Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Билии күнэ

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Билии күнэ (эбэтэр Балаҕан ыйын 1 күнэ) (нууч. День знаний) — Арассыыйа үөрэҕин тэрилтэлэригэр уонна урукку ССРС састаабыгар киирэр сорох дойдуларга сылын аайы балаҕан ыйын 1 күнүн уонна үөрэх сылын саҕаланыытын бэлиэтиир судаарыстыбаннай бырааһынньык. 1984 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «Бырааһынньыктар уонна бэлиэ күннэр тустарынан» ыйааҕынан бу күн бырааһынньык быһыытынан бигэргэммит[1].

Устуоруйата

Балаҕан ыйын 1 күнэ бырааһынньык быһыытынан былыргы халандаар үгэстэригэр олоҕурар. Византияҕа биһиги эрабыт IV үйэтигэр Никейскэй собуор быһаарыытынан балаҕан ыйын 1 күнүгэр саҥа дьылы бэлиэтиир буолбуттар. Нуучча сиригэр Византия холобурунан саҥа сылы аан бастаан 1492 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр улуу кинээс Иван III ыйааҕынан бэлиэтэммит. Ити кэмҥэ нуучча сэлиэнньэлэригэр балаҕан ыйын 1 күнэ тыа хаһаайыстыбатыгар, сиргэ үлэлэр түмүктэниилэрин уонна нолуок хомуйуутун кытта сибээстээх эбит. Бырааһынньыгы Сэмэн күнэ (нууч.) (сах. диэн ааттыыллар эбит, дьиэлэрин, болуоссаттары мас лабааларынан, лиэнтэнэн уонна оҕуруонан киэргэтэллэр эбит[2].

Бүөтүр I саҕана саҥа сыл саҕаланыытын тохсунньу 1 күнүгэр көһөрбүттэр. Оттон саҥа үөрэх сыла күһүн саҕаланарын оннунан хаалларбыттар: сайын оҕолор сынньаналларыгар күн-дьыл табыгастаах, күһүҥҥү кэм олус тымныы диэн. 1804 сыллаахха «Университеттар уонна киниэхэ бас бэринэр үөрэх тэрилтэлэрин Устаабынан», от ыйа үлэни көрдөнөргө уонна сынньанарга табыгастаах кэм буоларынан, гимназияларга үөрэх атырдьах ыйын 1 күнүттэн саҕаланарын уонна от ыйын 1 күнүгэр түмүктэнэрин бигэргэппиттэр[3].

Ол гынан баран 1930-с сылларга дылы Арассыыйаҕа үөрэх саҕаланыыта биир ыйыллыбыт болдьоҕо суох этэ: гимназиялар уонна норуодунай училищелар үөрэхтэрин атырдьах ыйыттан саҕалыыллара, оттон тыа сирин оскуолаларыгар оҕолору хонуу үлэтэ бүппүтүн эрэ кэнниттэн ылаллара. 1930 сыллаахха Норуодунай комиссардар сэбиэттэрэ 8-10 саастаах оҕолору барыларын оскуолаҕа күһүн ылалларыгар эбээһинэстээбит. Үөрэх сылын балаҕан ыйын 1 күнүгэр саҕалыыр булгуччулаах болдьох 1935 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр ССРС Совнаркомун уонна Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай (большевик) партия (ВКП(Б)) уурааҕынан бигэргэтиллибит[4][5].

1980-с сыллар ортолоругар диэри балаҕан ыйын 1 күнэ үөрэх сылын арыйыы биир болдьохтоох күнэ көннөрү үлэ күнэ этэ. РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала Федор Брюховецкай бу күнү бырааһынньык күнүнэн ылынарга уонна үөрэнээччилэргэ үөрүүлээх тэрээһиннэри ыытарга этии киллэрбит. Ол курдук, 1984 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр тахсыбыт ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «Бырааһынньык уонна бэлиэ күннэр тустарынан» ыйааҕар балаҕан ыйын 1 күнүн дойду үрдүнэн Билии күнүнэн биллэриллибитэ. Ол кэмтэн ыла ССРС бары оскуолаларыгар үөрүүлээх илиниэйкэлэр, күн бастакы аҥарыгар тиэмэнэн дьарыктар, учууталлары кытта көрсүһүүлэр тэриллэн барбыттара. ССРС ыһыллыбытын да кэнниттэн үгэс курдук балаҕан ыйын 1 күнэ Арассыыйаҕа, ону сэргэ урукку сэбиэскэй дойдулар үгүстэригэр бырааһынньык уонна үөрэх бастакы күнүнэн оннунан хаалбыта[4][6].

Бырааһынньыгы тэрийии

Арассыыйаҕа

Билии күнүн сүрүн үгэһинэн үөрүүлээх илиниэйкэ буолар. Балаҕан ыйын 1 күнүгэр сарсыарда үөрэнээччилэр оскуола олбуоругар мусталлар; судаарыстыбаннай өрөгөй ырыата тыаһыыр, былаах өрө көтөҕүллэр, дириэктэр уонна учууталлар оҕолору саҥа үөрэх сылынан эҕэрдэлииллэр. Уон биирис кылаас үөрэнээччитэ маҥнайгы кылаас оҕотун санныгар олордон, чуорааны чугдаардар, үөрэх сылын саҕаланыытын биллэрэр. Илиниэйкэҕэ оҕолор хоһоон ааҕаллар, ырыа ыллыыллар, тыл этэллэр уонна сэрии кыттыылаахтарыгар, биллиилээх дьоннорго туруоруллубут өйдөбүнньүктэргэ сибэкки дьөрбөтүн уураллар[3][7].

Илиниэйкэ кэнниттэн кылаас салайааччыта оҕолорун көрсөр, дойдуга бэриниилээх буолуу туһунан, сэрэхтээх уонна куттал суох буолуутун, сиэр-майгы сыаннастарын суолтатын туһунан кэпсэтиилэр ыытыллаллар. 2022 сылтан арассыыйа оскуолаларыгар хас аан күн (бэнидиэнньик) ахсын уруоктар саҕаланыахтарын иннинэ «Дьоһуннааҕы кэпсэтии» кылаас таһынааҕы куурус ыытыллар; кэпсэтии бастакы уруога Билии күнүгэр ананар[3]. Үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр үөрүүлээх илиниэйкэлэр сэдэхтик ыытыллаллар; ол оннугар бастакы куурус устудьуоннарыгар устудьуон аатыгар киирии сиэрэ-туома ыытыллар, үөрэтээччилэрдиин көрсүһүү уонна билсиһиннэрии куурустарыгар сылдьыыны тэрийэллэр. [8].

Атын дойдулар

Японияҕа үөрэх сыла муус устар ыйтан саҕаланар уонна кэлэр сыл кулун тутар ыйыгар түмүктэнэр; Соҕуруу Кореяҕа үөрэх кулун тутарга саҕаланар. Францияҕа оҕолор оскуолаҕа балаҕан ыйын бастакы күннэригэр бараллар, чуолкай күнүн үөрэх министиэристибэтэ быһаарар. Германияҕа үөрэх сыла атырдьах ыйын ортотуттан алтынньы ый ортотугар дылы салҕанар, оттон АХШ-гар биир кэлим болдьох суох: уокуруктарынан оскуолалар от ыйын бүтэһигиттэн балаҕан ыйыгар дылы аһыллаллар. Австралияҕа оҕолор тохсунньу бүтэһигэр эбэтэр олунньу саҥатыгар үөрэнэн саҕалыыллар[2][6].

Үгэстэр

undefined

Билии күнүн кубулуйбат бэлиэлэрэ — оскуолаҕа сүгэр суумка, чуораан уонна үөрүүлээх илиниэйкэ. Кыргыттар үрүҥ баанчык, былаачыйа кэтэллэр, уолаттар — көстүүм. Ол иһин Билии күнүн «Үрүҥ баанчыктар уонна астра сибэккилэр» бырааһынньыктара диэн ааттыыллар — үөрэнээччилэр уонна төрөппүттэр, үөрэх сылын саҕаланыытынан эҕэрдэлээн, үгэс быһыытынан учууталларга сибэкки бэлэхтииллэр. 2014 сылтан Арассыыйаҕа «Сибэкки оннугар оҕолор» аахсыйа ыытыллар буолла, бу хамсааһын чэрчитинэн урукку өттүгэр сибэкки атыылаһарга көрүллүбүт үбү тулаайах уонна тиийиммэт ыаллар оҕолоругар көмөҕө ыыталлар[7][9][10]. Судаарыстыба, куораттар, оройуоннар уонна тэрилтэлэр үрдүкү салайааччылара, үгэс быһыытынан, үөрэх тэрилтэлэригэр, оскуолаларга тиийэн, Билии күнүнэн учууталлары, үөрэнээччилэри эҕэрдэлииллэр[11].

Примечания

  1. ↑ День знаний: история и традиции 1 сентября. РБК Life. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  2. ↑ 1 2 День знаний 1 сентября. Театр Светлица. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  3. ↑ 1 2 3 1 сентября, или День знаний: история и традиции праздника, Коммерсантъ (21 Атырдьах ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  4. ↑ 1 2 И снова 1 сентября — В России празднуют День знаний, «Научная Россия» - электронное периодическое издание. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  5. ↑ День знаний в России: история и традиции праздника - Ульяновск сегодня, Ульяновск сегодня (28 Атырдьах ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  6. ↑ 1 2 День знаний 1 сентября 2025: формат дня, история и традиции. Агроклассы. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  7. ↑ 1 2 Поздравления на 1 сентября - День знаний в стихах (рус.). vprazdnik.ru. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ 1 сентября в университете: как проходит, линейка для первокурсников(биллибэт). blog.fenix.help. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  9. ↑ Дети вместо цветов 2025(биллибэт). dvc.fondvera.ru. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  10. ↑ Дети вместо цветов — Благотворительный фонд помощи хосписам «Вера»(биллибэт). Благотворительный фонд помощи хосписам «Вера». Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.
  11. ↑ Откуда пошла традиция праздновать День знаний 1 сентября?, AiF. Сигэнии күнэ: 7 Тохсунньу 2026.

Литература

Категориялар