Донской Феодосий Семенович
Феодосий Семёнович Донской (1919 сыл балаҕан ыйын 20 күнэ, Ньурбачаан нэһилиэгэ — 2013 сыл ахсынньы 29 күнэ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, суруналыыс, социолог-чинчийээччи, экономика билимин хандьыдаата.
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Ньурба улууһун Ньурбачаан нэһилиэгэр[1][2] (атын дааннайдарынан — Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгин Булгунньахтаах диэн сиригэр[3]) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Үс саастааҕар төгүрүк тулаайах хаалбыт. Интэринээккэ олорон сэттэ кылааһы үөрэнэн бүтэрбит[4].
Дьокуускайдаҕы сельхозрабфакка, доруобуйата мөлтөөн, икки эрэ сыл үөрэммит. Өлүөхүмэ уонна Нагорнинскай орто оскуолаларыгар пиэйэньиэрбаһаатайынан үлэлээбит[5]. Ол кэннэ Москваҕа чэпчэки бырамыысылыннас рабфагар үөрэнэ барбыт. 1939 сыллаахха, үһүс кууруска үөрэнэ сылдьан, Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт[6].
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмэ
1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сарсыарда 4 чааска Львов аттынааҕы Скнилов байыаннай аэродрому фашистар авиациялара күүскэ буомбалаан уонна артиллерияларынан ытыалаан, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт. Манна Феодосий Донской 5-с авиадивизия сибээһин ротатыгар сулууспалыы сылдьыбыт:
Өрөбүл күн этэ. Лүөччүктэр үгүстэрэ, дьиэ кэргэннээх буолан, куоракка хоноллоро. Биһиги, рядовой саллааттар, субуота киэһэ үҥкүү кэнниттэн хойут утуйбуппут. Уум быыһыгар этиҥ этэрин курдук тыас иһиллибитэ. Киэһэ халлааммыт былыта суоҕа. Онтон тыас күүһүрэн, эстии буолла, «Подъем! Нас бомбят!» диэн хаһыылар иһилиннилэр … Балааккаларбытыттан хайдах сытарбытынан ойон тахсыбыппыт: үрдүбүтүнэн фашист сөмөлүөттэрэ, көтө сылдьан, буомбалыыллар, сөмөлүөттэр, ыскылааттар, хаһаарымалар, балааккалар умайа тураллар …
— [7]
Сэрии бастакы күннэригэр 300-чэкэ бойобуой сөмөлүөттэрин сүтэрбит дивизиятын тобоҕун кытта, Феодосий Донской сулууспалыыр сибээс ротата, ыараханнык кыргыһа-кыргыһа, илин диэки тэйбит.
От-атырдьах ыйдарыгар Феодосий Донской биир сулууспалаахтарын кытта аатырбыт Курскай тоҕойугар дивизия авиационнай полкаларын сибээһинэн хааччыйбыт[6].
Ол кэннэ Воронежскай уонна Бастакы Украинскай фроннар авиадивизияларын кэккэтигэр киирэн, Воронеж уонна Курскай уобаластарын өстөөхтөртөн босхолооһуҥҥа, Днепр өрүһү туорааһыҥҥа, Киевы, Украинаны уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.
Ф. Донской фашист арҕаҕыгар, Берлиҥҥэ, кимэн киирээһин кыргыһыыларыгар кыттыбыт.
Сэриигэ кыттыытын Чехословакия киинэ Прага куораты босхолооһунунан түмүктээбит. Феодосий Донской Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, саҕаланыаҕыттан бүтүөр дылы, 1418 күн-түүн сэриилэһэн, Кыайыыны уһансыбыт[5].
Берлин. Рейхстаг
1945 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Феодосий Донской бииргэ сэриилэспит табаарыһын, Чувашияттан сылдьар Коннов Ф. Ф. кытта урусхалламмыт рейхстаг эркинигэр бэлиэ-сурук хаалларбыттарын, ТАСС уонна «Кыһыл Сулус» хаһыат фотокорреспондена Анатолий Морозов түһэрбит хаартыската 1946 сыл күһүнүгэр «Огонек» сурунаалга бэчээттэммитэ[7][8][9]. Бу устуоруйаҕа киирбит хаартыска уоттаах сэрии кэмигэр Аҕа дойдуларын көмүскэлигэр бырааттыы норуоттар түмсүүлэрин, доҕордоһууларын туоһута буолбут.
Были и мы — из Якутии Донской Ф. С., из Чувашии Коннов Ф. Ф.
— Урусхалламмыт рейхстаг эркинигэр саха саллаата Феодосий Донской хаалларбыт кыайыы бэлиэ-суруга[10]
Сэрии кэннэ
1946 сыллаахха, Аармыйаттан кэлээт, «Социалистическая Якутия» хаһыакка кэрэспэдьиэн буолбута. Сэрии кэмигэр ыһыллыбыт норуот хаһаайыстыбатын өрө көтөҕөр, сайыннарар туһунан элбэх ыстатыйалары, уочаркалары суруйбута.
Икки сыл Иркутскайдааҕы партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ, ол кэннэ «Эдэр коммунист» хаһыат эрэдээктэринэн анаммыта. Биир сылынан, кини этиитинэн, ЫБСЛКС обкомун туруоруутунан, «Молодой коммунист» диэн нууччалыы тыллаах хаһыат тахсар буолбут[5].
Ф. С. Донской өрөспүүбүлүкэ араадьыйа кэмитиэтин сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. Ол кэннэ, сотору кэминэн, саҥа тэриллибит телевидение уонна радиовещание Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн бигэргэтиллибитэ. Саха сирин телебиэриитэ сайдыытыгар элбэх сыратын биэрэн, туруулаһан үлэлээбит.
60-с сыллар ортолоругар Ф. С. Донской «Социалистическая Якутия» уонна «Кыым» хаһыаттар холбоһуктаах эрэдээксийэлэригэр пропаганда салаатын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ.
1967 сыл бүтүүтэ Ф. С. Донской ССРС билимин Академиятын Саха сиринээҕи филиалыгар үлэҕэ ыҥырыллыбыт. 20-чэ сыл чиэһинэйдик суруналыыстаабыт эйгэтиттэн, сөбүлээбит үлэтиттэн, билим үлэтин кэрэхсээн, филиал экономика салаатыгар билим алын үлэһитинэн, ону тэҥэ салаа учуонай сэкирэтээринэн, филиал учуонай Сүбэтин сэкирэтээринэн ананан үлэлээбитэ.
Ф. Донской олоҕун 40-ча сылын хотугу Саха сирин, Сэбиэскэй Сойуус Уһук Хоту аҕыйах ахсааннаах хоту омуктарын олохторун-дьаһахтарын, үгэстэрин, устуоруйаларын чинчийиигэ анаабыта. Хоту сирдэринэн, Кольскай хомоттон саҕалаан Чукоткаҕа уонна Камчаткаҕа дылы, чинчийээччи быһыытынан, элбэхтик сылдьыбыт. 130-тан тахса ыстатыйалары, дакылааттары, монографиялары суруйбут.
1978 сыллаахха «Социально-экономические проблемы переустройства условий труда и быта оленеводов и охотников Крайнего Севера» тиэмэҕэ экономика билимин хандьыдаатыгар диссертацияны ситиһилээхтик көмүскээбит. 1981 сыллаахха саҥа тэриллибит ССРС билимин Академиятын социологияҕа чинчийиитин Институтугар ыҥырыллан үлэлээбит[11].
1983 сыллаахха ССРС билимин Академиятын Саха сиринээҕи филиалын Хоту сир айылҕатын ресурсаларын баһылааһын экономикатын Институтугар билим сүрүннүүр үлэһитинэн анаммыта. Бу институкка үлэлии сылдьан, Арассыыйаҕа соҕотох институту — аҕыйах ахсааннаах хоту омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр институту — тэрийсибит, билим сүрүннүүр үлэһитинэн өр сыл үлэлээбит.
2013 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Москваттан Дьокуускайга көтөн кэлэн иһэн сөмөлүөккэ өлбүт[4][6].
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Ф. С. Донской, ситэтэ суох ааҕыынан, 800-чэкэ ахсааннаах (ол иһигэр саха омук бастакы тутулун олохтоһооччулар М. К. Аммосов уонна П. А. Ойуунускай, ини-бии С. Н. Донской-I уонна С. Н. Донской-II) былыргы Дон казактарын удьуора[7].
Аҕыс оҕолоох: икки уол уонна алта кыыс[7].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Аҕа дойду сэриитин II ист. уордьана (05.02.1988)[12];
- Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана;
- Икки «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (30.04.1943[13]; 24.05.1945[14]);
- «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941—1945 сс.» мэтээл;
- «Праганы босхолооһун иһин» мэтээл;
- Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;
- Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын ытык бэтэрээнэ;
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык олохтооҕо (2010);
- Ньурба улууһун ытык олохтооҕо;
- Эбээн-Бытантай улууһун ытык олохтооҕо[4][6].
Быһаарыылар
Сигэлэр
- Николаев Д. Автограф на стене Рейхстага // Якутия : хаһыат. — 19.09.2009. — С. 3.(нууч.)