Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эртюков Иннокентий Илларионович

Эртюков Иннокентий Илларионович (1916 сыл сэтинньи 24 күнэ, Тыараһа нэһилиэгэ, Таатта улууһа — 1991 сыл бэс ыйын 6 күнэ) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. 1950 сылтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Олоҕун олуктара

1916 сыл сэтинньи 24 күнүгэр Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ[1].

Чурапчытааҕы педагогическай рабфагы бүтэрбитэ. 1940 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал институтун устуоруйа салаатын бүтэрбитэ[2].

1940—1942 сылларга Өлүөхүмэ улууһун Уолбут нэһилиэгэр учууталынан, үөрэтэр чаас сэбиэдиссэйинэн, онтон сэттэ кылаастаах оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ[2].

1942 сыл сайыныгар, броннаах эрээри, баҕа өттүнэн фроҥҥа барбыта. Челябинскай уобаласка артиллерийскай разведка младшай хамандыырдарын кууруһун ааһан баран, алтынньыга фроҥҥа ыытыллыбыта. Гвардия младшай сержанынан сулууспалаабыта[3]. Воронежскай, Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы, II, III, IV Украинскай уонна Карельскай фроннарга сэриилэспитэ[4]. Румынияны, Болгарияны, Венгрияны уонна Австрияны босхолооһун кыргыһыыларыгар кыттыбыт. Бааһырыыттан Ростов-на-Дону госпиталыгар эмтэммитэ[5].

1945 сылтан ССКП чилиэнэ[6]. Сэрии кэнниттэн Арҕаа Украинаҕа националистическай бандформированиялары суох гыныыга уонна Грузия-Турция кыраныыссатыгар сулууспалаабыта. 1946 сыл бүтүүтэ старшай лейтенант сыбаанньалаах демобилизацияламмыта[4].

Демобилизация кэнниттэн 1946—1949 сылларга Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай кинигэ кыһатыгар эрэдээктэрдээбитэ. 1949—1953 сылларга «Эдэр коммунист» өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат эрэдээктэрин солбуйааччынан, 1953—1958 сылларга Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. 1958 сылтан «Бэлэм буол» хаһыат эппиэттиир сэкирэтээринэн (20-тан тахса сыл), «Хотугу сулус» сурунаал най литературсулууспатыгар үлэлээбитэ[1][7]. Хаста даҕаны Куорат Сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта[4].

1991 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр өлбүтэ.

Айар үлэтэ

Бастакы хоһооннорун 1937 сыллаахха таһаартарбыта. Фроҥҥа сылдьан суруйбут айымньылара 1949 сыллаахха «Суолга» диэн хомуурунньук буолан тахсыбыттара. Хас биирдии хоһоон манна күнүнэн-дьылынан уонна ханна суруллубутунан бэлиэтэммит, бу бэйиэт бойобуой суолун көрдөрөр[2].

«Тайҕа Сэмэнин сэһэнэ», «Саҥа дьиэ» диэн поэмалардаах, ону тэҥэ оҕолорго аналлаах элбэх айымньылаах («Отчего кончики крыльев стерха почернели», «В новом доме», «Сказки Семёна из тайги»)[1].

Олоҕун тухары 30-тан тахса хоһоон, поэма хомуурунньугун таһаартарбыта. Сорох хоһоонноро ырыа буолбуттара, холобур, «Маҥнайгы уураһыы» (Семен Николаев муусуката)[8].

Валентин Катаев «Полк уола» («Сын полка»), Сергей Аксаков «Аленький цветочек» остуоруйатын, Самуил Маршак уонна атын украина бэйиэттэрин хоһооннорун сахалыы тылбаастаабыта[9][7].

Талыллыбыт айымньылар

Сахалыы

  • Ыраас күннэр: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1955. — 64 с.
  • Доҕордуун көрсүһүү: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1959. — 48 с.
  • Сайсары аттыгар: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1962. — 132 с.
  • Манна күн анныгар: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1964. — 80 с.
  • Талыллыбыт хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1967. — 480 с.
  • Саҥа дьиэҕэ: поэма [кыра саастаах оскуола оҕолоругар] / Иннокентий Эртюков. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1969. — 20 с.
  • Кыыллар: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1970. — 17 с.
  • Сарсыарда оһуора: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1970. — 96 с.
  • Тайҕа Сэмэнин сэһэнэ: [кыра уонна орто саастаах оҕолорго]. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1972. — 48 с.
  • Күөрэгэйдэр ыллыыллар: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1974. — 80 с.
  • Сүөһүлэр, дьиэ көтөрдөрө [кыра саастаах оҕолорго]. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1975. — 16 с.
  • Улахан омурҕан: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1976. — 328 с.
  • Кыталыктар: хоһооннор [кыра саастаах оскуола оҕолоругар]. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1979. — 56 с.
  • Сир оҕолоро: орто уонна улахан саастаах оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1980. — 112 с.
  • Дьол тусаһата: хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1986. — 264 с.
  • Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Бичик, 2016. — 207 с[10].
  • Катаев В. П. Полк уола: [тылбаас]. — Дьокуускай: САССР Госиздата, 1948[9][11].

Нууччалыы

  • Говорит якут. — М.: Сов. писатель, 1963[12].

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — Мария Никифоровна Эртюкова;
  • Үс оҕолоох:
    • Владимир, археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата;
    • Иннокентий уола, географ;
    • Кыра кыыһа Мария, фтизиатр-быраас, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна РФ доруобуйа харыстабылын туйгуна[7].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Кыһыл Сулус уордьана[2];
  • Икки «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан[6];
  • «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл[2];
  • «Будапешты ылыы иһин» мэтээл[2];
  • «Улуу Аҕа дойду сэриитигэр 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл;
  • «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтээн килбиэннээх үлэтин иһин» үбүлүөйдээх мэтээл[2];
  • Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ[2];
  • Таатта улууһун Ытык олохтооҕо;
  • Үлэ бэтэрээнэ[4].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Учёный, путешественник, поэт (рус.). Омская государственная областная научная библиотека имени Александра Сергеевича Пушкина (16 Тохсунньу 2019). Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Иннокентий Илларионович Эртюков (рус.). Таттинская центральная улусная библиотека им. А. Е. Кулаковского. Сигэнии күнэ: 8 Балаҕан ыйын 2026.
  3. ↑ Наградной лист. Эртиков Иннокентий Илларионович. Память народа. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Эртюков Иннокентий Илларионович (рус.). Победа НВК. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  5. ↑ Татьяна Винокурова. Семейный архив (рус.). Национальный акцент (9 Ыам ыйын 2018). Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Эртюков Иннокентий Илларионович (рус.). Централизованная библиотечная система г. Якутска. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Преемственность «Кэскил»: вспоминая дочери Иннокентия Эртюкова об его работе в «Бэлэм буол» (рус.). Keskil14.ru. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026. Цитата сыыһата: Неверный тег <ref>: название «KeskilErtukov» определено несколько раз для различного содержимого
  8. ↑ Маҥнайгы уураһыы. Яндекс.Видео. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  9. ↑ 1 2 Полк уола. Национальная электронная библиотека Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  10. ↑ Талыллыбыт айымньылар. Национальная электронная библиотека. Сигэнии күнэ: 30 Бэс ыйын 2026.
  11. ↑ Преемственность «Кэскил»: вспоминая дочери Иннокентия Эртюкова об его работе в «Бэлэм буол». Keskil14.ru. Сигэнии күнэ: 30 Бэс ыйын 2026.
  12. ↑ Говорит якут. Национальная электронная библиотека. Сигэнии күнэ: 30 Бэс ыйын 2026.

Сигэлэр

Категориялар