Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Габышев Николай Алексеевич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Габышев.

Николай Алексеевич Габышев (1922 сыл муус устар 10 күнэ, Хомустаах, Үөһээ Бүлүү улууһа — 1991 сыл ахсынньы 8 күнэ) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, кэпсээнньит, драматуур, тылбаасчыт. Суруналыыс, учуутал, үөрэх мэтэдьииһэ. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1957 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Дьүллүкү нэһилиэгэр бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ[2].

1941 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал институтун 2 сыллаах кууруһун бүтэрбит. Ол кэннэ — филологическай факультеты бүтэрэн, нуучча тылын уонна литературатын учууталын дипломун ылбыта[3]. 1941—1946 сылларга Аллайыаха улууһун Чокурдааҕар учууталынан үлэлээбитэ[2].

1947 сылтан 1961 сылга диэри Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын эппиэттиир эрэдээктэрэ. «Хотугу сулус» сурунаал эрэдээксийэтин проза салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Үөрэх министиэристибэтигэр сектор салайааччытынан, телерадиовещание кэмитиэтигэр кылаабынай эрэдээктэринэн, литературнай консультанынан уонна Суруйааччылар сойуустарын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ[4].

1946 сыллаахха ССРС Билимнэрин Академиятын Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтун Саха сиринээҕи филиалын Индигиирдээҕи этнографо-лингвистическай экспедициятыгар сылдьыспыта. Ол чэрчитинэн Русскай Устье нэһилиэккэ сылдьан сүүстэн тахса былыргы нуучча былиналарын, ырыаларын, остуоруйаларын, номохторун хомуйбута.

1957 сылтан — ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, 1963 сылтан — ССКП чилиэнэ.

1975 сыллаахха А. М. Горькай аатынан литературнай инстутут (нууч.) (сах. үрдүкү литературнай куурустарын бүтэрбитэ[5].

1991 сыл ахсынньы 8 күнүгэр өлбүтэ[2].

Айар үлэтэ

Үһүс кылааска сылдьан айбыт хоһоонноро оскуола эркин хаыатыгар тахсаллара. 1946 сыллаахтан бэчээттэнэр буолбута. 1947 сыллаахха «Хотугу сулус» альманаахха Индигир өрүскэ буолбут быһылаан туһунан «Хотугу сэһэн» диэн кэпсээнэ тахсыбыт. Бастакы бөдөҥ айымньытын, «Ыраах Амычааҥҥа» сэһэни, 1951 сыллаахха бэчээттэппитэ[3].

Кылгас көрдөөх кэпсээннэр уонна сатира кинигэлэрин ааптара. Алмаасчыттар, геологтар тустарынан «Пламя голубого камня» («В алмазной тайге») диэн сэһэни суруйбута[4]. «Дети мои любимые» (1956) уонна «Таптал» (1964) кэпсээннэр хомуурунньуктарын, «Цветы Колымы» сэһэни (1967) бэчээттэппитэ[6]. Ону тэҥэ «Мои знакомые» (1958) сэһэннэр уонна «Сүүс кэпсээн», «Анфиса» кэпсээннэр хомуурунньуктарын, «Два счастья» пьесаны (1960) суруйбута. Барыта 300 тахса кэпсээни, уонча сэһэни, «Таптыыр харахпынан» арамааны, 10 тахса пьесаны суруйбута[2][4].

В. Ажаев «Далеко от Москвы» диэн арамаанын, М. Горькай «Город желтого дьявола» памфлетын, Павел Грабовскай хоһооннорун, М. Шатров «Шестое июля», А. Корнейчук «Память сердца» уо.д.а. пьесалары сахалыы тылбаастаабыта[3][6].

Саха литэрэтиирэтин оскуолатааҕы бырагырааммаларын, учуобунньуктарын уонна хрестоматияларын оҥорбута[3].

Индигирдээҕи экспедиция

1946 сыллаахха Сибиир салаатын Саха сиринээҕи филиалын уонна ССРС БА нуучча тылын институтун уонна Тыл, литература уонна устуоруйа институтун Индигирдээҕи этнографическай-лингвистическай экиспэдииссийэтин састаабыгар киирбитэ. Экиспэдииссийэ түмүгүнэн сүүстэн тахса былыргы нуучча былиналарын, ырыаларын, остуоруйаларын уонна номохторун суруйбута[7]. 1986 сыллаахха Нуучча литературатын института (Пушкин дьиэтэ) Ленинградка «Фольклор Русского Устья» диэн кинигэни таһаарбыта; матырыйаалы хомуйуу сүрүн үлэтин Габышев толорбута. Кини суруйуулара ураты, ханна да ордубатах курдук ааҕыллаллар[7].

Драматургията

Саха тыйаатырыгар турбут айымньылара:

  • «Икки дьол»;
  • «Көмүс балык»;
  • «Романовка кыhыл былааҕа»;
  • «Солооhун»[6].

Экранизациялара

Николай Габышев айымньыларынан уһуллубут киинэлэр:

  • «Плисада» (2006)[6];
  • «Бастакы таптал» (2015)[6].

Наҕараадалара уонна ааттара

  • «Бочуот бэлиэтэ» уордьан (1982)[4].
  • Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ[4].
  • А. Я. Уваровскай аатынан бастакы бириэмийэ лауретата[4].
  • РСФСР уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин мэтээллэринэн уонна бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаламмыта[2].

Аатын үйэтитии

  • 2022 сыллаахха Саха сирин уопсастыбаннаһа Николай Габышев төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтээбитэ. П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлигэр Үөһээ Бүлүү улууһун Хомустаах нэһилиэгиттэн биир дойдулаахтара суруйааччы олоҕор, айар үлэтигэр аналлаах быыстапканы тэрийбиттэрэ[6].
  • Хомустаах сэлиэнньэтигэр кини аатынан скверга Габышев пааматынньыгын туруоруу былааннанар.
  • «Дани-алмас» кинигэ кыһатыгар «Сүүс кэпсээн» хомуурунньук хат таһаарыыта тахсыбыта, «Айар» хампаанньа саха артыыстарын толоруутугар кинигэ аудиоверсиятын бэлэмнээбитэ[6].

Библиографията

  • Ыраах Амычааҥҥа: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1951. — 64 с.
  • Таптыыр оҕолорум. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1956. — 28 с.
  • Билэр дьонум: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1958. — 155 с.
  • Үчүгэй дьон: Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1961. — 156 с.
  • Ый күлэр: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1961. — 120 с.
  • Таптал: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1964. — 224 с.
  • Мин муммутум. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1965. — 28 с.
  • Халыма сибэккилэрэ: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1967. — 67 с.
  • Эн биһикки олохпут: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1972. — 248 с.
  • Ытыс саҕа кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1976. — 64 с.
  • Сүүс кэпсээн: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1982. — 400 с.
  • Көрдөөх Күндэлэй. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1986. — 168 с.
  • Күһүҥҥү кустук: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1988. — 216 с.
  • Анфиса. — Дьокуускай: Бичик, 2012. — 160 с. — ISBN 978-5-7696-4080-3[2].
  • Доброта и гражданственность: (70-летию С. В. Михалкова) / Габышев, Николай Алексеевич // Полярная звезда. — Якутск, 1983. — N 1.-С.99-101. — Якутск, 1983, ББК 83.51
  • Двадцать шагов: рассказ / Н. А. Габышев; Пер.с якут. В.Распутин; Худож. П.Пинкисевича. — Якутск: [б. и.], Б. г. — ; 20 см. — Б. ц., ББК 84(2Рос=Як)
  • Двадцать шагов: рассказ / Пер.с якут. В.Распутин;Худож. П.Пинкисевича // Огонек. — 1986. — N15.-С.26-27. — С. 1986, ББК 84(2Рос=Як)
  • Двадцать шагов; Сказка; Чара; Женщина и медведица; Незлобивые лапландцы [Текст]: рассказы / Пер.с якут. В.Распутин,С.Иванов // Полярная звезда. — 1986. — № 1.-С.39-56. — С. 1986, ББК 84(2Рос=Як)
  • На любимом мною языке… / Габышев,Николай Алексеевич // Полярная звезда. — 1977. — № 2.-С.114-118;№ 3.-С.106-112. — С. 1977, ББК 83.3(2Рос=Як)
  • Ненаписанный роман: документальная повесть / Пер.с якут. А.Шапошниковой // Полярная звезда. — 1982. — N1.-Январь-февраль.-С.24-46. — С. 1982, ББК 84(2Рос=Як)
  • Төрөөбүт литературабыт: 8 кылаастаах оскуола 6 кылааһыгар / Н. А. Габышев, Н. Н. Ермолаев оҥордулар. — Якутск: Кн. изд-во, 1972. — 240 с.: ил.; 20 см. — 0.34 р., ББК 83.3(2Рос=Як)я72
  • Мин муммутум: Сэһэн / Худож. С. В. Федоров. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1965. — 27 с.: ил.; 22 см. — 00.04 р. ББК 84(2Рос=Як)
  • Төрөөбүт литературабыт: учебник-хрестоматия. 4 кылаас / Н. А. Габышев. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1979. — 208 с.; 20 см. — 00.25 р. ББК 83.3(2Рос=Як)я7
  • Эн биһикки олохпут: кэпсээннэр / Н. А. Габышев. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1972. — 248 с.; 20 см. — 00.53 р. ББК 84(2Рос=Як)
  • В далеком Амычане: повесть / Габышев,Николай Алексеевич. — Якутск: Кн.изд-во, 1966. — 63 с.; 20 см. — 00.10 р. ББК 84(2Рос=Як)
  • Ыраах Амычааҥҥа: сэһэн / Габышев,Николай Алексеевич. — Дьокуускай: Госиздат, 1951. — 64 с.; 20 см. — 2.00 р. ББК 84(2Рос=Як)
  • Серебряная береза: рассказы / Габышев,Николай Алексеевич. — М.: Сов. Россия, 1965. — 72 с.: ил.; 16 см. — (Короткие повести и рассказы). — 00.09 р. ББК 84(2Рос=Як)
  • Счастье Уллы: рассказы / Пер.с якут. В.Попова и Т.Резвовой;Худож. П.Аносова. — Барнаул: Алт.кн.изд-во, 1972. — 140 с.: ил.; 16 см. — 00.20 р. ББК 84(2Рос=Як)
  • Көрдөөх Күндэлэй: көр-күлүү, элэк-эгэлгэ кэпсээннэр / А.Васильев ойуута. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1986. — 168 с.; 20 см. — 00.70 р.
  • Төрөөбүт литературабыт: 6 кылааска үөрэнэр учебник-хрестоматия / Габышев Николай Алексеевич. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1985. — 208 с.; 20 см. — 0.25 р. ББК 83.3(2Рос=Як)я72
  • Төрөөбүт саҥабыт: 3-с кылааска үөрэнэр кинигэ / Н. А. Габышев, Н. И. Филиппова. — 5-с тахсыыта. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1983. 1991. — 224 с.: ил.; 20 см. ББК 81.634.1-921
  • Күһүҥҥү кустук: сэһэн/ И. Д. Корякин уруһуйа. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1988. — 216 с.; 20 см. — 1.50 р. ББК 84(2Рос=Як)
  • Халыма сибэккилэрэ: сэһэн / Габышев,Николай Алексеевич. — Якутск: Кн.изд-во, 1967. — 66 с.; 20 см. — 800.00 р. Перевод заглавия: Цветы Колымы: Повесть для детей ББК 84(2Рос=Як)
  • Таптыыр харахпынан: (Роман, сэһэннэр) / Н. А. Габышев. — Якутск: Дьокуускай, 2002. — 240 с.; 21 см. — (Уран тыл уустара). — ISBN 5-7696-1651-2: 29.50 р. УДК 894.384 ББК 84(2Рос=Як)6-4
  • Үтүө аргыстар: орто уонна улахан саастаах оҕолорго / Н. А. Габышев. — Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1982. — 189 с.: ил.; 20 см. — На якут. яз. — 10.00 р. УДК 821.512.157 ББК 83(2Рос=Як)
  • Ый күлэр, Якутскай, 1961;
  • Yчүгэй дьон, Якутскай, 1961;[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ Габышев Николай Алексеевич // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Писатель-драматург Николай Габышев (рус.). sakhalit.com (10 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 4 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Габышев Николай Алексеевич (рус.). Национальная библиотека Якутии. Сигэнии күнэ: 4 От ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Габышев Николай Алексеевич (рус.). Верхневилюйская МЦБС. Сигэнии күнэ: 4 От ыйын 2026.
  5. ↑ Габышев Николай Алексеевич (рус.). 1SN.ru. Сигэнии күнэ: 4 От ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Он воспел любовь. 100 лет якутскому писателю Николаю Габышеву (рус.). sakhalitera.ru (10 Муус устар 2022). Сигэнии күнэ: 4 От ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 Николай Алексеевич Габышев (рус.). Арктическая мегапедия. Сигэнии күнэ: 4 От ыйын 2026.
  8. ↑ БСЭ, 1969—1978

Категориялар