Урсик

1858 сыллаахха Дьокуускайга күбүөрүнэ сэкирэтээрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүт күнэ, араас дааннайдарынан, ыам ыйын 15^[1], балаҕан ыйын 18^[2], алтынньы 1^[3] эбэтэр 2^[4] күнэ.

Эрдэ тулаайах хаалан, таайыгар Арҕаа Хаҥалас улууһугар (билигин Хаҥалас улууһа) Өктөм нэһилиэгэр улааппыт^[3][5].

1873 сыллаахха Дьокуускайдааҕы прогимназияны, 1877 сыллаахха Иркутскайдааҕы эр дьон гимназиятын бүтэрбитэ. 1881 сыллаахха Санкт-Петербурдааҕы университет физика-математика факультетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Университекка Д. И. Менделеев, А. М. Бутлеров, И. М. Сеченов лиэксийэлэрин истибитэ. Ол түмүгэр «Опыт над влиянием света на гелиотропизм» (атын дааннайдарынан — «Влияние света на гелиотропизм») диэн тиэмэҕэ диссертация көмүскээбитэ, айылҕа билимин хандьыдаатын аатын ылбыта, ону кытта киниэхэ тус дворянство ыстаатыһа иҥэриллибитэ^[3][4].

Университеты бүтэрээт, Иркутскайга төннүбүтэ, онно Иркутскайдааҕы дьахтар гимназиятыгар физика уонна айылҕа үөрэҕин учууталынан, ону тэҥэ эр дьон гимназиятыгар иитээччинэн үлэлээбитэ^[3][6]. Хас да омук тылын (английскай, ньиэмэс, француз) баһылаабыта^[2].

Петербург куоракка үөрэнэ сылдьан, А. И. Герцен, Н. Г. Чернышевскай айымньыларын сэҥээрбитэ. 1880 сыллаахха А. И. Желябов уонна С. Перовская куруһуоктарыгар киирбитэ.

1881 сыллаахха «Красный Крест Народной воли» диэн көскө ыытыллыбыт революционердарга көмөлөһөр кистэлэҥ тэрилтэҕэ киирбитэ, ол тэрилтэ Иркутскайдааҕы салаатын аспыта. Куруһуок революция пропагандатынан уонна Илин Сибииргэ, Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт сыылынайдары күрэтиинэн дьарыктанара^[3][2].

Тэрилтэҕэ гимназия үөрэнээччилэрэ, учууталлар, үлэһиттэр киирэллэрэ. Быраастар, телеграф уонна «Сибирь» хаһыат эрдэдээксийэтин үлэһиттэрэ, олохтоохтор — уопсайа 50-тан тахса киһи — көмөлөһөллөрө. Кинилэр көмөҕө наадыйар сыылынайдар тиһиктэрин оҥорон, күрүүр суолларын толкуйдууллара, күрүөйэхтэргэ докумуон оҥорон биэрэллэрэ, харчынан, таҥаһынан, олорор сиринэн хааччыйаллара.

Куруһуок Забайкальеҕа, Балаганскайга, Верхоленскайга, Киренскэйгэ уонна Дьокуускайга салаалардаах этэ, Томскай уонна Казань куорат кистэлэҥ тэрилтэлэрин кытта ыкса ситимнээҕэ. Саха сирин кытта куруһуок кыттыылааҕа Ф. Губкин ситимниирэ^[7].

Куруһуок кыттыылаахтара барыта 25 күрээһини тэрийэн, 47 киһини сыылкаттан уонна хаайыылартан босхолообуттара, ол иһигэр:

• 1881 сыл, ахсынньы — Верхоленскай хаайыытыттан Л. Буланов уонна Н. Лопатин күрээбиттэрэ;
• 1882 сыл, муус устар — Иркутскайдааҕы хаайыытыттан Елизавета Ковальская уонна София Богомолец күрээбиттэрэ;
• 1882 сыл, ыам ыйын 26 күнэ — Верхоянскайтан сэттэ сыылынай (ону кытта Вацлав Серошевскай) күрээбитэ^[4][2].

1882 сыл алтынньытыгар, холуобунай хаайыылаах Зельцер үҥсүүтүнэн, Ковальская уонна Богомолец күрээһиннэрин тэрийиигэ уорбаланан, хаайыыга угуллубута. Силиэстийэ куруһуок үлэтин-дьаһаҕын арыйан барбыта. Шифрдэммит суруктар, сымыйа пааспардар, ыраас бланкалар, о. д. а. дакаастабыллар көстүбүттэрэ. Суруктарга Неустроев аата ааттамматаҕын иһин, «Дедушка» уонна «Урсик» диэн хос ааттары туһанара биллибитэ (Урсик диэн хос аат Уркуускай (нууч. Иркутский) диэнтэн тахсыбыт буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар)^[7].

Суут быһаарыытынан Неустроев-Урсик үс сыл устата үөрэтэр-сырдатар үлэнэн дьарыктанар быраабыттан быһыллыбыта уонна күбүөрүнэ уһук сиригэр көскө ыытылларга ууруллубута. Ол эрээри Илин Сибиир генерал-күбүөрүнээтэрэ Д. Г. Анучин (нууч.) (сах. бу быһаарыыны бигэргэппэтэҕэ^[6][2].

Хаайыыга олорон, Неустроев «Сибирь» хаһыакка «Неизвестный» уонна «N» диэн илии баттааһыннаах ыстатыйалары бэчээттэппитэ, онтон, 1883 сыл атырдьах ыйыттан, «Научные известия» холуонканы ыытар буолбута. Сүрүн ыстатыйалара:

• «Статистические сведения Якутской области за 1879 год»;
• «По поводу кометы, видимой в Иркутске»;
• «Верхоянск — самая холодная местность на Земле»;
• «Прохождение Венеры 24 ноября 1882 г.»^[2].

1883 сыллаахха алтынньы 26 күнүгэр Иркутскай хаайыытыгар Неустроевка генерал-күбүөрүнээтэр Д. Г. Анучин сылдьыбыта. Кэпсэтии кэмигэр Анучин Урсигы үөхпүт, онуоха Урсик киниэхэ илиитин көтөхпүт^[3][6].

Бу иһин Иркутскайдааҕы байыаннай-хонуу суута 1883 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Неустроев-Урсигы өлөрөргө уурбута^[3][6]. Ыраахтааҕы Александр III бу быһыыны «неслыханная дерзость» диэн ааттаабыта^[4].

1883 сыллаахха сэтинньи 9 күнүгэр сарсыарда 3 уонна 4 чаас ыккардыларыгар Константин Неустроев Иркутскайдааҕы хаайыы тиэргэнигэр ытыллан өлбүтэ. Өлүөн иннинэ аҕабыты кытта көрсүһүүттэн аккаастаммыта, атеист буоларын биллэрбитэ^[3][6].

Табаарыстарыгар өлүөн иннинэ суруйбут суруга биир сылынан, 1884 сыл балаҕан ыйыгар, «Народная воля» хаһыат 10 №-игэр бэчээттэммитэ. Суругар «Бырастыы гын, төрөөбүт дойдум! Үүнэ-сайда тур!» — диэн суруйбут этэ^[2].

Үөлээннээхтэрэ уонна чинчийээччилэр Неустроев-Урсигы элбэх өрүттээх киһинэн билинэллэрэ.

«Народная воля» хаһыат туоһулуурунан, «Иркутскай ыччата эдэр учууталга сүгүрүйэр» эбит.

«Сибирь» хаһыат сэтинньи 1883 сыл 13 күнүнээҕи иһитиннэриитигэр Неустроев «билим эйгэтигэр уһулуччу кыахтаах киһи этэ» диэн ахтыллыбыт.

Өлөрбүттэрин кэннэ, Иркутскайга уопсастыбаннай аймалҕан үөскээбит, оттон Анучин сулууспатыттан уурайан, Иркутскайтан көһөргө күһэллибитэ^[2][4].

• Аҕата — Гаврил Константинович Неустроев, күбүөрүнэ сэкирэтээрэ, Аллараа Новгородтан төрүттээх нууччатыйбыт саха^[3][4];
• Ийэтэ — Марфа Никифоровна Гермогенова, Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубатын кыыһа^[4];
• Таайа — Александр Никифорович Гермогенов — Табысхаан, Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубата^[3];
• Бииргэ төрөөбүт убайдара:
  • Неустроев Василий Гаврильевич — Өктөмҥө 1874 сыллаахха аһыллыбыт Хаҥалас улууһун бастакы оскуолатын бастакы учуутала, салайааччыта;
  • Неустроев Митрофан Гаврильевич — Үөһээ Бүлүү оскуолатын бастакы учуутала;
  • Неустроев Иннокентий Гаврильевич — Таатта улууһугар оскуола аспыт киһи;
• Кэргэннээх, оҕолордоох^[2][8].

• Константин Неустроев-Урсик устуоруйаҕа сахалартан бастакы революционер уонна учуонай быһыытынан киирбитэ^[3][6];
• Лев Толстой «Нет в мире виноватых» (1908—1909) диэн бүппэтэх романын биир сүрүн дьоруойунан Михаил Неустроев диэн революционер буолар, суруйааччы кинини Урсиктан үтүгүннэрэн айбыта биллэр^[4];
• 1950 сыллаахха И. С. Клиорина «Бастакы кыымнар (Урсик)» диэн пьесатынан тыйаатырга испэктээк туруоруллубута;
• 1963 сыллаахха П. Филиппов «Урсик» диэн сэһэнэ «Эдэр коммунист» хаһыакка тахсыбыта^[9].