Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Алексеев Анатолий Николаевич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Алексеев.

Анатолий Николаевич Алексеев (1946 сыл бэс ыйын 7 күнэ, Бүлүү) — сэбиэскэй уонна Арассыыйа устуоруга, археолог, Сибиир былыргы устуоруйатын чинчийээччи. Устуоруйа билимин дуоктара, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимин академиятын уонна Үрдүкү оскуолалар норуоттар икки ардыларынааҕы академияларын академига. М. К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университет риэктэрэ (1998—2010).

Олоҕун олуктара

1946 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр Бүлүү улууһун Бүлүү куоратыгар учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ[1].

Оскуоланы бүтэрэн баран М. К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университет (ЯГУ) устуоруйа-филология факультетыгар үөрэнэ киирбитэ, ону 1972 сыллаахха бүтэрбитэ. Онтон «Археология» исписээлинэһинэн аспирантураҕа үөрэнэн, 1976 сыллаахха түмүктээбитэ[1].

1980 сылтан 1991 сылга диэри СГУ үлэлээбитэ, манна лабараантан, учууталтан уонна дассыантан саҕалаан дэкээн солбуйааччытыгар, хаапыдыра сэбиэдиссэйигэр уонна устуоруйа-юридическай факультет бэрэпиэссэригэр тиийэ үүммүтэ[2].

1981 сыллаахха ССРС БА Археология институтун Ленинградтааҕы салаатыгар Г. П. Башарин бэрэпиэссэр билимҥэ салалтатынан «Алын Өлүөхүмэ таас үйэтэ» тиэмэҕэ устуоруйа билимин хандьыдаатын истиэпэнигэр диссертациятын көмүскээбитэ. 1994 сыллаахха РБА СС Археология уонна этнография институтугар «Саха сирин былыргы култууралара (биһиги эрабыт иннинэ XIV тыһ. сыл — биһиги эрабыт XVIII үйэтэ)» тиэмэҕэ дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ[3].

Үлэтэ

Үөрэтэр-иитэр үлэтэ

1999 сылтан М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет (уруккута СГУ) археология уонна устуоруйа хаапыдырын салайар. Кини салалтатынан устуоруйа факультетын устудьуоннарыгар хонуутааҕы археологияҕа, топографическай тардыыга уонна геодезическай ньымаларга аналлаах үөрэтэр куурустар оҥоһуллубуттара. Кини педагогическай дьарыгын чэрчитинэн Саха сирин археологиятыгар уонна устуоруйатыгар исписэлиистэр бэлэмнэммиттэрэ[4].

Уопсастыбаннай уонна салайар үлэтэ

1991 сылтан 1997 сылга диэри СГУ бастакы проректорынан үлэлээбитэ. 1998 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университет риэктэринэн талыллыбыта уонна бу дуоһунаска 2010 сылга диэри үлэлээбитэ[5]. 2010—2011 сылларга СГУ базатыгар тэриллибит М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бэрэсидьиэнэ буола сылдьыбыта[1].

2011 сылтан РБА СС Гуманитарнай чинчийии уонна хтугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун дириэктэрин дуоһунаһыгар көспүтэ. Кэлин бу институт билимҥэ салайааччыта буолбут[6].

Чинчийэр үлэтэ

Чинчийэр интэриэһин эйгэтигэр таас, боруонса уонна эрдэтээҥи тимир үйэлэр, былыргы ускуустуба, ону тэҥэ Арассыыйа хотугулуу-илин өттүн олохтоох автохтоннай омуктарын, бастатан туран сахалар этногенезтарын бырассыастара киирэллэр[2].

1980-с сылларга Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр нуучча бастакы олохсуйбут сирдэрин (сэлиэнньэлэрин) хаһыылары ыытыыны көҕүлээбит. Икки уонунан сыл тухары СГУ археология эспэдииссийэлэрин салайбыт[5].

120-тэн тахса билим уонна үөрэтэр-методическай үлэ, ол иһигэр «Наука» кинигэ кыһатыгар тахсыбыт 10 манагыраапыйа ааптара буолар[5]. Сүрүн билим үлэлэригэр киирэллэр:

  • «Древние культуры Якутии (IV тысячелетие до н. э. — XVIII век н. э.)» (1993);
  • «Древняя Якутия: неолит и эпоха бронзы» (1996);
  • «Древняя Якутия: железный век и эпоха средневековья» (1996);
  • «Первые русские поселения XVII—XVIII вв. на северо-востоке Якутии» (1996);
  • «Генетическая история народов Якутии и наследственно обусловленные болезни» (соавтордаах, 2002—2014 сыллардааҕы чинчийиилэр түмүктэринэн)[2].

Анатолий Алексеев кэнники сыллардааҕы билимҥэ бырайыактарыттан биирдэстэрэ — СӨ тэриллибитэ 100 сылыгар анаан судаарыстыба сакааһынан бэлэмнэммит «История Якутии» диэн 3 туомнаах таһаарыы сүрүн эрэдээктэрин быһыытынан үлэтэ, (2020—2021 сылларга бэчээттэммит)[3][7].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Доҕордоһуу уордьана (РФ Бэрэсидьиэнин 2006 сыл атырдьах ыйын 30 күнүнээҕи 923 №-дээх Ыйааҕа) — үлэҕэ ситиһиилэрин уонна өр сыллаах бэриниилээх үлэтин иһин[8];
  • «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык олохтооҕо» бочуоттаах аат (2022 сыл балаҕан ыйын 26 күнэ) — Саха сирин устуоруйатын үөрэтиигэ уонна тарҕатыыга билим-чинчийэр үлэтин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин;
  • «Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ» бочуоттаах аат[6];
  • «Арассыыйа Федерациятын үрдүкү профессиональнай үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ» бэлиэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Гражданскай килбиэн» бэлиэтэ;
  • РФ Үөрэҕин министиэристибэтин уонна РФ Федеральнай Мунньаҕын Федерация Сэбиэтин Бочуотунай грамоталара.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Алексеев Анатолий Николаевич (рус.). Официальный сайт Северо-Восточного федерального университета им. М. К. Аммосова (30 Тохсунньу 2013). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Алексеев Анатолий Николаевич. Профиль автора (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 2021). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 Поздравляем с 75-летием доктора исторических наук Анатолия Алексеева (рус.). Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН (7 Бэс ыйын 2021). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ Топографические методы в археологии: топографическое черчение и геодезия: учебное пособие (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 2016). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 3 «Один из ведущих исследователей древней истории Сибири». К 75-летию профессора Анатолия Алексеева (рус.). Якутское-Саха Информационное Агентство (ЯСИА) (7 Бэс ыйын 2021). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Сотрудники Института (рус.). Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН (11 Ахсынньы 2023). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ История Якутии: в 3 томах. Том 3 (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 2021). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  8. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 30.08.2006 г. № 923 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» (рус.). Официальный сайт Президента России (30 Атырдьах ыйын 2006). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.

Сигэлэр

Категориялар