Өс хоһооно
Өс хоһооно (нууч. пословица) — үөрэтэн биэрэр көрүҥүнэн этиллибит этэн таһаарыы, тыл ойуулуур ньымата.
Өс хоһоону уонна атын кыра фольклор көрүҥнэрин паремиология диэн үөрэх чинчийэр.
Устуоруйата
XIX үйэ 90-с сылларыгар саха өс хоһооннорун С. В. Ястремскай хомуйбута уонна тылбаастаабыта. Кини 10-тан тахса сыл Дьокуускай уокурук Боотуруускай, Мэҥэ уонна Дүпсүн улуустарыгар көскө олорбута. 1929 сыллаахха Ястремскай «Образцы народной литературы якутов» диэн кинигэтэ тахсыбыта. Онно нууччалыы тылбаастаах, ол эрээри сахалыы тиэкиһэ суох 225 өс хоһооно уонна өс номоҕо бэчээттэммиттэрэ. Саха өс хоһооннорун уонна өс номохторун чинчийэргэ Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» суолталаах. Пекарскай бу тылдьыкка саха тылын өс хоһооннорун, өс номохторун, көрүдьүөс тылларын, идиомаларын туһаммыта. Пекарскайга төрүт буолбуттара Худяков «Верхоянский сборник» айымньыта, Ястремскай «Грамматиката», Кулаковскай кинигэтэ уонна өс хоһооннорун илиинэн суруллубут хомуурдара, ону таһынан кини бэйэтин сурунааллара. 1925 сыллаахха А. Е. Кулаковскай «Саха өһүн хоһооно» диэн үлэтэ тахсыбыта. Бу үлэ «Саха кэскилэ» чинчийэр уопсастыба үлэлэрин хомуурунньугар (II таһаарыы) баара[1].
Саха өс хоһооно үгүс аҥаара айылҕа уонна олох тус ураты көстүүлэрин иносказательнай өйдөөһүн быһыытынан үөскээбиттэр. Өс хоһооно үөскээһинин сүрүн төрүтэ сахалар хаһаайыстыбаннай дьарыктарын (сылгы уонна сүөһү иитиитэ) уопута буолар. Өс хоһооно айылҕа көстүүлэрин, кыыл уонна көтөр олохторун кэтээн көрүү түмүллүбүт уопутун быһыытынан үөскээбиттэр. Өс хоһоону үөскэтэр төрүтүнэн сахалар араас көрүҥнээх айымньылара эмиэ буолаллар. Элбэх хоһооннор норуот остуоруйаларын туспа мотивтарыттан, ордук кыыллар тустарынан остуоруйалартан, үөскээбиттэр[2].
Холобурдара
- Оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах.
- Салаҥ киһи хараҕа мындыр.
- Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир.
- Соруктаах сууххамсыйара үчүгэй.
- Суол киһитэ доҕордоох, айан киһитэ аргыстаах.
- Сылдьыбыт сыыһы булар, көрдөөбүт көмүһү булар.
- Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар, тиэтэйбэтэх сыарҕа сыыр үрдүгэр тахсар.
- Тумсун дулҕаҕа соттор.
- Туораабыты тураах тоҥсуйар, элэйбити элиэ сиир.
- Тыала суохха мас хамсаабат.
- Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар, түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.
- Уу лаах балык быстыбат, дьонноох киһи тутайбат.
- Ураҕаһынан ууга суруйбукка дылы.
- Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах киһи.
- Уол оҕо дьоло-сир түөрт өртүгэр.
- Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан киһи буолар.
- Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут.
- Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх.
- Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах.
- Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр.
- Ынах маҕыраһан билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр.
- Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы.
- Эр бэрдиттэн тымныы быалаах кымньыы устата тэйэр.
- Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар.
- Эһэни көрөн баран, суолун ирдээбиккэ дылы.
- Эһэни өлөрбөккө эрэ, тириитин үллэстибиккэ дылы.