Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Притузов Андрей Иванович

Андрей Иванович Притузов (1895 сыл ахсынньы 30 күнэ, Покровскай, Саха уобалаһа — 1977 сыл бэс ыйа, Москва) — сэбиэскэй байыаннай диэйэтэл, генерал-майор, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар 14-с стрелковай корпус штабын оперативнай салаатын салайааччытынан уонна 61-с гвардейскай стрелковай дивизия штабын салайааччытынан сулууспалаабыта; 1945 сыл ыам ыйыгар 104-с стрелковай дивизия хамандыырынан анаммыт[1].

Олоҕун олуктара

1895 сыл ахсынньы 30 күнүгэр Саха уобалаһын Покровскай сэлиэнньэтигэр дьаамсыык кэргэнигэр төрөөбүтэ[2]. Припузовтар аймах Уулаах Аантан Үөһээ Бэстээххэ диэри дьаамы сүүрдэллэрэ. Төрөппүттэрэ сахалыы үчүгэйдик билэр буоланнар, саха тыла киниэхэ иккис төрөөбүт тылга тэҥнээҕэ.

Таҥара дьиэтин-приход оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа киирбитэ. Үөрэҕин таһынан дьиэ кэргэнигэр көмөлөһөн, эмиэ дьаам сүүрдээччинэн үлэлээбитэ[3].

1912 сыллаахха Дьокуускайга икки сыллаах педагогика кууруһугар киирбитэ. Кууруһу бүтэрэн баран, 1913–1915 сылларга Төҥүлүгэ икки кылаастаах норуодунай учуулуссаҕа учууталынан үлэлээбитэ[1].

1915 сыл тохсунньу 1 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. 1917 сыл олунньуга Чугуевтааҕы байыаннай училищены бүтэрэн, прапорщик солотун ылбыта[1].

1918 сыл саҥатыгар бэйэтин баҕатынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр киирбитэ. Гражданскай сэрии сылларыгар кэргэн ылан, араспаанньатын Припузовтан Притузов диэҥҥэ уларыппыт[1].

1921 сыллаахха Штаб сулууспатын Үрдүкү оскуолатыгар үөрэммитэ, онтон үөрэнэн бүтэн баран Закавказьеҕа салгыы сулууспалаабыта[1]. 1930 сыллаахха Москваҕа Кыһыл Аармыйа штабын управлениетыгар анаммыта[1]. 1938–1942 сылларга М. В. Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа преподавателинэн үлэлээбитэ[1].

Байыаннай дьыалата

Аҕа дойду Улуу сэриитин фроннарыгар 1942 сыл от ыйыттан сылдьыбыта. 14-с стрелковай корпус штабын оперативнай салаатын салайааччытынан Сталинградтааҕы кыргыһыыга уонна Эрих фон Манштейн хамаандыырдаах ньиэмэс сэриилэрин үлтүрүтүүгэ кыттыбыт[4].

1943 сыл олунньутуттан 61-с гвардейскай Славянскай Кыһыл Знамялаах стрелковай дивизия штабын салайааччытынан анаммыта. Притузов штабка үлэлиир кэмигэр холбоһук Ворошиловграды, Лисичанскайы, Славянскайы, Никополы, Николаевы уонна Одессаны босхолооһуҥҥа, ону тэҥэ Румыния, Болгария, Югославия уонна Австрия сирдэригэр сэриилэһиигэ кыттыбыта[4].

1945 сыл ыам ыйын ортотугар 104-с стрелковай дивизия хамандыырынан анаммыта. 1945 сыллаахха генерал-майор байыаннай солотун ылбыта[1].

1946–1949 сылларга Болгария Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр байыаннай сүбэһитинэн сылдьыбыта. 1949–1957 сылларга М. В. Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа куурус салайааччытынан үлэлээбитэ; 1957 сыллаахха ыарыыттан сылтаан саппааска барбыта[1].

1967 сылга Притузов Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтооһун, Гражданскай уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин, ону тэҥэ Болгарияҕа сулууспатын туһунан ахтыыларын суруйбута[5].

Үөрэтэр-иитэр үлэтэ

Үөрэтэр дьыалатын Дьокуускайдааҕы педагогика кууруһун бүтэрэн баран, Төҥүлү икки кылаастаах учуулуссатыгар учууталынан саҕалаабыта[1].

1938–1942 сылларга М. В. Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа, оттон Болгарияҕа сулууспалаан баран 1949–1957 сылларга академияҕа куурус салайааччытынан үлэлээбитэ[1].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Аатын үйэтитии

  • Покровскайга Андрей Иванович Притузов пааматынньыга турар; пааматынньык уопсай үрдүгэ 3,36 м. Мемориальнай комплекска кини күлэ хараллан сытар[3];
  • Притузов аатынан Покровскайга уонна Дьокуускайга уулуссалар бааллар; Дьокуускай куорат толоруулаах кэмитиэтин 1978 сыл олунньу 22 күнүнээҕи быһаарыытынан, Дьокуускайга Берёзовая уулусса Генерал Притузов уулуссата диэн ааттаммыта[3].
  • 2025 сыллаахха Притузов хаартыскаларын альбомун «Мир времени» диэн Саха сирин устуоруйа түмэлигэр туттарбыттара[6].

Дьиэ кэргэнэ

Гражданскай сэрии сылларыгар Анастасия Дмитриевнаны кытта ыал буолбута. Дьиэ кэргэҥҥэ Вера диэн кыыс, Николай уонна Сергей диэн уолаттар төрөөбүттэр[1].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Ямщик, учитель, генерал Андрей Притузов (рус.). Yakutia-daily.ru (3 Атырдьах ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 11 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ Притузов Андрей Иванович (рус.). Память народа. Сигэнии күнэ: 11 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Андрей Притузов (рус.). Дьокуускай куорат киин бибилэтиэкэтин систиэмэтэ (1 Ыам ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 11 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Улицу, названную в честь первого генерала Якутии, наконец, ремонтируют. Кто такой Андрей Притузов? (рус.). Sakhaday.ru. Сигэнии күнэ: 11 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ Вооружённые Силы СССР (рус.). Арассыыйатааҕы архыыптар ыйынньыктара. Сигэнии күнэ: 11 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ Уникальный фотоальбом первого гвардии генерал-майора из Якутии вернулся на историческую родину (рус.). ЯСИА (26 Балаҕан ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 11 Атырдьах ыйын 2026.

Литература

Егоров П. И. Генерал Притузов. — Якутск, 2023.

Сигэлэр

Притузов Андрей Иванович — «Память народа». Андрей Притузов — Дьокуускай куорат киин бибилэтиэкэтин систиэмэтэ. Хаартыскалар уонна биографическай очерк — Yakutia-daily.ru.

Категориялар