн, 1842);
• «Санскритская хрестоматия» (СПб., 2 таһаарыы, 1877 г.);
• «Мритшакатика, эбэтэр Глиняные вески» комедия (тылбаас, СПб., 1877 г.);
• «Индийские изречения» (3 томнаах, СПб., 1870—73) уонна да атыттар.
• Панини грамматиката (2 томнаах, Бонн, 1842)
• Über die Sprache der Jakuten («О языке якутов») (СПб., 1849—51, 3 томнаах).

• 2-с истиэпэннээх Сибэтиэй Станислав уордьана (1855);
• 2-с истиэпэннээх Сибэтиэй Анна уордьана (1859);
• 3-с истиэпэннээх Сибэтиэй Владимир уордьана (1864)^[3];
• «Pour le Mérite» (гражданскай кылаас) уордьан.

• Бётлингк // «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 435. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 3). — ISBN 5-85270-331-1.
• Бётлингк Оттон Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
• Бётлинк, Отто // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.