Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Попов Григорий Андреевич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Попов.

Григорий Андреевич Попов (1887 сыл сэтинньи 25 күнэ, Дьокуускай уокуруга[d], Саха уобалаһа, Арассыыйа импиэрийэтэ — 1942 сыл ахсынньы 6 күнэ, Караҕанды) — сэбиэскэй устуорук, этнограф, кыраайы үөрэтээччи уонна педагог. Саха сирин устуоруйатын уонна этнографиятын, Дьокуускай куорат устуоруйатын уонна эрэгийиэн хотугу оройуоннарын баһылааһын боппуруостарын чинчийбит; кыраайы үөрэтээччи уонна түмэл дьыалатын сайыннарааччы[1].

Олоҕун олуктара

1887 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһа) Өктөм нэһилиэгэр нуучча аҕабыытын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ: аҕата Андрей Григорьевич Попов оччолорго Өктөм таҥаратын дьиэтигэр псаломщиктаабыт (кэлин диакон, таҥара дьиэтин оскуолатын учуутала), ийэтэ протоиерей Петр Кузьмич Попов кыыһа этэ[2].

Кыра эрдэҕиттэн саха оҕолорун кытта алтыспыт буолан, саха тылын төрөөбүт тылын курдук билэрэ. Үөрэҕин Абаҕа алын сүһүөх оскуолатыгар саҕалаабыта, онтон 1899 сыллаахха 12 сааһыгар Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа үөрэнэ киирбит. Онно биирдии кылааска иккилии сыл хаала-хаала үөрэнэн, 3 сыллаах бырагырааманы 6 сылынан бүтэрбит. 1905 сыллаахха Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэ бастакы кууруһугар киирбитэ. Манна үөрэнэр сылларыгар В. Чепаловтыын «Маяк» марксистскай куруһуокка сылдьыбыта, ол түмүгэр сэминээрийэ уопсайыттан үүрүллэн, полиция кэтэбилигэр түбэспитэ. Сэминээрийэни 1911 сыллаахха бүтэрбит.

Үлэтин-хамнаһын Дьокуускайдааҕы духуобунай консисторияҕа саҕалаабыта. Харчы мунньунан баран, 1913 сыллаахха Казань куоракка духуобунай академия монгуол салаатыгар киирбитэ. 1917 сыллаахха эксээмэннэрин ситиһиилээхтик туттаран, таҥара үөрэҕин хандьыдаата буолбут. Тиэмэтэ — «История христианского просвещения якутов и других инородцев Якутской области».

Сэбиэскэй былаас сылларыгар билимҥэ уонна кыраайы үөрэтиигэ көхтөөхтүк кыттыбыта:

  • 1927–1928 сс. — Наркомпросздрав билим салаатын сэбиэдиссэйэ;
  • 1928–1929 сс. — Уобаластааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл сэбиэдиссэйэ;
  • 1930–1933 сс. — Саха АССР Киин архыыбын үлэһитэ;
  • 1933–1934 сс. — Арктика институтун Дьокуускайдааҕы салаатын үлэһитэ;
  • 1934–1935 сс. — ГУСМП Саха сиринээҕи салалтатын билим үлэһитэ уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи бибилэтиэкэ кыраайы үөрэтэр салаа сэбиэдиссэйэ;
  • 1936 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка Саха сирин устуоруйатын кууруһугар лиэксийэлэри аахпыта;
  • 1937 с. — Саха АССР Совнаркомун иһинээҕи Тыл уонна култуура институтун билим үлэһитэ[3].

1940 сыллаахха репрессияламмыт. ССРС НКВД-тын анал сүбэтинэн сууттаммыт уонна Караганда көннөрөр-үлэлиир лааҕырыгар ыытыллыбыт. 1942 сыллаахха өлбүт. 1956 сыллаахха өлбүтүн кэннэ реабилитацияламмыт[1].

Чинчийэр үлэтэ

Попов үлэлэрэ Саха сирин устуоруйатыгар, Дьокуускай устуоруйатыгар, этнографияҕа, кыраайы үөрэтиигэ уонна Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин хотугу оройуоннарын баһылааһыҥҥа анаммыттара[2]. Кини Саха сиригэр кыраайы үөрэтэр хамсааһыны тэрийсээччилэртэн биирдэстэрэ этэ[4].

Педагог быһыытынан үлэлээбитэ, ону таһынан кыраайы үөрэтиигэ уонна Саха сирин устуоруйатыгар билим үлэлэрин уонна үөрэтэр босуобуйалары бэлэмнээһиҥҥэ кыттыбыта[2].

Үлэлэрэ

Сүрүн бэчээттэммит үлэлэрэ:

  • «Якутские князцы и Екатерина II» («К изучению Якутии», 1922);
  • «Очерки по истории Якутии» (1924);
  • «Якутский край» (природа ЯАССР, 1925);
  • «Якутский край» (население и народы ЯАССР, 1926);
  • «Якуты в XVIII в.» (Сб. трудов НИО «Саха кэскилэ», 1925);
  • «Народности Севера Якутии в XVIII в.» (Сб. трудов НИО «Саха кэскилэ», 1926);
  • «Расселение якутов в XVII и XVIII вв.» (Известия Якутского отдела госуд. русск. географического общества, 1928)[5].

Таһаарыллыбатах рукописьтарын ортолоругар «Этнография и география Якутской области», «Очерк истории Якутии», «Обзор Якутского края», «Происхождение якутов и их прародина» уонна да атын чинчийиилэр бааллар.

Рукопись «История города Якутска. 1632–1917: краткие очерки» 1932 сылга Дьокуускай 300 сылыгар анаан бэлэмнэммитэ уонна өлбүтүн кэннэ бэчээттэммитэ. Бэчээккэ куорат тутуутун, салалтатын, бүддьүөтүн, сословиеларын, бырамыысыланнаһын, доруобуйа харыстабылын уонна култуурунай олоҕун туһунан матырыйааллар, ону тэҥэ 1770–1917 сыллардааҕы Дьокуускай былааннара киирбиттэрэ[6].

Талыллыбыт айымньылар сэттис туома Саха сирин хотугу оройуоннарын чинчийиигэ уонна баһылааһыҥҥа устуоруйатыгар, ону тэҥэ ааптар 1930-с сылларга Хоту муора суолун сүрүн дьаһалтатын систиэмэтин үлэтигэр анаммыт[7].

Аатын үйэтитии

  • 2005–2017 сылларга Попов илиинэн суруйуулара, ыстатыйалара уонна атын матырыйааллара талыллыбыт айымньылар састааптарыгар бэчээттэммиттэрэ; ону тэҥэ кини олоҕун уонна үлэтин кытта ситимнээх докумуоннаах хаартыска альбома бэлэмнэммитэ[1];
  • 2022 сылга Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлэ Попов аймахтарыгар хараллан сыппыт тус архыыбын түмэл пуондатыгар киирбитин туһунан иһитиннэрбитэ[1];
  • Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай түмэлэ Григорий Андреевич Поповка аналлаах виртуальнай быыстапканы көрдөрбүтэ. Быыстапка кини үлэтин туһунан хаартыскалартан, докумуоннартан уонна матырыйааллартан турар[4].

Примечания

  1. ↑ 1 2 3 4 К 135-летию Григория Андреевича Попова (рус.). Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай мусуойа (1 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 135-летие Григория Андреевича Попова (рус.). РНА СС Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийиилэргэ уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларыгар института (25 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ «Нам есть чем гордиться»: новая «История Якутии» — к 100-летию принятия государственности Якутии (рус.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) (17 Атырдьах ыйын 2020). Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 Виртуальная выставка к 135-летию историка, одного из организаторов краеведческого движения в Якутии Григория Андреевича Попова (1887–1942) (рус.). Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай мусуойа. Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ Попов Григорий Андреевич: произведения (рус.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтин Электроннай бибилэтиэкэтэ. Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ Сочинения. Том 3: История города Якутска. 1632–1917 (рус.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтин Электроннай бибилэтиэкэтэ (2007). Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ Сочинения. Том 7: История освоения северных районов Якутии: статьи (рус.) (PDF). РНА СС Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийиилэргэ уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларыгар института (2016). Сигэнии күнэ: 10 Атырдьах ыйын 2026.

Литература

  • Попов Г. А. Сочинения. Том 1: История христианского просвещения якутов и других инородцев Якутской области; Очерки по истории Якутии. — Якутск: М. К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университета; Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын академиятын Гуманитарнай чинчийиилэргэ института, 2005. — 306 с.
  • Попов Г. А. Сочинения. Том 3: История города Якутска. 1632–1917. — Якутск: М. К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университета, 2007. — 426 с.
  • Попов Г. А. Сочинения. Том 7: История освоения северных районов Якутии: статьи. — Якутск: Алаас, 2016. — 344 с.

Ссылки

Виртуальная выставка к 135-летию Григория Андреевича Попова — Емельян Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын холбоһуктаах судаарыстыбаннай мусуойа. Произведения Григория Андреевича Попова — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтин Электроннай бибилэтиэкэтэ.

Категориялар