Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

ССРС норуодунай депутаттарын сийиэһэ

ССРС норуодунай депутаттарын сийиэһэ (нууч. Съезд народных депутатов СССР) — 1989—1991 сыллаахха ССРС судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү уоргана.

Сийиэс үлэтин 1989 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр саҕалаабыта уонна дойду бэлитикэтигэр ураты суолталаммыта. Бүтэһик сырыытыгар ССРС норуодунай депутаттарын V сийиэһэ 1991 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр мустубута уонна ССРС президенин М. С. Горбачёв этиитинэн бэйэтин үлэтин тохтоторун туһунан быһаарыммыта[2][3].

Устуоруйата

ССКП КК генеральнай сэкирэтээрэ М. С. Горбачёв 1988 сыллаахха бэс-от ыйыгар ССКП XIX конференциятыгар бэлиитикэни уларыта тутууга куруус биллэрбитэ. 1988 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр «ССРС норуодунай депутаттарын талыы»[4]туһунан ССРС сокуона ылыныллыбыта уонна ССРС 1977 сыллааҕы Конституциятыгар уларытыылар киирбиттэрэ[5].

Сийиэс боломуочуйалара

Сийиэс тустаах болмуочуйаларыгар киирэллэрэ:

  • ССРС Конституциятын ылыныы уонна уларытыылары киллэрии;
  • ССРС дьаһайыытыгар киирэр омук-судаарыстыбаннай тутул туһунан боппуруостары көрөр, ССРС судаарыстыбаннай кыраныссатын быһааарар, сойуустаах өрөрспүүбүлүкэлэр ардынааҕы кыраныыссалары бигэргэтэр;
  • ССРС ис уонна тас политикатын сүрүн хайысхаларын быһаарар;
  • ССРС Үрдүкү Сэбиэтин уонна бэрэссэдээтэлин талар;
  • ССРС Министирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин , ССРС Үрдүкү Суутун бэрэссэдээтэлин, ССРС Генеральнай Борокуруорун, Үрдүкү арбитражнай суут бэрэссэдээтэлин бигэргэтэр, ССРС Конституционнай хонтуруоллааһын Кэмитиэтин талар.

Сийиэс ССРС норуодунай депутаттарын куоластарын уопсай ахсаанынан ССРС Сокуоннарын уонна уураахтарын ылынара.

1989 сыл ахсынньытыгар Сийиэс «ССРС норуодунай депутаттарын сийиэһин уонна ССРС Үрдүкү Сэбиэтин регламена»[6][7], ону тэҥэ «ССРС-ка норудунай депутатттар статустарын туһунан» сокуоннары ылыммыта[8].

Сийиэс састааба

Сийиэс кэлэр 5 сылга талыллыбыт маннык састааптаах 2250[9] депутаттаах этэ:

  • 750 депутат территориальнай уокуруктартан (быыбардааччыларын ахсаана тэҥ);
  • 750 депутат омук-территориальнай быыбардыыр уокуруктартан нуорманан:
    • 32-лии депутат хас биирдии сойуустаах өрөспүүбүлүкэттэн,
    • 11-дии депутат хас биирдии автономиялаах өрөспүүбүлүкэттэн (АССР),
    • 5-тии депутат хас биирдии автономиялаах уобаластан,
    • биирдии депутат хас биирдии автономиялаах уокуруктан;
  • 750 депутат бүтүн сойуустааҕы уопсастыбаннай тэрилтэлэртэн, «ССРС норуодунай депутаттарын талыы» сокуоҥҥа олоҕурбут квотанан:
    • 100-түү депутат ССКП-тан, БСКИС-тэн уонна кооперативнай тэрилтэлэртэн (холкуостар уонна потребкооперациялар),
    • 75-тии депутат ЫБСЛКС-тан, дьахталлар сэбиэттэриттэн, сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин тэрилтэлэриттэн, билим уопсастыбаларыттан, айар сойуустартан,
    • 75 депутат атын, бүтүн сойуустааҕы уорганнаах тэрилтэлэртэн.

Хас биирдии уопсастыбаннай тэрилтэ депутатын чопчу ахсаана (сокуонунан ыйыллыбыт квотаҕа олоҕуран) бу тэрилтэлэр салайар уорганнарын кыттыгас, ССРС норуодунай депутаттарын Киин талар хамыһыыйата ыҥырар мунньахтарыгар быһаарыллара, (бүтэһиктээх быһаарыы ССРС норуодунай депутаттарын талыы кэмигэр быһаарыллара).

Уопсастыбаннай тэрилтэлэр квоталара Квота от общественных организаций нарушала принцип «1 быыбардааччы — 1 куолас» диэн бириинсиби утарар этэ, тоҕо диэтэххэ быыбардааччы хас эмэ уопсастыбаннай тэрилтэҕэ туруон сөбө (ССКП, БСКИС уо.д.а.).

V сийиэс (1991 сыл балаҕан ыйыгар) сабылларын саҕана 2225 депутат талыллыбыта[10].

Депутаттары талыы

ССРС норуодунай депутаттарын талыы 1989 сыллаахха кулун тутар 26- ыам ыйын 21 күннэригэр буолбута.

СССРС норуодунай депутаттарын сийиэстэрэ

  • I Сийиэс: 1989 сыл ыам ыйын 25 — бэс ыйын 9 күннэрэ
  • II Сийиэс: 1989 сыл ахсынньы 12 — 24 күннэрэ
  • III Сийиэс: 1990 сыл кулун тутар 12 — 15 күннэрэ
  • IV Сийиэс: 1990 сыл ахсынньы 17 — 26 күннэрэ
  • V Сийиэс: 1991 сыл балаҕан ыйын 2 — 5 күннэрэ

Үлэтин тохтотуу

1991 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр ССРС норуодунай депутаттарын V сийиэһэ «Киһи быраабын уонна көҥүлүн декларациятын»[11]ылыммыта, саҥа судаарыстыбаннай сыһыаннаһыы олоҕурарыгар, Сувереннай Судаарыстыбалар Сойуустарын Дуогабарын бэлэмнээһиҥҥэ уонна илии баттааһыҥҥа ананар быыһык кэми биллэрбитэ[12]. М. С. Горбачёв этиитинэн, «Быыһык кэмҥэ судаарыстыбаннай былаас уорганнарын уонна ССРС-ы салайыы туһунан»[13] сокуону ылынан сийиэс бэйэтин бэйэтэ ыспыта[2][3]. Сокуон бырайыагар быыһык кэмҥэ норуодунай депутаттар уочараттаах сийиэстэрин ыытыы суолтата суоҕун туһунан быһаарыны ылынарга этии баарын куоластааһын түмүгүнэн депутаттар утарбыттара[14].

undefined
undefined

1991 сыллаахха ахсынньы 9 күнүгэр, ТСС тэрийии туһунан сөбүлэҥ илии баттамммытын кэннэ, ССРС президенэ Михаил Горбачёв этии оҥорбута: хас биирдии сойуустаах өрөспүүбүлүкэ ССРС састаабыттан тахсар бырааптаах, ол эрэн элбэх омук олорор судаарыстыбатын дьылҕата үс эрэ өрөспүүбүлүкэ салайааччыларын күүһүнэн быһаарыллара сатаммат. Бу боппуруос конституция ирдэбилинэн, бары сойуустаах өрөспүүбүлүкэлэр кыттыгастаах, кинилэр норуоттарын баҕаларын учуоттаан быһаарыллыахтааҕын эппитэ. Ону тэҥэ, ССРС норуодунай депутаттарын сийиэһин ыҥырар туһунан этиллибитэ[15].

Ахсынньы 10 күнүгэр ССРС норуодунай депутаттара Александр Оболенскай уонна Владимир Самарин кэллиэгэлэрин иһигэр ССРС норуодунай депутаттарын VI Суһал ыҥырыылаах сийиэһин ыҥырар туһунан илии баттааһыны саҕалаабыттара[16]. ССРС Президенигэр уоннаССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр Сийиэһи ыҥырар туһунан этиигэ 397 депутат илии баттаабыта[17].

1991 сыллаахха, ахсынньы 17 күнүгэр, ССРС норуодунай депутаттара — ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Сойууһун чилиэннэрэ Беловежскайдааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттааһын уонна ону РСФСР, Белоруссия уонна Украина өйөөһүннэрин түмүгүнэн сайабылыанньа ылыммыттара, онно уопсай судаарыстыбаннай былаас уонна салайыныы уорганнарын үлэлэрин ууратар туһунан быһаарыыны сокуоннайа суоҕунан ааҕалларын, үөскээбит түгэҥҥэ эппиэттээбэтин, ону тэҥэ, мантан инньэ дойду балаһыанньата уустугурар түгэнигэр ССРС Норуодунай депутаттарын сийиэһин ыҥырар бырааптаахтарын туһунан эппиттэрэ[14][18].

Ахсынньы 27 күнүгэр 1991 сыллаахха, «сэбиэскэй Социалистическэй Республикалар Сойуустара ыһылларынан уонна Тулуга суох Судаарыстыбалар Сомоҕолоһуулара тэриллэринэн сибээстээн». РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ 1992 сыл ахсынньы 2 күнүттэн Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сиригэр-уотугар ССРС норуодунай депутаттарын үлэлэрин тохтотор туһунан уураах ылыммыта. Ону тэҥэ, бу күнтэн ыла ССРС норуодунай депутаттарын үлэлэрин нуормалыыр аахталары туттар бобуллубута[19].

Ол ыккардыгар, сорох ССРС норуодунай депутаттара, бүтүн сойуустааҕы референдум сыла туолуутугар — 1992 сыллаахха кулун тутар 17 күнүгэр — Москва анныннаҕы Вороново сопхуоска ССРС Норудунай депутаттарын VI сийиэһин ыҥыран[20][21][22][23], мунньахтыы сатаабыттара, ол эрэн сийиэс кворум тахсыбатаҕыттан буолбатаҕа. Арассыыйа Үрдүкү Сэбиэтин Президиума ССРС ханнык баҕарар уорганнарын үлэтин Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сиригэр-уотугар сөргүтэ сатааһыны Арассыыйа судаарыстыбаннай суверенитегар сааҥнааһын быһыытынан уонна Араассыыйа Бэдэрээссийэтэ тутулуга суох судаарыстыба быһыытынан статуһугар сөп түбэспэтинэн билиммитэ[23]. Ол эрэн, 1993 сыл ахсынньы 25 күнүгэр диэри Арассыыйа Бэдэрээссийэтин 1978 сыллааҕы Конституцията үлэлиир этэ, онно 1991 сыл ахсынньытын да кэннэ ССРС Конституцията уонна сокуоннара ахтылла турар этилэр.

Билим-сырдатар литератураҕа сыаналааһын

Д. А. Лукашевич билим-сырдатар үлэлэригэр[24] Сийиэс М. С. Горбачёв эрдэттэн оҥостон ССРС-ын ыһарга анаммыт инструменын быһыытынан көрүллэр[25].

Быһаарыылар

  1. ↑ Былаас үрдүкү уорганын быһыытынан кылгастык
  2. ↑ 1 2 С. В. Коровенков. Дела Кремля. Отдалённые последствия
  3. ↑ 1 2 А. В. Торкунов. Современные международные отношения. Дипломатия России на рубеже веков. Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 3 Муус устар 2019 года.
  4. ↑ Закон СССР от 1 декабря 1988 года «О выборах народных депутатов СССР» // Ведомости ВС СССР. — 1988. — № 49. — С. 729.
  5. ↑ Закон СССР от 1 декабря 1988 года № 9853-XI «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) СССР» // Ведомости ВС СССР. — 1988. — Т. 49. — С. 727.
  6. ↑ Регламент Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР.
  7. ↑ Постановление СНД СССР от 20 декабря 1989 года № 960-1 «О введении в действие Регламента Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1989. — № 29. — С. 566.
  8. ↑ Закон СССР от 21 декабря 1989 года «О статусе народных депутатов в СССР» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1989. — № 29. — С. 567.
  9. ↑ ст. 109 Конституции СССР в ред. от 01.12.1988 г.
  10. ↑ Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.). Дополнительные, мемуарные, справочные материалы // Фонд конституционных реформ. — 2010. — Т. 6. — С. 543. — ISSN 978-5-9901889-2-1.
  11. ↑ «Декларация прав и свобод человека» утверждена Постановлением СНД СССР 5 сентября 1991 года № 2393-1 // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1991. — № 37. — С. 1083.
  12. ↑ Постановление Съезда народных депутатов СССР от 5 сентября 1991 года № 2391-I «О мерах, вытекающих из совместного Заявления Президента СССР и высших руководителей союзных республик и решений внеочередной сессии Верховного Совета СССР». Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025. Архивировано 6 Ыам ыйын 2021 года.
  13. ↑ Закон СССР от 5 сентября 1991 2392-I "Об органах государственной власти и управления Союза ССР в переходный период". Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025. Архивировано 16 Сэтинньи 2018 года.
  14. ↑ 1 2 Съезд народных депутатов СССР и Верховный Совет СССР. Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025. Архивировано 30 От ыйын 2016 года.
  15. ↑ Заявление Президента СССР М. С. Горбачёва 9 декабря 1991. Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025. Архивировано 24 Балаҕан ыйын 2015 года.
  16. ↑ Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.). Дополнительные, мемуарные, справочные материалы. — М., 2010. — Т. 6. — С. 917—922. — ISSN 978-5-9901889-2-1.
  17. ↑ Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.). Дополнительные, мемуарные, справочные материалы // Фонд конституционных реформ. — М., 2010. — Т. 6. — С. 543—552.
  18. ↑ Заявление народных депутатов СССР. Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025. Архивировано 20 Ахсынньы 2015 года.
  19. ↑ Постановление Верховного Совета РСФСР от 27 декабря 1991 года № 3025-I «О народных депутатах бывшего Союза Советских Социалистических Республик». Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025.
  20. ↑ Москва. Вороново. съезд компартии 92 г. оператор Радик Садрутдинов. https://m.ok.ru. Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2025.
  21. ↑ Шестой Чрезвычайный Съезд народных депутатов СССР. Московская область, 17 марта 1992 года. Документы и материалы. — М., 2019. — 52 с. — ISBN 978-5-85895-702-7 Архивная копия от 30 Сэтинньи 2021 на Wayback Machine
  22. ↑ Коротко об инициативах по возрождению СССР. Сигэнии күнэ: 19 Тохсунньу 2017. Архивировано 7 Балаҕан ыйын 2015 года.
  23. ↑ 1 2 Постановление Президиума ВС РФ от 11 марта 1992 года № 2493-1 О намерении ряда бывших народных депутатов СССР воссоздать структуры распавшегося Союза ССР» // Ведомости СНД и ВС РФ. — 1992. — № 12. — 19 марта. — ст. 655.
  24. ↑ Волгин Е. И. Проблема распада Союза ССР в современной научно-популярной литературе. Архивная копия от 27 Ыам ыйын 2019 на Wayback Machine // Государственное управление. Электронный вестник. 2018
  25. ↑ Лукашевич Д.А. Юридический механизм разрушения СССР. — М, 2016. — С. 87—163. — 448 с.

Литература

  • Лукашевич Д. А. Юридический механизм разрушения СССР. М., 2016. 448 с.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар