Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Сиинэ туруук хайалара

Сиинэ туруук хайалара (Сиинэ турууктара эбэтэр Сиинэ остуолбалара) — аан айылгы уонна айылҕа мэҥэтэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Сиинэ өрүс (Өлүөнэ хаҥас салаата) кытылын устун кэчигирэспит геологическай кэлим. Бу карбонат боруодаларыттан турар, араас дьиктилээх быһыылаах, үрдүк туруору хайалар. 2015 сыллаахха Сиинэ өрүс хочотун сорҕото «Өлүөнэ турууктара» диэн эбийиэк иһинэн ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы үйэлээх баайын испииһэгэр киирбит[1].

Сүрүн иһитиннэрии

Хайалар үрдүктэрэ өрүс таһымыттан 180—200 миэтэрэҕэ тиийэр. Уопсайа 37 тус-туспа бөлөх хайалар бааллар. Иэнэ, ЮНЕСКО испииһэгэр киирбитинэн, — 115 000 гектар[1].

Хайалар Сиинэ өрүс устун 140 км[2] устата субуллан, Саха сирин икки административнай улууһун сиригэр-уотугар бааллар. Кинилэр Горнай улууһуттан саҕаланаллар[3] уонна өрүс устун аллара Хаҥалас улууһугар салҕаналлар[2][4][5].

Хайалартан саамай чугас бөдөҥ куорат — Дьокуускай (200 км кэриҥэ)[2][6][7]. Чугас сытар тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууннарынан, туристар айаннарын саҕалыыр сүрүн туочукаларынан Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэ уонна Хаҥалас улууһун Тумул нэһилиэгэ буолаллар[2].

Хайалар биир сүрүн бөлөхтөрүн («Остуолбалар куораттара») координатата — 61°23′02″/126°38′43″[8]; Сиинэ турууктарын уопсай координаталара — 61°19′01″/126°50′36″[3].

Үөскээһинэ

Сиинэ туруук хайалара Өлүөнэ өрүс хапталыгар (Орто Сибиир хаптал хайатын сорҕотугар) тураллар[8][6]. Геология салаатын өттүнэн бу эрдэтээҥҥи палеозой үөскээһиннэр ураты холобурдарынан буолаллар. Хайалар Кембрий үйэтинээҕи (535—510 мөл. сыл анараа өттүгэр) известняктан уонна доломиттан тураллар[3][7].

Бу сир үөскээһинэ былыргы Сибиир кэнтиниэнин тулалыыр сылаас уонна чычаас уулаах муора түгэҕэр известняк мунньуллуутуттан саҕаламмыт[3][2]. Кэнники Сибиир платформата үөһэ тахсыытыгар, муора түспүт, ону тэҥэ өрүс хочолоро үөскээн барбыттара. Ол кэннэ, 400 тыһыынча сыл анараа өттүгэр тектоническай хамсааһыннар уонна эрозия (алдьаныы) күүһүрэн, дириҥ хочолор уонна сир хайдыылара үөскээбиттэр[6].

Ону таһынан, Сиинэ хочотугар кыра карст көрүҥнэрэ бааллар: карровай хонуулар, хаспахтар, боруоҥкалар уонна сүтэ-сүтэ төннөр күөллэр.

«Остуолбалар» бэйэлэрэ икки сүрүн төрүөттэн үөскээбиттэр:

1) Өрүс эрозията — өрүс уута суурайан, кытылы алдьатан, былыргы хайа боруодаларын арыйбыт;

2) Карст (нууч.) (сах. хамнааһыннара — известняк ууга суураллыытыттан тыйыс килиимэт уонна ирбэт тоҥ усулуобуйатыгар рельеф дьиктилээх көрүҥнэрэ үөскээбиттэр: дириҥ гроттар, хайалары курдат дьөлөҕөстөр (бу «ыллыыр хайалар» туруктарын үөскэтэр), намтал, хотоол сирдэр (ниши) уонна соҕотох туруук хайалар (останцы)[2][6].

Үүнээйи уонна кыыл-сүөл эйгэтэ

Сиинэ турууктарын сирэ тайҕа зонатыгар киирсэр, үксүн бэс чагда, хатыҥ чараҥ уонна тиит, харыйа ойуур тулалыыр.

Үүнээйи эйгэтэ

Сэдэх уонна эндемик (манна эрэ үүнэр) үүнээйи элбэх. Саамай биллэр үүнээйилэртэн биирдэстэрэ — кырааскалаах этэрбэсчээн (башмачок пятнистый (Cypripedium guttatum), МСОП Кыһыл кинигэтигэр киирбит орхидея көрүҥэ. Кини кыһын тарыҥ үөскүүр сирдэригэр үүнэр, ол тарыҥ буору күүстээх тоҥорууттан харыстыыр[6]. Уопсайынан ыллахха, үүнээйи эйгэтэ тайҕа көннөрү көрүҥнэриттэн уонна манна эрэ, ирбэт тоҥ карст биосистиэмэтигэр, үүнэр ураты үүнээйилэртэн турар[7].

Кыыл-сүөл эйгэтэ

Саха сирин тайҕатыгар үөскүүр кыыллар бары бааллар: тайах, таба, туртас, о.д.а. Сиэмэх кыыллартан эһэ уонна бөрө ордук тарҕаммыт.

Көтөрдөр (орнитофауна) эйгэлэрэ ураты сыаналаах: Сиинэ өрүс бассейныгар баар күөллэргэ сэдэх көтөрдөр, ол иһигэр кыталыктар уйаланаллар[7].

Туризм

Сиинэ турууктара — экологическай уонна дьону-сэргэни көҕүлүүр туризмы тэрийэргэ улахан сэҥээриини ылар, ол эрээри онно тиийэргэ суола-ииһэ уустук. Өлүөнэ очуостарынааҕар манна аҕыйах киһи сылдьара айылҕата тыытыллыбакка, кэминэн хааларыгар олук буолар[2].

Кэрэхсэбиллээх сирдэр

Туристар эгэлгэ кэрэ көстүүлээх хайалартан ураты («Сүрэхчээн хайа», «Уураспыт хайалар» уо. д. а.), Андреевскай суруктары — неолит уонна бронза үйэтинээҕи петроглифтар кэлим бөлөхтөрүн (б. э. иннинэ I—II тыһыынча сыллар) көрүөхтэрин сөп. Манна дьон, көтөрдөр уонна бултааһын көстүүлэрин ойуулара бааллар. Ону тэҥэ, тыал оонньоон араас дорҕооннору таһаарар «ыллыыр» хаспахтары туристар олус кэрэхсииллэр[2].

Инфраструктурата

Маршрут уустук категориялаах айаҥҥа киирсэр. Туристарга тэриллиилээх туурдар (катамарынан уонна оҥочонон устуулаах) уонна «дьиикэй» диэн ааттанар дьон бэйэтин баҕатынан, кыаҕынан тэринэр айаннара бааллар[2].

Чугаһынааҕы сирдэргэ (холобур, Өлүөнэ өрүс Батамай диэн сиригэр) туристар тохтобуллара уонна ыалдьыттарга аналлаах дьиэлэр бааллар: «Бэс орон» тирэх бааза, «Хараҥаччылаах» уонна «Күөллээх» сынньанар баазалар[9]. 2026 сылга «Ыллыыр хайалар» экология ыллыктарын тупсаран оҥоруу, кемпиннэри уонна үөһэттэн көрөр былаһааккалары оҥорон бүтэрэллэрэ былааннанар.

Айан сыаната туспа, онтон сынньанар дьиэлэргэ олоруу сыаната туһунан буолар[2].

Хайдах тиийиэххэ сөбүй

Сиинэ турууктарыгар тиийэргэ икки сүрүн суол баар. Хайаларга барарга быһа массыына суола-ииһэ суох. Сырыы кэмэ сайын саҕаланар (бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы).

1. Хаҥалас улууһунан (уунан)

Дьокуускайтан Тумул нэһилиэгэр диэри, Покровскай нөҥүө, массыынанан 3 чаас кэриҥэ айаннаан тиийиллэр. Салгыы Тумул сэлиэнньэтиттэн эбэтэр Батамай турбаазатыттан мотуордаах оҥочонон бараллар. Суол Өлүөнэ өрүһүнэн (80 км кэриҥэ), Өлүөнэ очуостарын нөҥүө Сиинэ өрүһүнэн ааһар. Оҥочонон айан уһуна — 3 чаас кэриҥэ.

2. Горнай улууһунан (массыынанан уонна уунан)

Дьокуускайтан Горнай улууһун киинигэр Бэрдьигэстээх бөһүөлэгэр диэри рейсовай автобуһунан эбэтэр тус массыынанан (180 км) тиийиэххэ сөп. Бэрдьигэстээхтэн уустук сирдэринэн сылдьарга аналлаах массыынанан («Трэкол» тииптээх) Сиинэ өрүскэ баар «Уорааннаах» сынньанар баазатыгар диэри тайҕа суолунан 90 км буолар. Онтон маршрут уунан суола саҕаланар — катамаранынан эбэтэр оҥочонон Сиинэ остуолбаларыгар диэри барыллар.

ЮНЕСКО утума

2023 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүттэн от ыйын 8 күнүгэр диэри Германияҕа буолбут ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы киһи-аймах утумун кэмитиэтин 39-с сиэссийэтигэр Сиинэ турууктара Аан дойду ураты баайынан, кэрэ сиринэн билиниллибиттэр. Хайалары 2012 сылтан ЮНЕСКО киһи-аймах утумунан ааттаммыт «Өлүөнэ турууктара» национальнай айылҕа пааркатын тиһигэр киллэрбиттэр. Онон Саха сиригэр уопсайа 1,3 мөлүйүөнтэн тахса гектаар иэннээх Аан дойду утумун икки эбийиэгэ баар.

Учуонайдар сабаҕалааһыннарынан, Өлүөнэ уонна Сиинэ турууктара иккиэн Кембрий эратын саҕаланыытыттан Сир үрдүгэр эрдэтээҥҥи олох сайдыытын үөрэтэргэ көмөлөһүөхтэрин сөп. Сиинэ остуолбаларыгар кембрий эратын алын араҥалара бааллар, онно 535—510 мөлүйүөн сыллаах былыргы организмнар тобохторо көстүбүттэрин туһунан экспертэр бэлиэтииллэр. Ону таһынан, Сиинэ остуолбаларыгар хас да сиринэн неолит үйэтинээҕи хайа ойуулара бааллар[10].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Синские столбы Якутии признаны ЮНЕСКО Выдающейся мировой ценностью(биллибэт). www.nhpfund.ru. Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Синские столбы, как каменный лес, возвышаются вдоль реки Синяя в Якутии/(биллибэт). Магадан Медиа. Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Синские столбы: насладись каменным лесом(биллибэт). Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  4. ↑ ДБР(биллибэт). dbrsakha.ru. Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  5. ↑ В Якутии на Синских столбах открыли памятный знак ЮНЕСКО(биллибэт). ЯСИА. Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Удивительный карст в долине реки Синей (рус.). Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 Синские столбы – Якутия, единая торговая площадка (рус.). Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  8. ↑ 1 2 Programming and design: Dmitry Gennadievich Oreshkin, 2007-2025. Группа Синских столбов на... - Город Столбов - Landscapes and habitats - Plantarium (англ.). www.plantarium.ru. Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  9. ↑ Заповедная Якутия в лицах: начальник Природного парка «Синяя» Алексей Максимов о любви к природе (рус.). Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.
  10. ↑ Синские столбы, расположенные на территории Хангаласского района Якутии, попали в список Всемирного наследия ЮНЕСКО. (рус.). Сигэнии күнэ: 19 Олунньу 2026.

Категориялар