Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саха таабырыннара

Саха таабырыннара (нууч. якутские загадки) — метафорическай этии, онно биир мал атын малга тэҥнээн этиллэр, киниэхэ ханнык эмэ маарыннаһыылаах буолуон сөп, бу этиини истэн киһи толкуйдаммыт малы таайыахтаах. Таабырыннар хас биирдии омукка сайдыы ханнык таһымыгар да турдун бааллар[1][2].

Бэйэтин көрүҥүнэн норуот таабырыннара өс хоһооҥҥо чугастык сысталлар: эмиэ ол кээмэйдээх, эмиэ рифманы уонна тыллар дьүөрэ дорҕооннорун элбэхтик туттуу. Сороҕор ыйытыы формата өс хоһоонуттан эбэтэр сомоҕо тылтан таабырыны оҥорор.

undefined

Устуоруйата

Саха таабырыннарын туһунан маҥнайгы суругунан сибидиэнньэлэр XIX үйэ аҥаарыгар эрэ көстүбүттэрэ. Саха таабырыннара, норуот тылынан-хоһоонунан уус-уран айымньытын холобурдарын быһыытынан, атын жанрдар тэҥинэн, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи учуонайдар-айанньыттар уонна политическай сыылкаҕа сылдьыбыттар үлэлэригэр бэчээттэммиттэрэ.

Эрдэтээҥи таһаарыылартан И. А. Худяков 1890 сыллаахха тахсыбыт «Верхоянский сборник» диэн айымньыта туспа миэстэни ылар. Онно саха остуоруйаларын, ырыаларын уонна өс хоһооннорун, ону таһынан нуучча остуоруйаларын уонна ырыаларын кытта тэҥҥэ, 320 таабырын нууччалыы тылбааһынан күн сирин көрбүтэ. И. А. Худяков сахалыы тиэкистэрэ Э. К. Пекарскай эрэдээксийэтинэн 1918 сыллаахха «Саха норуотун литературатын холобурдара» диэн кинигэҕэ бэчээттэммиттэрэ[3].

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн, саха суруга-бичигэ киэҥник тарҕаныытынан, фольклор матырыйаалларын күүскэ хомуйуу кыаллар буолбута. 1935 сыллаахха П. А. Ойуунускай көҕүлээһининэн Саха АССР СНК иһинэн Тыл уонна култуура билим-чинчийэр института тэриллибитэ (билиҥҥитэ — ССРС ЯЛИ ЯФСОАН). Бу институт саха норуотун тылынан айымньытын матырыйаалларын мустар киинэ буолбута. Институт илиинэн суруллубут пуондугар энтүзиаст-таптааччылар суруйуулара эбиллэн испиттэрэ. Оннук суруйуулары А. И. Кондаков, Т. Васильев, П. В. Слепцов, Н. Д. Неустроев, И. В. Попов уонна да атын элбэх дьон оҥорбуттара. ЯФСОАН архыыбын илиинэн суруллубут пуондугар 15 тыһыынчаҕа чугаһыыр таабырын суруллан хаалбыт.

Классификацията

Ойунская С. П. таабырыннары маннык наардыыр[3]:

  • Айылҕа уонна айылҕа көстүүлэрэ.
  • От-мас, үүнээйилэр.
  • Хамсыыр-харамай.
  • Дьиэ кыыллара.
  • Киһи, уопсастыбаннай сыһыаннаһыылар, сокуон уонна итэҕэл.
  • Дьиэ-уот уонна дьиэҕэ уокка туттуллар мал.
  • Туттар сэп-сэбиргэл уонна булт тэрилэ.
  • Үөрэх, билим уонна тиэхиньикэ.
  • Арааһынай таабырыннар.

Холобурдар

Ойуур кыыллара

  • Куттанара эрэ куоска, мананара эрэ мааска, соһуйара эрэ сохсо, чачайара эрэ чааркаан (Кутуйах)
  • Эҥээ кыыһа эмэх дьиэлээх үһү (Нэтээги)
  • Арыҥах мас анныгар түспүт хаар хараарбат үһү (Тииҥ өрөҕөтө)
  • Ойуурга ойуулаах сонноох оҕолор бааллар yһy (Моҕотой)
  • Кыыс оҕо сонун тэллэҕэр бэчээттээх үһү (Кырынаас)
  • Буотама кыыһа буор бэргэһэлээх, Өлүөхүмэ кыыһа оhох бэргэһэлээх, Хатылы кыыһа хаар бэргэhэлээх (Сир эһэтэ, солоҥдо, кырынаас)
  • Таатта кыыһа таас дьиэлээх үһү (Таарбаҕан)
  • Муора кыыһа буор дьиэлээх yhy (Дьабарааскы)
  • Хонууга хорос гынар, сыhыыга сырбас гынар баар yhy (Дьабарааскы, Саһыл)
  • Бөкүнүйэ-бөкүнүйэ бүөр сыата баар үһү (Куобах)

Быһаарыылар

  1. ↑ Якутские загадки в «Верхоянском сборнике» Худякова. — Иркутск, 1890.
  2. ↑ Friedreich Geschichte des Rätsels. — Дрезден, 1860.
  3. ↑ 1 2 Саха таабырыннара. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1975.

Категориялар