Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эркин (аат)

Эркин (нууч. Эркин) — сахалыы уол, эр киһи аата. Багдарыын Сүлбэ наардааһынынан, былыргы ааттарга киирсэр[1].

Суолтата

Аат эркин диэн тылтан үөскээбит. Багдарыын Сүлбэ быһаарыытынан, аат тирэх буолааччы диэн суолталаах[1]. Тэрис суруйбутунан, көмүскэллээх диэн суолталаах[2].

Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар эркин диэн тыл маннык суолталаах:

(аат). Дьиэ, тутуу ойоҕоһо, истиэнэтэ (нууч. вертикальная часть здания, помещения, стена)[3].

Үөскээһинэ

Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын XV томугар (Э) бу тыл ирге диэн ноҕай тылыттан (нууч. стена, фундамент, основание дома) үөскээбитэ ыйыллар[4]. Казах тылыгар ірге диэн — тулааһын, олох, акылаат диэн суолталаах тыл[5].

Тарҕаныыта

Гражданскай турук аакталарын суруйуу (нууч.) (сах. Дьаһалтатын кэнники сыллардааҕы көрдөрүүлэринэн, Эркин сахалыы ааттар ортолоругар киэҥник тарҕаммыт, саҥа төрөөбүт уолаттарга элбэхтик бэриллэр ааттар ахсааннарыгар киирсэр[6][7].

  • 2021 сыл — уолаттар ортолоругар ордук тарҕаммыт сахалыы ааттар ахсааннарыгар киирбит (Эрсан, Эрхаан, Айтал, Арчын, Дархан, Эрчим диэн ааттары кытта)[8];
  • 2023 сыл (алтынньы түмүгүнэн) — уолаттарга ордук тарҕаммыт ааттар ахсааннарыгар киирбит (Артём, Лев, Артур, Александр, Айтал, Арылхан, Тимур, о. д. а. ааттары кытта)[9];
  • 2023 сыл (1-гы кыбаартал уонна 7 ый түмүгүнэн) — саҥа төрөөбүт уолаттар ортолоругар ордук тарҕаммыт сахалыы ааттар ахсааннарыгар киирбит (Дьулуур, Эрсан, Арылхан, Эрэл, Харысхан аатары кытта)[10][11];
  • 2024 сыл (ыам уонна бэс ыйдарын түмүктэринэн) — уолаттарга ордук тарҕаммыт ааттар ахсааннарыгар киирбит (Артём, Дархан, Лев, Тимур, Михаил, Арылхан, Мирон, Сайаан, Роман, Эрэл ааттары кытта)[12];
  • 2025 (от ыйын түмүгүнэн) — уолаттарга ордук тарҕаммыт ааттар ахсааннарыгар киирбит (Лев, Александр, Михаил, Мирон, о. д. а. ааттары кытта)[13].

Атын омуктарга

Түүр ономастикатыгар «эрк / эркин» диэн тылтан («көҥүл, тутулуга суох» диэн суолталаах[14]) үөскээбит киһи ааттара бааллар уонна аныгы кэмҥэ да киэҥник туттуллаллар[15].

  • Эркин (эр киһи аата) — кыргыз, узбек, уйгур, турок омуктарыгар «көҥүл, тутулуга суох, бэйэтин баҕатынан сылдьар» диэн суолталаах аат[15].
  • Еркін (каз. Еркін) — казаах омукка «көҥүл, тутулуга суох буол» диэн баҕа санааттан бэриллэр уол аата. Бу тылтан холбоһуктаах саҥа ааттар үөскээбиттэр: Еркінбек, Еркінбай (эр киһи), Еркінгүл, Еркінай (дьахтар)[15];
  • Иркен — татаар уонна башкир омуктарга «көҥүл, киэҥ-холку» диэн суолталаах эр киһи аата[16].

Биллэр дьон

  • Эркин Алексеев — Амма улууһуттан төрүттээх виртуоз хомусчут, алгысчыт, 2022 сыллааҕы «Хомусист-виртуоз мира» III аан дойдутааҕы күрэх кыайыылааҕа[17][18];
  • Игорь Ермаков — Санкт-Петербург куораттан төрүттээх «Эркин — Питерский Якут» диэн аатынан биллэр блогер[19].

Араас эйгэҕэ

  • «Эркин» — Амма улууһун Чакыр нэһилиэгин аҕаларын түмсүүтэ[20];
  • Былыргы Орхон-Енисей суруктарыгар уонна орто үйэлэрдээҕи летопистарга эркин (иркин) диэн биис ууһун баһылыгын, салайааччытын үрдүкү титула (холобур, Билгэ-Инанч-эркин). Бу титул эрклен- («бас бил, салай») диэн туохтууртан төрүттээх, ол эбэтэр «баһылык, былаастаах, бэйэтин көҥүлүнэн салайар баһылык» (нууч. «повелитель, властелин, обладающий властью») диэн суолталаах[21][22][23][24].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Багдарыын Сүлбэ, 2011, с. 95
  2. ↑ Тэрис, 2012, с. 39
  3. ↑ Эркин. Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  4. ↑ Эркин. Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  5. ↑ ірге (рус.). Speak.tatar. Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  6. ↑ Названы необычные имена (рус.). ЯСИА (1 Сэтинньи 2023). Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  7. ↑ Самые популярные имена новорождённых (рус.). 1SN (1 Сэтинньи 2021). Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  8. ↑ Самые популярные имена новорождённых (рус.). 1SN (1 Сэтинньи 2021). Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  9. ↑ Названы необычные имена (рус.). ЯСИА (1 Сэтинньи 2023). Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  10. ↑ Якутяне выбрали самое красивое мужское имя, Sakhaday.ru (25 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.
  11. ↑ Светлана СТЕПАНОВА | Сайт «Комсомольской правды». Каждого пятого рожденного в 2023 году в Якутии ребенка назвали якутским именем (рус.). yakutia.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды». Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.
  12. ↑ Лев Альберто, Эркин, Наина и София: названы редкие и популярные имена в Якутии за июнь 2024 года — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (4 От ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.
  13. ↑ Якутия.Инфо. Лев, Александр, Михаил, Эркин, Мирон — самые популярные мужские имена в Якутии — Якутия.Инфо, Якутия.Инфо (4 Атырдьах ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.
  14. ↑ Севортян Э. В. (1974). Этимологический словарь тюркских языков: Общетюркские и межтюркские основы на гласные. Москва: Наука. pp. 296–298. https://altaica.ru/LIBRARY/ESTJA/estja1.pdf. Retrieved on 2026-09-09. 
  15. ↑ 1 2 3 Гафуров, 1987, с. 215
  16. ↑ Справочник личных имён народов РСФСР. Москва: Русский язык. 1987. pp. 342. https://archive.org/stream/B-001-031-676-ALL/B-001-031-676-06_djvu.txt. Retrieved on 2026-09-09. 
  17. ↑ Эркин Алексеев: С самого начала я стремился только к победе (рус.). ЯСИА (18 Бэс ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  18. ↑ Хомусист-виртуоз мира Эркин Алексеев выступил в Японии (рус.). ilkhomus.com (27 Алтынньы 2025). Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  19. ↑ Эркин Питерский Якут (рус.). Yakutia-Daily. Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.
  20. ↑ Чахчы эркин курдук эрэллээх эр дьон, Амма олоҕо | Амга газета (4 Ахсынньы 2025). Сигэнии күнэ: 10 Балаҕан ыйын 2026.
  21. ↑ Кляшторный, 1964, с. 60–62
  22. ↑ Малов, 1951, с. 433
  23. ↑ Рашид ад-Дин
  24. ↑ Древнетюркские титулы и эпитеты (рус.). CyberLeninka. Сигэнии күнэ: 9 Балаҕан ыйын 2026.

Литература

Категориялар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».