Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнэ
Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Всеми́рный де́нь охра́ны труда́) — сылын аайы муус устар 28 күнүгэр бэлиэтэнэр норуоттар икки ардыларынааҕы бырааһынньык[1][2]. Бэлиэ күн үлэ миэстэтэ куттала суох буолуутун кыһалҕаларыгар уопсастыбаннас болҕомтотун тардар, ону тэҥэ үлэ кэмигэр эчэйээһини уонна идэ ыарыыларын сэрэтэр култуураны сайыннарар аналлаах. Ылыллар күнэ Үлэҕэ өлбүт эбэтэр эчэйбит оробуочайдары ахтар аан дойдутааҕы күнү кытта сөп түбэһэр[3][4].
Устуоруйата
Үлэ куттала суох буолуутун иһин аан дойдутааҕы хамсааһын XX үйэ бүтүүтүгэр үөскээн барбыта. Идэтийбит сойуустар көҕүлээһиннэринэн, 1986 сылтан Үлэҕэ өлбүт эбэтэр эчэйбит оробуочайдары ахтар аан дойдутааҕы күн бэлиэтэнэр буолбут[3].
1989 сыллаахха АХШ уонна Канаада идэтийбит сойуустара «Өлбүт үлэһиттэри кэриэстиир күнү» ыыппыттара, тэрээһин мууст устар 28 күнүгэр буолбута - бу күн 1970 сыллаахха АХШ-гар Үлэ уонна доруобуйа харыстабылын туһунан Сокуон ылыныллыбыта[4].
1996 сыллаахха Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ «Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнүн» олохтуурга этии киллэрбитэ[5].
1999 сыллаахха, 100-тэн тахса судаарыстыбаҕа, үлэ харыстабылын кытта сибээстээх араас кыһалҕаларга уопсастыба болҕомтотун тардыыга туһуламмыт акциялар уонна тэрээһиннэр ыытыллыбыттара.
2003 сыллаахха Аан дойдутааҕы үлэ тэрилтэтин көҕүлээһининэн «Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ» олохтоммута[3][4].
Муус устар 28 күнүгэр бу бырааһынньык аан бастаан бэлиэтэммитэ[3].
- Бырааһынньык аан дойду 187 дойдутугар бэлиэтэнэр[6].
2006 с. «Үлэ куттала суох буолуутугар уонна гигиенатыгар көмөлөһөр төрүттэр тустарынан конвенция (№ 187)» олохтоммута[7].
Тэрээһиннэр
«Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнүгэр» судаарыстыба маннык тэрээһиннэри ыытар[4]:
- форумнар,
- төгүрүк остуоллар,
- быыстапкалар,
- кэмпэриэнсийэлэр.
Үлэ харыстабылын тирээн турар суолталаах кыһалҕалара сырдатыллаллар, быһаарыллар ыарахан боппуруостарга уонна производстволар үлэлэрин тэрийиигэ этиилэрдээх специалистар дакылааттарын истэллэр[4].
Үлэ коллективтарыгар, араас үөрэх тэрилтэлэригэр
- лиэксийэлэр,
- практическай дьарыктар,
- тиэмэлээх видеолары көрүү тэриллэр[4].
Өлбүт үлэһиттэр мемориалларыгар сибэкки дьөрбөтүн уураллар[4].
Арассыыйаҕа сыл аайы «Бүтүн арассыыйатааҕы үлэ харыстабылын нэдиэлэтэ» ыытыллар[4].
- 2024 сыллаахха Москваҕа үлэ миэстэтигэр куттал суох буолуутун туһунан 1 600-тэн тахса тэрээһин ыытыллыбыта (2 400 чаас)[6].
Бу акциялар Арассыыйа промышленнай тэрилтэлэрин уонна фирмаларын салайааччыларыттан уонна үлэһиттэриттэн ордук интэриэһи, өйөбүлү үөскэтэллэр", — диэн АБ-тин Доруобуйа харыстабылын уонна социальнай сайдыы министиэристибэтигэр бэлиэтииллэр[8].
Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Всеми́рный де́нь охра́ны труда́) — сылын аайы муус устар 28 күнүгэр бэлиэтэнэр норуоттар икки ардыларынааҕы бырааһынньык[9][10]. Бэлиэ күн үлэ миэстэтэ куттала суох буолуутун кыһалҕаларыгар уопсастыбаннас болҕомтотун тардар, ону тэҥэ үлэ кэмигэр эчэйээһини уонна идэ ыарыыларын сэрэтэр култуураны сайыннарар аналлаах. Ылыллар күнэ Үлэҕэ өлбүт эбэтэр эчэйбит оробуочайдары ахтар аан дойдутааҕы күнү кытта сөп түбэһэр[3][4].
Устуоруйата
Үлэ куттала суох буолуутун иһин аан дойдутааҕы хамсааһын XX үйэ бүтүүтүгэр үөскээн барбыта. Идэтийбит сойуустар көҕүлээһиннэринэн, 1986 сылтан Үлэҕэ өлбүт эбэтэр эчэйбит оробуочайдары ахтар аан дойдутааҕы күн бэлиэтэнэр буолбут[3].
1989 сыллаахха АХШ уонна Канаада идэтийбит сойуустара «Өлбүт үлэһиттэри кэриэстиир күнү» ыыппыттара, тэрээһин мууст устар 28 күнүгэр буолбута - бу күн 1970 сыллаахха АХШ-гар Үлэ уонна доруобуйа харыстабылын туһунан Сокуон ылыныллыбыта[4].
1996 сыллаахха Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ «Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнүн» олохтуурга этии киллэрбитэ[11].
1999 сыллаахха, 100-тэн тахса судаарыстыбаҕа, үлэ харыстабылын кытта сибээстээх араас кыһалҕаларга уопсастыба болҕомтотун тардыыга туһуламмыт акциялар уонна тэрээһиннэр ыытыллыбыттара.
2003 сыллаахха Аан дойдутааҕы үлэ тэрилтэтин көҕүлээһининэн «Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнэ» олохтоммута[3][4].
Муус устар 28 күнүгэр бу бырааһынньык аан бастаан бэлиэтэммитэ[3].
- Бырааһынньык аан дойду 187 дойдутугар бэлиэтэнэр[6].
2006 с. «Үлэ куттала суох буолуутугар уонна гигиенатыгар көмөлөһөр төрүттэр тустарынан конвенция (№ 187)» олохтоммута[7].
Тэрээһиннэр
«Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнүгэр» судаарыстыба маннык тэрээһиннэри ыытар[4]:
- форумнар,
- төгүрүк остуоллар,
- быыстапкалар,
- кэмпэриэнсийэлэр.
Үлэ харыстабылын тирээн турар суолталаах кыһалҕалара сырдатыллаллар, быһаарыллар ыарахан боппуруостарга уонна производстволар үлэлэрин тэрийиигэ этиилэрдээх специалистар дакылааттарын истэллэр[4].
Үлэ коллективтарыгар, араас үөрэх тэрилтэлэригэр
- лиэксийэлэр,
- практическай дьарыктар,
- тиэмэлээх видеолары көрүү тэриллэр[4].
Өлбүт үлэһиттэр мемориалларыгар сибэкки дьөрбөтүн уураллар[4].
Арассыыйаҕа сыл аайы «Бүтүн арассыыйатааҕы үлэ харыстабылын нэдиэлэтэ» ыытыллар[4].
- 2024 сыллаахха Москваҕа үлэ миэстэтигэр куттал суох буолуутун туһунан 1 600-тэн тахса тэрээһин ыытыллыбыта (2 400 чаас)[6].
Бу акциялар Арассыыйа промышленнай тэрилтэлэрин уонна фирмаларын салайааччыларыттан уонна үлэһиттэриттэн ордук интэриэһи, өйөбүлү үөскэтэллэр", — диэн АБ-тин Доруобуйа харыстабылын уонна социальнай сайдыы министиэристибэтигэр бэлиэтииллэр[12].
Тиэмэлэрэ
Сыл аайы «Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнэ» тустаах лозуннаах ааһар[4][6][13][14].
- 2003 — «Үлэ харыстабылын култуурата глобализация усулуобуйатыгар»;
- 2004 — «Үлэ харыстабылын култуурата хас биир үлэ миэстэтигэр»;
- 2005 — «Үлэ харыстабылын култуурата, чуолаан тутуу эйгэтигэр»;
- 2006 — «Дьоһун үлэ. Куттала суох үлэ. ВИЧ/Спид-тан көмүскэнии»;
- 2007 — «Куттала суох уонна доруобай үлэ миэстэлэрэ: дьоһун үлэни дьиҥнээх оҥоруохха»;
- 2008 — «Идэлээх кутталы салайыы»;
- 2009 — «Куттала суох үлэ — хас биирдии киһи бырааба»;
- 2010 — «Идэлээх кутталы салайыы уонна үлэ эйгэтин профилактиката саҥа усулуобуйаларга»;
- 2011 — «Үлэ харыстабылын салайыы тиһигэ: тохтоло суох тупсарыы суола»;
- 2012 — «„Күөх“ экэниэмикэҕэ үлэ харыстабылын киллэрии»;
- 2013 — «Идэлээх ыарыылары профилактикалааһын»;
- 2014 — «Үлэ миэстэтигэр химическэй эттиктэри туттууга үлэ харыстабыла»;
- 2015 — «Үлэ харыстабылыгар профилактика культуратын бииргэ үрдэтиэххэ»;
- 2016 — «Үлэ миэстэтигэр стресс: кэллэктиип ыҥырыыта»;
- 2017 — «Үлэ харыстабылыгар дааннайдары мунньууну уонна туһаныыны оптимизациялааһын»;
- 2018 — «Саҥа көлүөнэ үлэ куттала суох буолуута уонна харыстабыла»;
- 2019 — «Үлэ харыстабылын уонна үлэ эйгэтин инники кэскилэ»;
- 2020 — «Пандемияны тохтотуохха: үлэҕэ куттал суох буолуута уонна үлэ доруобуйата олоҕу быыһыыр кыахтаах»;
- 2021 — «Кризиһи эрдэттэн сэрэй, бэлэмнэн, хоруйдаа — үлэ харыстабылын туруктаах тиһигэр инвестициялааҥ»;
- 2022 — «Үлэ харыстабылын үтүө культуратын уопсай күүһүнэн үөскэтиэх»;
- 2023 — «Куттала суох уонна доруобай үлэ эйгэтэ — үлэ эйгэтин сүрүн тосхоло уонна бырааба»;
- 2024 — «Килиимэт уларыйыыта үлэ куттала суох буолуутугар уонна гигиенатыгар дьайыыта»;
- 2025 — «Цифровизация уонна оҥоһуу өй үлэһиттэр куттала суох буолууларыгар уонна доруобуйаларыгар дьайыыта»[15].
- 2026 — «Табыгастаах психосоциальнай үлэ эйгэтэ: ситиһиилээх үлэһит уонна күүстээх тэрилтэ төрдө»[16][17].
Ситимнээх түбэлтэлэр
- 1742 с.учуонай-энциклопедист М. В. Ломоносов салгыны ыраастааһын диэн өйдөбүлү киллэрбитэ. Кини шаахталарга салгыны ыраастыыр установкалары оҥорбута[7].
- 1878 сыллаахха, худуоһунньук Винсент ван Гог, шахтердар бырааптарын көмүскээһиҥҥэ киирсэн, үлэлэрин усулуобуйаларын тупсарарга көрдөһөн (Боринажка, Шахтерскай оройуоҥҥа, Бельгия соҕуруу өттүгэр миссионерынан үлэлээбитэ) проповедник дуоһунаһыттан туоратыллыбыта[7].
«Бу шаахта куһаҕаннык аатырар, тоҕо диэтэххэ, манна элбэх киһи өлбүтэ — түһүүгэ, өрө тахсыыга, тумнастан эбэтэр рудник гааһын эстиитигэр, штрек сирин аннынааҕы уу толорон, эргэ штоленнар суулланнар уо.д. а. Бу — ынырык сир, маҥнай утаа көрдөххө, бүтүн уокурук дьоно кубаҕай сирэйдээхтэрин-харахтаахтарын киһи сөҕөр. Манна үлэлиир дьон үксүлэрэ тоҥон-тиритэн ыалдьан сылайбыт кубархай дьон; сэниэлэрэ эстибит, сылайбыт, куурбут-хаппыт, эрдэ кырдьыбыт дьон. Дьахталлар үксүгэр эмиэ өлөрдүү-кубархайдар уонна куурбуттар-хаппыттар», — диэн Винсент Ван Гог убайыгар Теоҕа суруйбут суруга, 1878 сыл[18].
- 1884 сыллаахха Германия канцлера Отто фон Бисмарк көҕүлээһининэн «Үлэһиттэр олохторун уонна доруобуйаларын страховкалааһын туһунан сокуон» бигэргэтиллибитэ[19].
- 1912 сыллаахха, суруйааччы Франц Кафка Европаҕа бастакы үлэҕэ кэтиллэр каасканы айбыта (оробуочайдары саахалтан страховкалыыр Богемскайдааҕы королевскай агентствоҕа үлэлээбитэ)[7].
«Мин түөрт уокурукпар, дьон тутуу үктэллэриттэн охтоллор, итирик курдук, массыыналарга киирэн биэрэллэр, баалкалар бары эргичиҥнии тураллар, кутуу буор бары суулла турар, кирилиэстэр бары халтарааннар; үөһэ таһаарыахтарын баҕараллара барыта сиргэ төттөрү түһэ турар, тугу эмэ түһэриэхтэрин баҕардахтарына, бэйэлэрэ аллараа дэлби түһэллэр. Итиэннэ, фарфор фабрикаларыгар иһит-хомуос бөҕөтүн илдьэн иһэн тохтоло суох кирилиэстэртэн охтор кыргыттары саныах эрэ кэрэх — киһи төбөтө ыалдьан киирэн барар», — диэн Франц Кафка доҕоругар Макс Бродка, 1909 сыллаахха суруйбута[20].
- 1919 сыллаахха Аан дойду бастакы сэриитин ветерана Эдуард Буллард Америкаҕа бастакы үлэҕэ кэтиллэр каасканы айбыта[7].
- Арассыыйа урбаанньыта уонна мецената С. Т. Морозов, производствоҕа социальнай политика маастара этэ. Култуурунай тэрээһиннэри ыытыы көмөтүнэн (театрдарга, библиотекаларга сылдьыы, үөрэх лекцияларын ааҕыы, үлэһиттэртэн футбол хамаандатын тэрийии) тэрилтэҕэ арыгылааһын таһымын намтаппыта[7].
- Арассыыйа худуоһунньуга К. С. Малевич оранжевай курткалары суол үлэтин ыытарга анал таҥас быһыытынан туһанарга этии киилэрбитэ[7].
Быһаарыылар
Литература
- Баховцев Евгений. Труд должен быть безопасным! // Образование. Карьера. Общество. — 2021. — № 3 (70).
- Васильева Любовь Александровна, Матвеев Владимир Юрьевич, Онегова Нина Викторовна. Анализ травматизма и профессиональной заболеваемости работников Нижегородской области // Вестник НГИЭИ. — 2014. — № 6 (37).
- Дергун А. А. Охрана труда на вредных и опасных работах // Вестник магистратуры. — 2019. — № 1—1 (88).
- Зернес Светлана Павловна. Безопасный труд — право каждого человека // Энергобезопасность и энергосбережение. — 2009. — № 2.
- Крылов Константин Давыдович, Сошникова Тамара Аркадьевна, Киселёва Надежда Николаевна. Проблемы реализации права на защиту достоинства, предотвращения насилия и домогательств в сфере труда // Образование и право. — 2020. — № 5. — DOI:10.24411/2076-1503-2020-00289.
- Сергеенко Юлия Сергеевна. Состояние защищенности как основа безопасности работников в трудовых отношениях // Право и государство: теория и практика. — 2023. — № 7 (223).
- Хелковский-сергеев Н. А. Всемирный день охраны труда: здоровье работающих - основа благосостояния общества // Медицина труда и промышленная экология. — 2007. — № 4.
Сигэлэр
Ситимнээх түбэлтэлэр
- 1742 с.учуонай-энциклопедист М. В. Ломоносов салгыны ыраастааһын диэн өйдөбүлү киллэрбитэ. Кини шаахталарга салгыны ыраастыыр установкалары оҥорбута[1].
- 1878 сыллаахха, худуоһунньук Винсент ван Гог, шахтердар бырааптарын көмүскээһиҥҥэ киирсэн, үлэлэрин усулуобуйаларын тупсарарга көрдөһөн (Боринажка, Шахтерскай оройуоҥҥа, Бельгия соҕуруу өттүгэр миссионерынан үлэлээбитэ) проповедник дуоһунаһыттан туоратыллыбыта[1].
«Бу шаахта куһаҕаннык аатырар, тоҕо диэтэххэ, манна элбэх киһи өлбүтэ — түһүүгэ, өрө тахсыыга, тумнастан эбэтэр рудник гааһын эстиитигэр, штрек сирин аннынааҕы уу толорон, эргэ штоленнар суулланнар уо.д. а. Бу — ынырык сир, маҥнай утаа көрдөххө, бүтүн уокурук дьоно кубаҕай сирэйдээхтэрин-харахтаахтарын киһи сөҕөр. Манна үлэлиир дьон үксүлэрэ тоҥон-тиритэн ыалдьан сылайбыт кубархай дьон; сэниэлэрэ эстибит, сылайбыт, куурбут-хаппыт, эрдэ кырдьыбыт дьон. Дьахталлар үксүгэр эмиэ өлөрдүү-кубархайдар уонна куурбуттар-хаппыттар», — диэн Винсент Ван Гог убайыгар Теоҕа суруйбут суруга, 1878 сыл[2].
- 1884 сыллаахха Германия канцлера Отто фон Бисмарк көҕүлээһининэн «Үлэһиттэр олохторун уонна доруобуйаларын страховкалааһын туһунан сокуон» бигэргэтиллибитэ[3].
- 1912 сыллаахха, суруйааччы Франц Кафка Европаҕа бастакы үлэҕэ кэтиллэр каасканы айбыта (оробуочайдары саахалтан страховкалыыр Богемскайдааҕы королевскай агентствоҕа үлэлээбитэ)[1].
«Мин түөрт уокурукпар, дьон тутуу үктэллэриттэн охтоллор, итирик курдук, массыыналарга киирэн биэрэллэр, баалкалар бары эргичиҥнии тураллар, кутуу буор бары суулла турар, кирилиэстэр бары халтарааннар; үөһэ таһаарыахтарын баҕараллара барыта сиргэ төттөрү түһэ турар, тугу эмэ түһэриэхтэрин баҕардахтарына, бэйэлэрэ аллараа дэлби түһэллэр. Итиэннэ, фарфор фабрикаларыгар иһит-хомуос бөҕөтүн илдьэн иһэн тохтоло суох кирилиэстэртэн охтор кыргыттары саныах эрэ кэрэх — киһи төбөтө ыалдьан киирэн барар», — диэн Франц Кафка доҕоругар Макс Бродка, 1909 сыллаахха суруйбута[4].
- 1919 сыллаахха Аан дойду бастакы сэриитин ветерана Эдуард Буллард Америкаҕа бастакы үлэҕэ кэтиллэр каасканы айбыта[1].
- Арассыыйа урбаанньыта уонна мецената С. Т. Морозов, производствоҕа социальнай политика маастара этэ. Култуурунай тэрээһиннэри ыытыы көмөтүнэн (театрдарга, библиотекаларга сылдьыы, үөрэх лекцияларын ааҕыы, үлэһиттэртэн футбол хамаандатын тэрийии) тэрилтэҕэ арыгылааһын таһымын намтаппыта[1].
- Арассыыйа худуоһунньуга К. С. Малевич оранжевай курткалары суол үлэтин ыытарга анал таҥас быһыытынан туһанарга этии киилэрбитэ[1].
Быһаарыылар
Литература
- Баховцев Евгений. Труд должен быть безопасным! // Образование. Карьера. Общество. — 2021. — № 3 (70).
- Васильева Любовь Александровна, Матвеев Владимир Юрьевич, Онегова Нина Викторовна. Анализ травматизма и профессиональной заболеваемости работников Нижегородской области // Вестник НГИЭИ. — 2014. — № 6 (37).
- Дергун А. А. Охрана труда на вредных и опасных работах // Вестник магистратуры. — 2019. — № 1—1 (88).
- Зернес Светлана Павловна. Безопасный труд — право каждого человека // Энергобезопасность и энергосбережение. — 2009. — № 2.
- Крылов Константин Давыдович, Сошникова Тамара Аркадьевна, Киселёва Надежда Николаевна. Проблемы реализации права на защиту достоинства, предотвращения насилия и домогательств в сфере труда // Образование и право. — 2020. — № 5. — DOI:10.24411/2076-1503-2020-00289.
- Сергеенко Юлия Сергеевна. Состояние защищенности как основа безопасности работников в трудовых отношениях // Право и государство: теория и практика. — 2023. — № 7 (223).
- Хелковский-сергеев Н. А. Всемирный день охраны труда: здоровье работающих - основа благосостояния общества // Медицина труда и промышленная экология. — 2007. — № 4.