Идэлээх сойуус үлэһитин күнэ

Бырааһынньык үөскээһинэ Саха сиригэр идэлээх сойуустар хамсааһыннарын үйэттэн тахса устуоруйаларын кытта сибээстээх. Саха сиригэр бастакы идэтийбит сойуустар 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ (нууч.) (сах. кэнниттэн үөскээбиттэр. Ол сыл кулун тутар 6 күнүгэр Дьокуускайга үлэ харыстабылын Бюрота (Е. М. Ярославскай салалтатынан) тэриллибит, ол идэлээх сойуустар киин уорганнара буолбут. 1918 сыл ыам ыйын 15 күнүнээҕи туругунан, Дьокуускайга 1300 киһини түмэр 13 сойуус үлэлиир эбит^[1].

Хамсааһыны сааһылыырга сүрүн түгэнинэн 1921 сыл атырдьах ыйын 22-29 күннэригэр ыытыллыбыт идэлээх сойуустар I Саха губерниятааҕы конференциялара буолбут. Онно Дьокуускайтан 48 делегат уонна 17 улуус бэрэстэбиитэллэрэ — идэлээх сойуустар 3 тыһыынчаттан тахса чилиэннэрин аатыттан кыттыбыттар. Бу конференция биир салайар уорганын — Саха уобалаһын идэлээх сойуустарын сэбиэттэрин (ЯОСПС) тэрийиигэ олук уурбут^[2][3].

Кэлиҥҥи уонунан сылларга идэлээх сойуустар тутуллара хаста да уларытыллан үлэлээбиттэр. Ордук улахан уларыйыылар 1989 сылтан 2005 сылга диэри буолбуттар, ол уустук кэмҥэ идэлээх сойуустар хамсааһыннарын 1989, 1995 уонна 2000 сылларга бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт Спиридон Спиридонович Сосин салайбыт^[4].

1990—1992 сылларга дойдуга политическай быһыы-майгы уларыйбытынан сибээстээн, Саха сиринээҕи идэлээх сойуустар сэбиэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэлээх сойуустар Федерациятыгар кубулуйбут^[1]. 2005 сыллаахха бэрэссэдээтэлинэн кылгас кэмҥэ Елена Саввична Томская үлэлээбит. Онтон 2005 сылтан 2014 сылга диэри Федерацияны Александр Николаевич Ким-Кимэн салайбыт (2010 сылга хаттаан талыллыбыт). Бу кэмҥэ тэрилтэ социальнай үлэлэһии өттүнэн үлэтин салҕаабыт. 2014 сылтан билиҥҥэ диэри Өрөспүүбүлүкэ идэлээх сойуустарын Федерациятын бэрэссэдээтэлинэн 2015 уонна 2020 сылларга хаттаан талыллыбыт Николай Николаевич Дегтярев буолар^[4].

2011 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Егор Афанасьевич Борисов 626 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр идэлээх сойуус үлэһитин күнүн олохтуур туһунан» Ыйааҕа тахсыбыт^[5].

Ыйаах аан тылыгар өрөспүүбүлүкэ социальнай-экономическай сайдыытыгар идэлээх сойуустар өҥөлөрүн билинии, кинилэр социальнай үлэлэһиини бөҕөргөтүүгэ уонна үлэһиттэр бырааптарын көмүскээһиигэ оруолларын күүһүрдүү наадата бэлиэтэнэр^[5].

Бэлиэ күн олохтонуута идэлээх сойуустар Саха сирин биир ордук бөдөҥ уопсастыбаннай тэрийии буолалларын бигэргэппит. Араас сыллар көрдөрүүлэринэн, Саха сирин идэлээх сойуустарын Федерацията 168-тан 240 тыһыынчаҕа диэри киһини түмэр^[1][2].

Өрөспүүбүлүкэ салалтата бу күн үлэһиттэр социальнай уонна үлэҕэ бырааптарын көмүскээһиҥҥэ, социальнай үлэлэһиини сайыннарыыга уонна уопсастыбаннай сөбүлэҥи тутуһууга идэлээх сойуустар оруолларын туһунан эҕэрдэ тылыгар тоһоҕолоон этэр. Аныгы кэмҥэ тэрилтэлэр үлэлэрэ үлэһиттэр интэриэстэрин көмүскээһиҥҥэ, бэтэрээннэри, байыаннай дьон дьиэ кэргэттэрин өйөөһүҥҥэ, ону тэҥэ ыччат уонна успуорт бырагыраамаларын сайыннарыыга туһуланар^[2].

Идэлээх сойуус үлэһитин күнүн бэлиэтээһин киэҥ хабааннаах уонна биир күнүнэн муҥурдаммат. Үгэс быһыытынан, сэтинньи ыйга Саха сирин идэлээх сойуустарын Федерацията бэлиэ күҥҥэ аналлаах Декаданы ыытар^[3], онуоха өрөбүл күн биллэриллибэт.

Декада бырагырааматыгар киирэр:

• идэлээх сойуустар активын наҕараадалааһын үөрүүлээх мунньахтара уонна сиэрдэрэ-туомнара;
• тэрилтэлэр идэлээх сойуустарын үлэһиттэригэр семинардар уонна үөрэтэр тэрээһиннэр;
• бастакы уонна территориальнай идэлээх тэриллиилэргэ аһаҕас аан күннэрэ;
• муниципальнай тэриллиилэргэ, министиэристибэлэргэ уонна да атын салайар-дьаһайар тэрилтэлэргэ социальнай үлэлэһии күннэрэ.

Бырааһынньыктааҕы тэрээһиннэр хабааннара идэлээх сойуус хамсааһынын үбүлүөйдээх сылларыгар, Саха сирин идэлээх сойуустарын устуоруйатын кытта сибээстээх өйдөбүнньүк күннэригэр улаатар^[3].