Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саха быһаҕа

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Саха быһаҕа (нууч. Якутский нож) — Саха сирин төрүт олохтоох норуота туттар быһаҕын көрүҥэ. Күннээҕи олоххо-дьаһахха, булка-алка туттуллар тэрил буоларыттан ураты, төрүт матырыйаалынай култуура сорҕото, хомуһу, алмааһы тэҥэ Саха сирин биир саамай биллэр оҥоһуга буолар[1][2].

Устуоруйата уонна култуураҕа суолтата

Былыр-былыргыттан тимир уустара саха омукка, ойууннары уонна олоҥхоһуттары сэргэ, барыларыттан ордук ытыктаналлара. Сахалар тимир уустарын өрө туталлара, кини үөһэттэн айдарыылаах диэн итэҕэйэллэрэ. Тимир уустарын араҥаччылыыр иччинэн Кудай Бахсы буолар.

XIX үйэ иккис аҥаарыгар Саха сиригэр тимири баһылааһын саҥа түһүмэҕэ үүммүт. Олохтоох тимир уустара тимир уонна алтан уһаарыытын үрдүк таһымнаахтык баһылаабыттар, уһун үйэлээх киэргэллэри, тэриллэри оҥорор буолбуттар. Саха уокуругар сыл аайы тимири оҥорон таһаарыы 2000 буукка (быһа холоон 33 тоннаҕа) тэҥнэспит. Уран оҥоһуулаах киэргэл саха төрүт таҥаһын-сабын быстыспат сорҕото буолбут, оттон саха быһаҕа туттар тэрил эрэ буоларыттан ааһан, Саха сирин бэлиэтэ буолбут[1][2].

Быһах көрүҥнэрэ уонна уратыта

Саха сиригэр аныгы үйэҕэ ыытыллар археологическай хаһыылар көрдөрөллөрүнэн, былыргы дьон олорон ааспыт сирдэриттэн, киһи уҥуохтарыттан булуллубут быһахтар кырамталара билиҥҥи быһахтартан уратылара суоҕун бигэргэтэллэр[3].

undefined
undefined

Саха быһаҕын араас көрүҥэ баар, классическай быһах биитэ 110-тан 170 мм тиийэр. Удьурҕай уктаах уонна тирии кыыннаах буолар[1].

Биитэ

Саха быһаҕын биитэ олус сытыы. Сүрүн уратыта онно сытар. Быһар уһугун ньуурдарын аалан-чочуйан биитигэр кылаан таһаарыылара Саха сирин олохтоохторун туһунан бастакы чинчийии үлэлэргэ кэпсэнэллэр[4]. Биир өттүттэн быһах хаптаҕай, оттон биир өттүттэн көрдөххө — иэҕиллиилээх, хаһыылаах курдук. Саха уустара быһаҕы кытта үлэлииргэ туттуллар матырыйаалга быһа киирбэтин, алдьаппатын диэн маннык анаан оҥороллор. Уҥа уонна хаҥас илиинэн туттар дьоннор быһахтара атын-атын буолар. Холобур, хаҥастай дьон быһахтара иэҕиллиилээх, хаһыылаах өттө уҥа сылдьар.

Быһахтар бии уһунунан араастаһаллар:

  • 80-110 мм — кыра быһах (быhычча). Маннык быһах оҕолорго эбэтэр дьахталларга анаан оҥоһуллар.
  • 110—170 мм —быһах — саамай киэҥник тарҕаммыт көрүҥ.
  • 170 — улахан быһах, хотохоон. Бойобуой сэбиргэл кэриэтэ, ол иһин мээнэ оҥоһуллубат.
  • Батыйа — 500 мм саҕаланар, биитэ токур буолар уонна эмиэ быһар уһугун ньуурдара чочуллан биитигэр кылааннаах. Сүрүннээн тыатааҕыны бултуурга анньыы курдук илдьэ сылдьаллара[5].

Быһах биитин халыҥынан эмиэ арахсар: туундара көрүҥэ— синньигэс биилээх; алаас быһаҕын көрүҥэ — биитэ быдан кэтит. Туундараҕа быһаҕы сүрүннээн быһарга, тэһитэ кэйэргэ тутталлар, оттон алааска, тыаҕа булду астыырга, маска тутталллар. Бии халыҥын арааһын бу курдук быһаараллар.

Үгэс быһыытынан, үлэҕэ анаммыт саха быһаҕа сымнаҕас ыстаалтан оҥоһуллубут биилээх буолар. Сымнаҕас ыстаалы туһаныы сүрүн толкуйа диэн тыа, ойуур усулуобуйатыгар түргэнник тааска эбэтэр атын да матырыйаалларга сытыылыахха сөп. Кэнники кэмҥэ саха быһаҕын атын да араас мааркалаах ыстааллартан оҥорор буоллулар, ол иһигэр дамаск ыстаалыттан (нууч.) (сах., киэҥник тарҕанна[6].

Чинчийээччилэр элбэх ыйытыылара быһахха баар дириҥээн киирии көстүүтүгэр туһуланар. Манна араас быһаарыы баар. Холобура, булка туттарга хааны ыытарга табыгастаах гына оҥоһуллубут диэн этэллэр. Онтон быһа киирии (дол) биини ордук кытаатыннарар, бу таптайыы ураты көрүҥэ буолар. Маны сэргэ, бу быһах ыйааһынын кыччатар, ууга тимирбэт оҥорор диэн этиилэр эмиэ бааллар[6].

Уга

Саха быһаҕын уга үгэс быһыытынан удьурҕайтан оҥоһуллар, анал арыынан сотуллар. Быһах угун быһыыта сымыыкка майгынныыр, биитин диэки синньиир, уһуктанар. Уһуна 130—150 мм, эр киһи ытыһыттан улахан. Бу туттарга табыгастаах эрэ диэн буолбакка, уһун уктаах быһах ууга тимириэ суохтаах диэн көрүүгэ эмиэ олоҕурар. Хатыҥ мастан (удьурҕайтан) ураты өссө туос туттуллар. Быһах уһугар эрийэн кэбиһэллэр. Араҥаларын икки ардын килиэйдииллэр. Килиэйдээн, кытаанахха баттатан туран үчүгэйдик куурдаллар уонна ук оҥороллор. Сэлии муоһуттан оҥоһуллубут уктаах быһахтар ордук бэлэххэ барсаллар, күннээҕи олоххо туттуллубаттар[1].

Кыына

Саха быһаҕар ураты көстүүнү киниэхэ анаммыт кыын биэрэр. Үгэс быһыытынан кыыны сахалар оҕус кутуругуттан оҥороллор этэ. Кутурук тириитин субуйа тардан баран, иһигэр быһах биитин батарын курдук мас угаллар. Кыынҥа быһах арыый босхо сылдьыахтаах, оччоҕо биитэ аалыллыбат. Кыын диэн киэргэл буолбакка, быһаҕы араас алдьаныыттан харыстыыр сыаллаах туттуллар. Быһах кыыҥҥа дириҥ соҕустук киирэр, онон түһэн хаалбат. Кыын оҥосторго кэнники кэмҥэ тирии араас көрүҥүн туһаналлар, эбэтэр туоһунан эмиэ тигэллэр. Сэдэхтик мас кыыннары көрүөххэ сөп[1].

Илдьэ сылдьыы, туһаныы

Быһаҕы курга хаҥас өттүттэн кыынҥа уган илдьэ сылдьаллар. Маннык ыйана сылдьар быһах киһиэхэ мэһэйдээбэт. Хаҥас өттүгэр курга ыйана сылдьар быһаҕы уҥа илиинэн кыыны улахан тарбаҕынан баттаан туран хостонор.

Сэбиэскэй кэмҥэ саха быһаҕын оҥоруу уонна илдьэ сылдьыы сокуонунан бобуулаах этэ, ол эрэн бу сокуон олоххо туһаныллыбатаҕа. 1926 сыллаахха РСФСР холуобунай кодексын 182-с ыстатыйатын 1 хос быһаарыытыгар[7], уонна кэлиҥҥи да сыллар ыстатыйаларыгар сурулларынан, хотугу кыраай булдунан аһаан-сиэн олорор дьонугар эбэтэр омук төрүт таҥаһыгар сөп түбэһиннэрэн булт быһаҕын, кынчаалы илдьэ сылдьыы буруйу оҥорууга киирсибэт. Инньэ гынан, Сэбиэскэй Саха сиригэр саха быһаҕын илдьэ сылдьыы буруйу оҥоруу быһыытынан көрүллүбэт эбит.

Билиҥҥи кэмҥэ саха быһаҕын илдьэ сылдьыы, оҥоруу, атыылааһын, харайыы Саха Өрөспүүбүлүкэтин анал аагынан бэрээдэктээх[8], онно олоҕуран саха быһаҕа Саха норуотун култууратын сорҕото буолара бигэргэнэр уонна өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар күннээҕи олоххо туттуллара көҥүллээх.

Саха быһаҕын Саха сирин олохтоохторо күннээҕи олохторугар булка, балыктааһыҥҥа, ас астааһыҥҥа, маһы кытта үлэҕэ мэлдьи туһаналлар[2].

Аныгы кэмҥэ

Кэнники 10-15 сылга тимир уустара уһаарыы, уһаныы, быһаҕы охсуу ньымаларын сөргүтүүнэн, сайыннарыынан дьарыктаналлар. Сэбиэскэй кэмҥэ тимир ууһун идэтэ сүтэр кутталлана сылдьыбыт, онтон 1990-с сылларга норуот маастара Борис Неустроев — Мандар Уус тимири уһаныы туһунан сырдатан, тарҕатан саҕалаабыт.

2015 сыл ахсынньытыгар Саха сирин тимир уустарын холбоһуктара тэриллибит, манна өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 60-тан тахса маастар түмсүбүт. Сойуус бэрэссэдээтэлинэн Мандар Уус талыллыбыт. Саха сирин тимир уустарын Сойууһун сүрүн соругунан өбүгэ үгэстэрин, култуураҕа сыаннастарын сөргүтүү, ону тэҥэ оҥоһугу киэргэтэр ускуустуба маастардарын айар кыахтарын өйөөһүн уонна олоххо киллэрии буолар.

Бүгүҥҥү күн тимир уустара металлургия уонна тимири уһаарыы аныгы технологияларын көҥүл баһылаабыттар, аныгы матырыйааллары туһаныахтарын сөп эрээри, саха быһаҕын оҥоруутугар былыргы үгэстэри, төрүт ньымалары тутта сатыыллар[2].

Быһах араастара

Аныгы саха быһахтара икки көрүҥҥэ арахсаллар:

  • Уус-уран оҥоһуктар — кэллиэксийэниэрдэргэ, ыалдьыттарга, туристарга анаан элбэхтик киэргэтиллэн, оһуордаах-мандардаах гына оҥоһуллубут быһахтар. Саха сириттэн өйдөбүнньүк сувенир быһыытынан атыыланар. Оннук быһахтар уктара сэлии, тайах муоһуттан ураннык быһыллан оҥоһуллуохтарын сөп;
  • Үлэҕэ туттуллар быһахтар.

Бренд быһыытынан

2023 сыл ахсынньытыгар интеллектуальнай бас билии Федеральнай сулууспата (Роспатент) «Саха быһаҕа» географиялаах ыйынньыгы бэлиэтээбит. Ол аата «саха быһаҕа» диэн ааттаах оҥоһугу Саха сирин олохтоох уустара эрэ өрөспүүбүлүкэҕэ хостоммут сырьену (тимири, хатыҥ удьурхайын) туһанан, тимири уһаарыы төрүт ньыматын туттан оҥоруохтарын сөп[9].

Көрдөрүүлэр уонна күрэхтэр

2010 сыллаахха «Дархан Уус» атыылаах көрдөрүү маҥнайгытын буолан ааспыт. Бу эдэр урбаанньыт Серафим Попов идеята эбит. 2019 сыл олунньутугар Дьокуускайга «Дархан Уус» үбүлүөйдээх X көрдөрүүгэ бүтүн өрөспүүбүлүкэттэн маастардар кыттыбыттар. Тэрээһин чэрчитинэн «Бастыҥ уус-уран быһах», «Бастыҥ булт быһаҕа», «Бастыҥ ас быһаҕа» ааттарга күрэхтэр тэриллибиттэр[10].

2026 сыллаахха «Дархан Уус» өрөспүүбүлүкэтээҕи тимир уустарын быыстапкалара 15-с төгүлүн ыытыллан, Саха сирин бары улуустарыттан 70-тан тахса маастары хомуйбут[11].

Туймаада Ыһыаҕар өрөспүүбүлүкэ тимир уустарын ортолоругар «Бастыҥ саха быһаҕа» күрэх ыытыллар. Маастардар бэйэлэрэ тахсан быһахтарынан араас матырыйааллары — кумааҕыны, маһы, быаны — быһан көрдөрөллөр. Түһүлгэ тэрийээччитинэн тимир ууһа Александр Тереньтев — Айгын Уус буолар[12].

Саха быһахтарын улахан көрдөрүүтэ Тааттатааҕы «Мандар Уус» этнология түмэлигэр баар. Манна аан дойдуга саамай улахан саха быһаҕа баар: икки миэтэрэ уһуннаах уонна 30 киилэ ыйааһыннаах[2].

2026 сыллаахха Дьокуускайга Саха сирин национальнай уус-уран түмэлигэр «ДНК клинка» диэн саха быһаҕын уус-уран оҥоһуутун быһыытынан аан бастакы быыстапката аһыллыбыт, онно саха маастара Роман Петров, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, үлэлэрэ көрдөрүллүбүттэр[13].

Маастардар

Саха быһаҕын уһулуччулаах ситиһиитин туһунан этиигэ өссө биир сүрүн уратыны учуоттуохха наада. Бу Саха сирин дьоно-сэргэтэ күннээҕи олохторугар туттар маллара. Бүттүүн Саха сирин үрдүнэн саха быһаҕын туттубат ыал суоҕун кэриэтэ. Мантан да көрдөххө, саха быһаҕын маассабайдык, дьиэтээҕи усулуобуйаҕа, нэһилиэк таһымнаах мастарыскыайдарга оҥороллор. Хас биирдии нэһилиэк бэйэтэ туспа олохтоох уһанар маастардаах. Мантан сиэттэрэн нэһилиэктэн нэһилиэккэ, маастартан маастарга туспа суоллаах-иистээх саха быһаҕа буолан тахсар, тарҕанар[3].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Что такое якутский нож? (рус.). Аргументы и Факты (10 Тохсунньу 2025). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Якутский нож — гордость народа саха (рус.). ЯСИА (14 Алтынньы 2016). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.
  3. ↑ 1 2 Алексеев, 1996
  4. ↑ Серошевский, 1993
  5. ↑ Сибирские мачете. Сигэнии күнэ: 1 Ыам ыйын 2026. Архивировано 22 Муус устар 2026 года.
  6. ↑ 1 2 Якутский нож: оставаясь верным себе столетия (рус.). PrimaMedia.ru (18 Атырдьах ыйын 2016). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.
  7. ↑ УК РСФСР, статья 182 ч.4 «Изготовление, хранение, сбыт и ношение кинжалов, финских ножей и тому подобного холодного оружия». Сигэнии күнэ: 1 Ыам ыйын 2026. Архивировано 14 Кулун тутар 2017 года.
  8. ↑ Правительства РС(Я). Постановление Правительства Республики Саха (Якутия) № 409 от 12 сентября 1995 г.(биллибэт). Сигэнии күнэ: 1 Ыам ыйын 2026.
  9. ↑ Роспатент зарегистрировал географическое указание якутского ножа (рус.). Интерфакс Россия (5 Ахсынньы 2023). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.
  10. ↑ Завтра стартует юбилейная выставка кузнецов «Дархан Уус» (рус.). ЯСИА (14 Олунньу 2019). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.
  11. ↑ Более 70 кузнецов представили свои изделия на выставке «Дархан Уус» в Якутске (рус.). ЯСИА (11 Муус устар 2026). Сигэнии күнэ: 1 Ыам ыйын 2026.
  12. ↑ Лучшего мастера кричного якутского ножа назовут на Ысыахе Туймаады (рус.). ЯСИА (25 Бэс ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.
  13. ↑ В Якутске открылась выставка ножей мастеров из Якутии и Бурятии (рус.). ЯСИА (16 Муус устар 2026). Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026.

Литература

  • Алексеев А. Н. Древняя Якутия: неолит и эпоха бронзы. — Новосибирск, 1996.
  • Серошевский В. Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. — Якутск, 1993.

Категориялар