Спиридонов Николай Иванович
Николай Иванович Спиридонов — Тэки Одулок (1906 сыл ыам ыйын 22 күнэ, Нээлэмнэй, Саха АССР — 1938 сыл муус устар 14 күнэ, Ленинград) — сэбиэскэй суруйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, дьүкээгир омук бастакы суруйааччыта уонна учуонайа.
Олоҕун олуктара
1906 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Үөһээ Халыма улууһун Нээлэмнэй нэһилиэк аттынааҕы Оттуур Күөл диэн сиргэ элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ.
Уон сааһыттан Орто Халымаҕа нуучча уонна саха атыыһыттарыгар көмөлөһөөччүнэн үлэлээбитэ, ол сылдьан таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэммитэ. Бэлитиичэскэй сыылынайдар кинини социализм идеяларыгар сыһыарбыттара.
1921 сыллаахха хомсомуолга киирбитэ, улууска бастакы хомсомуол ячейкатын тэрийээччитэ буолбута.
1924 сыллаахха Дьокуускайга сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэнэ ыытыллыбыта, 1925 сыллаахха бүтэрбитэ. Ол сыл бассабыыктар баартыйаларыгар (нууч. ВКП(б)) киирбитэ уонна Ленинград университетыгар туһаайыынан үөрэнэ барбыта. Университекка биллиилээх учуонай, этнограф, Хоту дойду чинчийээччитин В. Богораз-Тан салайыытынан дьарыктаммыта.
1931 сыллаахха, Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай университет география факультетын этнография салаатын бүтэрэн баран, Ленинградтааҕы Хотугу омуктар Институттарыгар аспирантураҕа үөрэнэ киирбитэ. Богораз сүбэтинэн, этнография матырыйаалларын хомуйар сыаллаах, Уһук Илиҥҥи кыраай исполкомун тэрийэр кэмитиэтин кытта Чукотка национальнай уокуругун тэрийиигэ кыттыбыта, сэттэ ый кэриҥэ чукчалар ортолоругар олорбута, Анадырь өрүскэ, Провидение уонна Лаврентий хомолоругар сылдьыбыта.
1934 сыллаахха «Торговая эксплуатация юкагиров в дореволюционное время» тиэмэҕэ экономика билимин хандьыдаатыгар диссертациятын көмүскээбитэ.
1934—1936 сс. — Баартыйа Айаан-Маайа райкомун сэкиритээрэ, ССРС Суруйааччыларын сойууһун Хабаровскайдааҕы салаатын национальнай сиэктэрин сэбиэдиссэйэ.
1936 сыллаахха дуоктар диссертациятын көмүскээри Ленинградка төннүбүтэ. Суруйааччылар сойуустарын Ленинградтааҕы салаатын иһинэн оҕо кинигэтин кыһатыгар (нууч. Детгиз) үлэлээбитэ[1][2][3].
1937 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр Хотугу Институт 9 биллэр учуонайдарын кытта тутуллан хаайыллыбыта. Дьоппуон разведкалыыр уорганнарын кытта сибээстээх контрреволюционнай үсүпүйүөннүүр тэрилтэҕэ кыттыыга уонна Уһук Илиҥҥи кыраайы былдьыыр сыаллаах сэбилэниилээх өрө турууну бэлэмнээһиҥҥэ буруйдаммыт (РСФСР ХК 58-2, 58-6 уонна 58-11 ыстатыйалара). Ленинградтааҕы байыаннай уокурук Байыаннай трибуналын уурааҕынан 1938 сыл тохсунньу 7-9 күннэригэр ытыллыыга ууруллубута.
1938 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр бириигэбэрэ толоруллубута.
1955 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтин быһаарыытынан реабилитацияламмыта[4].
Айар уонна чинчийэр үлэтэ
1927 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта.
1930 сыллаахха «Советский Север» сурунаалга «Одулы (юкагиры) Колымского округа» диэн устуоруйа-этнография өттүгэр чинчийиитэ бэчээттэммитэ. 1933 сыллаахха Үөһээ Халыма уонна Чукотка эспэдииссийэлэрин матырыйаалларыгар олоҕурбут «На Крайнем Севере» географо-этнографическай уочарката тахсыбыта. Улахан сэбиэскэй энциклопедия Бастакы таһаарыытыгар «Юкагиры» уонна «Юкагирский язык» диэн ыстатыйалары суруйбута. Дьүкээгирдии-нууччалыы уонна эбээннии-нууччалыы тылдьыттарын хомуйан оҥорбута.
1934 сыллаахха Чукоткаҕа сырыытын сабыдыалынан өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа чукчалар олохторун туһунан «Улахан Имтеургин олоҕо» диэн сэһэнин суруйбута. Тыыннааҕар кинигэтэ үстэ тахсыбыта, ааҥыл тылыгар тылбаастаммыта (Лондон, «Снежные люди» диэн ааттаах), Францияҕа, Чехословакияҕа, Польшаҕа, Литваҕа уонна да атын дойдуларга тахсыбыта. 1937 сыллаахха «Пионер» сурунаалга «Имтехай у собачьих людей» диэн кэпсээнэ бэчээттэммитэ[1][2][3].
Тэки Одулок диэн айар аата дьүкээгирдии «Кыра дьүкээгир» диэн суолталаах.
Библиографията
- Одулы (юкагиры) Колымского округа / Н. И. Спиридонов (Тэки Одулок). — В кн.: Советский Север : общественно-научный журнал. — Москва : Комитет Севера при Президиуме ВЦИК, 1930. — № 9/10. — С. 166—214.
- На Крайнем Севере / Текки Одулок. — [Москва] : ОГИЗ : Молодая гвардия, 1933. — 173 с.
- Жизнь Имтеургина старшего : [Для сред. и старш. возраста] / Тэки Одулок; обложка и рис. автолитографии В. Курдова. — Ленинград : ОГИЗ, 1934. — 144 с. + 12 л. ил.
- Улахан Имтеургин олоҕо : сэһэн . — Якутскай : Саха сиринээҕи изд-вота, 1966. — 117 с.
- Жизнь Имтеургина-старшего : [повесть] . — Якутск : Якут. кн. изд-во, 1976. Примеч.: с. 102—104. — Кн. печатается по изд. «Детгиза» 1936 г.
- Одулы (юкагиры) Колымского округа / Н. И. Спиридонов ; Российская Академия наук, Сибирское отделение, Институт проблем малочисленных народов Севера; [редколлегия: Горохов С. Н. (ответственный редактор), Курилов Н. Н., Шадрин В. И.]. — Якутск : Северовед, 1996. — 79 с.
- Юкагирско-русский словарь ; Эвенско-русский словарь / Н. И. Спиридонов (Тэки Одулок); [издание подготовил, автор предисловия А. А. Бурыкин] ; Якутский государственный университет им. М. К. Аммосова, Филологический факультет, Кафедра общего языкознания и риторики, Лаборатория этносемиотики. — Якутск : [б. и.], 2003. — 57 с.
- Хуодиир сукидьэврэйрукунпэ титэ банҥу = Ходиэт эндьоонпэ таатмиэҥи / Тэки Одулок; [составитель: П. Е. Прокопьева; перевод на языки тундровых юкагиров А. Г. Вырдылиной; перевод на языки лесных юкагиров А. Е. Шадриной; художник С. Н. Курилова]. — Якутск : Бичик, 2009. — 16 с[1].
Сыанабыл
«Улахан Имтеургин олоҕо» сэһэн Максим Горькай, Алексей Толстой, Александр Фадеев уонна Лидия Сейфуллина үрдүк сыанабылларын ылбыта. Кинигэ сыл биир бастыҥ оҕо айымньытын быһыытынан анал бириэмийэҕэ тиксибитэ; хамыыһыйаны Максим Горькай салайбыта. Горькай сэһэни ааҕан баран: «Ааҕааччы иннигэр букатын биллибэт олох арыллар», — диэн бэлиэтээбитэ.
Тэки Одулок дьүкээгир уонна бүттүүн Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литератураларын төрүттээччитинэн билиниллэр[1][2][3].
Дьиэ кэргэнэ
- Кэргэнэ — Ольга Николаевна Спиридонова (аҕатынан Мигалова, 1902 с.т.);
- Уола — Николай Николаевич Спиридонов (1933 с.т., аҕата хаайыллыбытын кэннэ ийэтэ эрэпириэссийэттэн куттанан уолун араспаанньатын Шатунов диэҥҥэ уларыппыт);
- Сиэнэ — Александр Николаевич Шатунов[5].
Аатын үйэтитии
- Тэки Одулок аата Дьокуускай куорат, Үөһээ Халыма улууһун Зырянка бөһ., Нээлэмнэй сэл. уулуссаларыгар иҥэриллибит;
- Өлүөнэ уонна Халыма өрүстэргэ теплоходтар ааттаммыттар;
- Тэки Одулок аатын төрөөбүт дойдутугар Нээлэмнэй с. бастакы дьүкэгиир национальнай оскуолатыгар сүктэриллибит (1996);
- 2021 сыллаахха, суруйааччы төрөөбүтэ 115 сылыгар, Нээлэмнэйгэ суруйааччы бүүһэ туруоруллубут[2][3].