Арассыыйаҕа ойуур баһаардара (2025)
2025 сылга Арассыыйаҕа ойуур баһаардара — Арассыыйа Федерациятын сиригэр-уотугар 2025 сыл тохсунньуттан ахсынньыга диэри ойуур баһаардарын түбэлтэлэрэ.
Прогноз
Ойуур хаһаайыстыбатын федеральнай агенствотын иһитиннэриитинэн, 2025 сылга күн-дьыл уларыйыытыттан ойуур баһаардара үгэстэрдээҕэр эрдэ саҕаланыан сөп[1]. Кыһыҥҥы кэмҥэ хаар аҕыйах буолан, Киин федеральнай уокурукка[ru] (КФУо) үгэс курдук муус ыйын ортотугар буолбакка, кулун тутар ортотугар диэри ойуур баһаардарыгар бэлэмнэнэргэ дьаһал ылылыммыта[2]. Баһаар тахсарыгар киһи фактора эмиэ улахан оруоллаах.
Алексей Ярошенко, «Земля касается каждого» бырайыакка ойуур, туруктаах ойуур хаһаайыстыбатын уонна баһаардар экспертэрэ:
2025 сылга баһаар куттала улааппытын сүрүн төрүөттэринэн Арассыыйа ойуур зонатын үгүс эрэгийиэннэригэр сабаҕаланар эрдэтээҥи саас уонна дойду арҕаа өттүгэр күүтүллэр улахан кураан буолаллар. Дьиҥнээхтик кураан буолара саас уонна сайын төһө ардахтаах буоларыттан улахан тутулуктаах. Ол гынан баран, былырыыҥҥы кураан күһүн уонна кыһын хаар аҕыйах буолан, сиргэ уонна хаар бүрүөһүнүгэр мунньуллубут уу күүскэ тиийбэтигэр тириэрдибитэ диэн этэр кыахтаахпыт[3].
Баһаар куттала 2025 сыл кулун тутар Киин, Соҕурууҥҥу, Приволжскай, Хотугу Кавказ федеральнай уокуруктарыгар, ону тэҥэ Уһук Илиҥҥэ 30-ча эрэгийиэннэргэ улаатыа диэн сабаҕалыыллар. Куттал зоналарыгар Брянск, Белгород, Москва, Воронеж уобаластара, Курскай, Орлов уонна Смоленскай уобалас арҕаа уонна киин өттө киирэллэр[4].
Кулун тутар 14 күнүнээҕи туругунан, РФ үс субъегар: Калининградскай уобалас үрдүнэн, Краснодарскай кыраай икки муниципальнай тэриллиитигэр уонна Приморскай уобалас 14 муниципальнай тэриллиитигэр баһаары сэрэтэр анал эрэсиим олохтоммута.
Арассыыйа Федерациятын аҕыс субъекка баһаар сезона аһылынна: бүтүн Краснодарскай кыраай, Карачаево-Черкесия, Кабардино-Балкария, Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэлэригэр, Белгород, Астрахань, Калининградскай уобаластарга, уонна Приморскай кыраай 18 муниципальнай тэриллиитигэр[5].
Баһаары умуруорууга үбүлээһин
2025 сылга ойуур баһаарын утары охсуһууга федеральнай бүддьүөттэн эрэгийиэннэргэ кэриҥэ 20 млрд солк көрүллүбүтэ, бу 2024 сыллааҕы таһымтан үрдүк[6].
Эрэгийиэннэргэ баһаардар
Амуур уобалаһа
Эрэгийиэн үрдүнэн 2025 сыл сааһыгар баһаары сэрэтэр баһаары тохтотор эрэсиим олохтоммута. Ыам ыйыгар Амуур уобалас Свободненскай оройуонугар ойуур учаастагар баһаар турбута, күүстээх тыал уонна кураан күн-дьыл туругунан түргэнник тарҕаммыта. Чуолаан, ыам ыйын 13 күнүгэр уот «Восточный» космодром сиригэр Циолковскай куоракка чугаһаабыт[7]; ыам ыйын 14 күнүгэр локализацияламмыта[8].
Забайкалье кыраайа
Муус устар 7 күнүнээҕи туругунан, эрэгийиэҥҥэ 57 тыһыынчаттан тахса гектар иэннээх 32 көхтөөх баһаар турбута. Тунгокоченскай, Чернышевскай уонна Читинскай уокуруктарга суһал эрэсиимэ ыытыллыбыта[9].
Рослесхоз муус устар ыйын 17 күнүгэр Забайкалье кыраайыгар федеральнай суһал эрэсиими киллэрэр кыах баарын туһунан иһитиннэрбитэ. Муус устар ыйын дааннайдарынан, Забайкалье кыраайын 2025 сыл саҕаланыаҕыттан Арассыыйаҕа бэлиэтэммит бары ойуур баһаардарын иэнин 60 % ылар[10].
2025 сыл муус устар ыйын 23 күнүгэр Забайкальскайга федеральнай суһал эрэсиим олохтоммута[11].
2025 сыл ыам ыйын 13 күнүнээҕи туругунан, Забайкалье кыраайыгар 576 тыһыынчаттан тахса гектар иэннээх 45 ойуур баһаара умайбыт. Чита муниципальнай оройуонугар эрэ 31 тыһыынчаттан тахса гектар умайбыта. Арассыыйа суһал быһыыга-майгыга министиэристибэтин быыһааччылар бөлөхтөрө Сохондо, Яблоново уонна Тургутуй бөһүөлэктэригэр көһөрүллүбүттэрэ, уоту умуруорууга эмиэ Арассыыйа ыксаллаах быһыыга-майгыга министиэристибэтин Ил-76 сөмөлүөттэрэ кыттыбыттара[12].
Ыам ыйын 21 күнүгэр «Байкал» федеральнай трасса күүстээх ойуур баһаарынан сабыллыбыта. Уот суол кырыытыгар чугаһаан, ол иһин Улетовскай оройуоҥҥа түөрт килэмиэтирдээх суол сабыллыбыта[13].
Ыам ыйын 27 күнүгэр ойуур баһаара түөрт нэһилиэнньэлээх пууннарга: Доронинскай, Новотроицкай, Домна уонна Букачача бөһүөлэккэ чугаһаабыта[14].
Приморскай кыраай
Олунньу бүтүүтүгэр уонна кулун тутарга Приморскай кыраайга кураан, аҕыйах хаардаах кыһынтан, ону тэҥэ киһи дьайыытыттан улахан баһаардар тахсыбыттара. Күүстээх тыаллар баһаар тарҕаныытыгар көмөлөспүттэрэ.
Ростовскай уобалас
Муус устар 2 күнүгэр Батайскайтан чугас Соленое күөл аттынан ландшафт баһаара саҕаламмыта, кураанах от, камыш уокка былдьаммыта. Дьиикэй көтөрдөр уйаларыгар куттал үөскээбитэ, улахан буруо Ростов-на-Дону диэки тиийбитэ[15].
Тюмень уобалаһа
Муус устар 1 күнүттэн улууска баһаар сезонун эрэсиимэ киирбитэ. Тюмень куорат «баһаартан куттал суох буолуутун хааччыйар туһугар куорат ойуурдарыгар олохтоохтор баалларын хааччахтыыр туһунан» ыйаах таһаарбыта[16].
Хабаровскай кыраай
Муус устар 10 күнүгэр РФ экологияҕа уонна айылҕа баайын миниистирэ Александр Козлов Хабаровскай кыраай баһаар кутталыгар анаммыт мунньаҕы ыыппыта. 2024 сылга Арассыыйа биэс эрэгийиэнин ахсааныгар киирбитэ, ойуур баһаардарыттан 3,3%-тан тахсата эмсэҕэлээбитэ[17].
Хакасия
2025 сыл муус устар 5 күнүгэр эрэгийиэҥҥэ баһаар балаһыанньатын өссө ыараппыт ардахтаах тыаллартан сылтаан, өрөспүүбүлүкэҕэ ыксаллаах быһыы-майгы уонна баһаары утары охсуһуу анал эрэсиимэ олохтоммута. Бу күҥҥэ 43 баһаар бэлиэтэммитэ[18]. 2025 сыл муус устар 6 күнүгэр 60 баһаар бэлиэтэннэ, 35 ландшафт баһаарын умуруордулар, айылҕа баһаардарын уот фронун уопсай уһуна 80,6 км кэриҥэ буолбута[19][20], итиэннэ Абакан, Саяногорскай, Аскизскай, Бейскэй, Орджоникидскай, Уус-Абаканскай уонна Алтайскай оройуоннар олорор дьиэлэригэр уонна тутууларыгар хоромньу тахсыбыта[21].
Муус устар 11-13 күннэригэр Хакасия Таштыпскай, Боградскай уонна Ширинскэй оройуоннарыгар ойуур баһаардара локализацияламмыттара[22].
Муус устар 19-20 күннэригэр өрөспүүбүлүкэ тоҕус оройуонугар уонна куоратыгар баһаардар бэлиэтэммиттэрэ, ол иһигэр хонтуруолтан тахсыбыт от баһаардара[23][24].
Бүрээтийэ
2025 сыл ыам ыйын 13 күнүттэн Бүрээтийэҕэ ойуур баһаардарыттан сылтаан эрэгийиэннээҕи суолталаах ыксаллаах быһыы-майгы олохтоммута. Ыам ыйын 13 күнүн сарсыардатын туругунан, эрэгийиэҥҥэ Баунтовскай эбэҥки уонна Еравнинскай оройуоннарыгар уопсайа 53 208 га иэннээх 22 ойуур баһаара баара[25].
Саха Сирэ
От ыйын туругунан, Саха Сиригэр ойуур баһаара 56 485,85 кэриҥэ га сири умаппыт. Ону тэҥэ 7 678 га иэннээх 186 ландшафтнай баһаар бэлиэтэммит[26]. Баһаартан сэрэхтээх буолуу эрэсиимэ Дьааҥы, Уус Алдан, Эбээн Бытантай улуустарыгар, Жатайга уонна Дьокуускайга олохтоммута[27].
Саха Сиригэр баһаар тахсыбатын туһугар сөҥүү түһэрэр эксперимен ыытыллар. Ыам ыйыттан ыла өрөспүүбүлүкэҕэ оҥоһуу сөҥүү түһэрэр икки зондировщик-самолет үлэлиир[28].
Бэс ыйын 9 күнүн туругунан 127 ойуур баһаара умуруоруллубута[29].
От ыйын 26 күнүн туругунан, 8 ойуур баһаара Томпо улууһугар, 7 – Кэбээйи, 4 – Үөһээ Дьааҥы, 2 – Сунтаар, оттон Мииринэй, Таатта, Усуйаана улуустарыгар биирдии ойуур баһаара бэлиэтэммитэ[30].