Ыам ыйын 1-гы күнэ

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Ыам ыйын 1 күнэ
Первомай фото.png
Көрүҥэ Үлэһиттэр уонна профсоюзтар бырааһынньыктара
Официал аныгы Арассыыйаҕа Үлэ уонна Саас бырааһынньыга
Эбиитин Үлэ бырааһынньыга, Үлэ күнэ, Үлэ уонна Саас күнэ, Үлэһиттэр сомоҕолоһууларын күнэ
Суолтата ССРС уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр Аан дойду үлэһиттэрин бырааһынньыктарын күнэ.
Олохтоммут кэмэ 1889 сыл от ыйыгар II Интернационал Парижтааҕы кэнгириэһигэр Чикаго Хеймаркетыгар өрө туруу сиэртибэлэрин кэриэһигэр
Ханна бэлиэтэнэрэ норуоттар ардыларынааҕы бырааһынньык
Күнэ ыам ыйын 1 күнэ
Бэлиэтээһинэ демонстрациялар, миитиннэр
Ситимэ Чикаго Хеймаркетка өрө туруу иһин
Логотип РУВИКИ.Медиа Биики Хааһахха миэдьийэ билэлэр

Ыам ыйын маҥнайгы күнэ, Первомаай, Маай бырааһынньыга (историческай аан дойдутааҕы аата — Үлэһиттэр аан дойдутааҕы сомоҕолоһууларын күнэ[1]) — аан дойду үгүс дойдуларыгар сыл аайы ыам ыйын 1 күнүгэр бэлиэтэнэр норуоттар ардыларынааҕы бырааһынньык. Билиҥҥи Арассыыйаҕа официальнай аата Саас уонна Үлэ Бырааһынньыга.

Бырааһынньык үөскээһинэ сүрүннээн Чикагоҕа оробуочайдар демонстрацияларын кытта сибээстээх, ыам ыйын 4 күнүгэр 1886 сыллаахха Хеймаркет болуоссатыгар ыытыллыбыт. Бырааһынньыгы олохтуур туһунан быһаарыы 1889 сыллаахха ылыллыбыта. Арассыыйа импиэрийэтигэр, атын да дойдуларга курдук, бырааһынньык аан бастаан 1890 сыллаахха бэлиэтэммитэ[1].

Бырааһынньык аата дойдуттан-дойдуттан уратылаах. Ону таһынан дойдулар үгүстүк биирдиилээн бэрээдэгинэн үлэҕэ уонна үлэһиттэргэ аналлаах күннэри бэлиэтиир күннэри олохтууллар, ол мэлдьи ыам ыйын 1 күнэ буолбатах.

Үксүгэр ыам ыйын Бастакы күнэ — өрөбүл күн. Арассыыйаҕа ыам ыйын бастакы күнүн бырааһынньыгар үксүгэр хас да хонуктаах бырааһынньыктааҕы өрөбүллэр ананаллар[2].

Устуоруйата

Муус устар 21 күнүгэр 1856 сыллаахха Австралияҕа рабочай хамсааһыннар аҕыс чаастаах үлэ күнүн киллэрэр туһунан ирдэбил туруорбуттара[3]. Австралия үлэһиттэрэ үлэлэрин оннугар забастовка биллэрбиттэр уонна кэккэ тэрээһиннэри ыыппыттар.

Ыам ыйын 1 күнүгэр 1886 сыллаахха АХШ-ка уонна Канаадаҕа кэккэ миитиннэр уонна демонстрациялар тэриллибиттэрэ[3]. Митиҥҥэ, үлэ миэстэтин быраҕан туран, 200 тыһ.тахса үлэһит кыттыбыта.

Үлэҕэ — аҕыс чаас. Сынньанарга — аҕыс чаас. Баҕарарбытыгар — аҕыс чаас! — АХШ забастовкатын кыттыылаахтарын лозуна (ыам ыйын 1 күнэ 1886 с.)[4].

Аныгыскы эмиэ итинник забастовканы америка үлэһиттэрэ ыам ыйын 1 күнүгэр 1890 сыллаахха былааннаабыттара[3].

Ыам ыйын 4 күнүгэр 1886 сыллаахха Чикагоҕа Хеймаркекка (оробуочайдар полиция көҥүлүн утары этиилэрэ) бууннааһын буолбута, ол түмүгэр хас да анархист өлбүтэ: Август Спис, Альберт Парсонс, Адольф Фишер, Джордж Энгельман, Луис Лингг, Михаэль Шваб, Сэмюэл Филден уонна Оскар Неебе[5].

1889 сыл от ыйыгар америка оробуочайдарын 1 ыам ыйын 1886 сыллаах этиилэрин, ону таһынан ыам ыйын 4 күнүгэр 1886 сыллаахха өлбүт анархистары кэриэстээн, ону таһынан американецтар аныгыскы маассабай забастовканы ыам ыйын 1 күнүгэр 1890 сыллаахха анаабыттарын учуоттаан, II Интернационал Парижтааҕы конгреһа ыам ыйын 1 күнүн Үлэһиттэр аан дойдутааҕы сомоҕолоһууларын күнүнэн биллэриллибитэ. Бу күн эһиил, 1890 сыллаахха бастаанньалыахха, 8 чаастаах үлэ күнүн киллэриини ирдиир демонстрациялары тэрийиэххэ диэн, ону тэҥэ атын социальнай ирдэбиллэр туруорулубуттара[1].

Бары дойдулар пролетарскай тэрилтэлэригэр, үлэһиттэргэ хоромньута суох кыаллар кыахтаах миэстэлэргэ, ыам ыйын 1 күнүгэр үлэни тохтотор булгуччулаах, — диэн II Интернационал Парижтааҕы конгреһын уурааҕар иһитиннэриллибитэ[6].

1890 сыллаахха 8 чаастаах үлэ күнүн киллэрэр туһунан ирдэбиллээх демонстрациялар Германияҕа, АХШ, Данияҕа, Бельгияҕа, Австро-Венгрияҕа, Италияҕа, Испанияҕа, Франциияҕа, Норвегияҕа уонна Швецияҕа ыытыллыбыттара[7]. 1891 сыллаахха Брюсселлааҕы ll Интернационал конгреһын быһаарыытынан хас биирдии дойду бу күнү бырааһынньыктааһын күнүн уонна көрүҥүн бэйэтэ таларыгар быраап бэриллибитэ[7].

Бары дойдулар социал-демократическай партийнай тэрилтэлэрэ уонна профсоюзтара ыам ыйын бастакы күнүгэр 8 чаастаах үлэ күнүн сокуоннайдык олохтууру, пролетариат кылааһын ирдэбиллэрин уонна бүттүүн сиргэ эйэни күүскэ туруулаһалларыгар, — диэн II Интернационал алтыс конференцията 1904 сыллаахха ыҥырбыта[6].

Арассыыйа импиэрийэтигэр

1890 сыллаахха Арассыыйа импиэрийэтигэр аан бастаан, Варшаваҕа (оччолорго импиэрийэ састаабыгар киирэрэ), Үлэһиттэр аан дойдутааҕы сомоҕолоһууларын күнэ бэлиэтэммитэ. 10 тыһыынча үлэһит кыттыылаах забастовка ыытыллыбыта[1] 1891 сыллаахха Санкт-Петербурга Михаил Бруснев салалтатынан 200-чэ үлэһит ыам ыйын 1 күнүгэр бырааһынньык чиэһигэр бастакы легальнайа суох политическай маёвканы (нууч.) (сах. тэрийбиттэрэ[8].

Ыам ыйын 1 күнүгэр уонна да салгыы оробуочайдар маассабай стачкалара уонна демонстрациялара, маевкалар ыытыллыбыттара[1].

1903 сыллаахха Санкт-Петербургтан уонна Москваттан ураты бэс ыйын демонстрациялара Тверь, Тула, Самара, Харьков, Одесса, Тифлис уонна Арассыыйа империятын атын куораттарыгар буолбуттара[9].

1912 сылтан 1914 сылга диэри 500 тыһыынчаттан тахса үлэһит, саллаат, матрос уонна бааһынайдар демонстрацияларга кыттыбыттар[9].

Олунньу өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн 1917 сыллаахха мөлүйүөнүнэн үлэһит дьон уулуссаҕа мустубуттара[9]. Петроградка демонстрация Марс хонуутугар буолбута, А. Ф. Керенскай тыл салайбыта.

Большевиктар лозуннара[1].

  • «Долой министров-капиталистов»;
  • «Вся власть Советам»;
  • «Долой империалистические войны!».

Ыам ыйын бастакы күнэ ханнык баҕарар батталы утары охсуһарга, уопсастыба социалистическай тутулун иһин биир бырааттыы сойууска холбоммут оробуочайдар бырааһынньыктарынан ааҕыллар, — диэн В. И. Ленин эппитэ[6].

РСФСР уонна ССРС кэмигэр

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ бүппүтүн кэннэ 1917 сыллаахха «Интернационал күнэ» бырааһынньык официальнайдык олохтоммута[10].

1918 сыллаахха Москваҕа Ходынка хонуутугар бастакы байыаннай параад ыытыллыбыта. Ол кэнниттэн Кыһыл болуоссакка параадтар ыытыллар буолбуттара[11].

Дыбарыас болуоссатыгар ыам ыйын 1 күнүн бэлиэтээһин. 1918 сылСанкт-Петербурдааҕы киинэфотофонодокумуоннар киин судаарыстыбаннай архыыптара

1918 сылтан РСФСР Үлэ кодексынан ыам ыйын 1 күнэ сынньалаҥ күнэ буолбута[12].

1928 сыл муус устар 23 күнүттэн ССРС Наркомнарын Сэбиэтин Киин ситэриилээх кэмитиэтин «Интернационал күнүгэр анаммыт бырааһынньыктарга, уонна ураты сынньалаҥ күннэригэр» уурааҕынан ыам ыйын 2 күнэ бырааһынньык иккис күнүнэн буолбута[13].

Маннык тэрээһиннэр ыытыллаллара[9].

  • ыам ыйын 1 күнэ — үлэһиттэр демонстрациялара уонна байыаннай параадтар.
  • ыам ыйын 2 күнэ — маёвкалар.

Лозуннар[4]:

  • «Үлэһит киһиэхэ албан аат!»;
  • «Эйэ! Үлэ! Ыам ыйа!»;
  • «Ленин кэриэһигэр бэриниилээхпит!»;
  • «Туругурдун Ыам ыйын бастакы күнэ!»

1933 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Москваҕа Кыһыл болуоссакка авиапарад буолбута, АНТ-20 «Максим Горькай», И-16 уонна да атын самолеттар көрдөрүллүбүттэрэ[9].

Ыам ыйын 1 күнүн митинэ, Энгельс куоракка. 1932 сыл

Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана хаамыы, параад ыытыллыбат этэ[7].

«Колхозная газета», Веневскай РК ВКП(б) уоргана уонна үлэһиттэр дьокутааттарын оройуоннааҕы сэбиэтэ. Венев (Тула уобалаһа). 1941, 68 № (1774) (ыам ыйын 1 к.)

1956 сыллаахха Кыһыл болуоссакка буолбут 1 Маай демонстрациятын туһунан Москваттан бастакы тэлэбиидэнньэ репортаһа тахсыбыта[7].

Байыаннай параадтар 1968 сыллаахха диэри ыытыллыбыттара.

1970-с сылларга бырааһынньык (ыам ыйын 1 да, ыам ыйын 2 да күннэрэ) Үлэһиттэр аан дойдутааҕы сомоҕолоһууларын күнэ диэн ааттаммыта[9]. Байыаннай параадтарга болҕомто оннугар былаахтардаах, транспараннаах гражданнар маассабай хаамыылара ыытыллар буолбута.

Өрөспүүбүлүкэлэргэ барытыгар[9]:

  • үлэһиттэр тэрээһиннээх колонналарын хаамыылара марштарынан уонна политическай хайысхалаах музыканан доҕуһуолланаллара. Сүрүн демонстрация Москваҕа Кыһыл болуоссакка ыытыллара;
  • дуораанньыгынан диктордар эҕэрдэлэрэ уонна политическай лозуннары саҥараллара;
  • административнай дьиэлэр аттыларыгар трибуналары туруораллара, демонстраннары ССКП салайааччылара уонна былаас бэрэстэбиитэллэрэ эҕэрдэлииллэрэ;
  • олохтоох уонна киин теле-радиоканалларынан трансляция ыытыллара.

Первомаайга Сэбиэскэй Сойуус бары үлэһит дьоно капиталистическай дойдулар өрөбөлүүссүйэлии турууаһыыларын, национальнай көҥүл иһин хамсааһыны кытта биир санаалаахтарын, эйэ иһин, хоммуньустуу уопсастыбаны тутуу иһин бары күүстэрин уурар туһунан сорунуулаахтарын биллэрэллэр - Л. И. Брежнев этиитэ[6].

Ыам ыйын 1 күнүгэр 1990 сыллаахха бүтэһик официальнай демонстрацията буолбута, ол кэннэ демократия былааһын официальнайа суох хаамыыта сэбиэскэй былааһы утарар лозуннардаах ааспыта[9]; ол кэмигэр телекөрдөрүүнү арааран кэбиспиттэрэ, М.Горбачев Мавзолей трибунатыттан баран хаалбыта. 1991 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Кыһыл болуоссакка, атыны таһынан, сыана үрдээһинин утары митинг буолбута. Тэрийээччилэринэн Москватааҕы профсоюзтар федерациялара уонна Көҥүл профсоюзтар ассоциациялара буолбуттара[14].

«Ыам ыйын 1 күнүн бырааһынньыгынан!» сэбиэскэй аккырыыкка

Сэбиэскэй кэм кэннинээҕи Арассыыйаҕа

1992 сыллаахха Үлэһиттэр сомоҕолоһууларын аан дойдутааҕы күнэ Саас уонна Үлэ күнэ диэн ааттаммыта[1].

1993 сыллаахха хас даҕаны ыам ыйын миитиннэрин тэрийээччилэринэн Национальнай быыһабыл фрона, Үлэ Москвата уонна РФ КПРФ буолбуттара. Ыам ыйын 1 күнүгэр Ленинскэй проспекка миитиннээччилэр уонна ОМОН икки ардыларыгар охсуһуу буолбута, ол кэмигэр 150 киһи эмсэҕэлээбитэ[15][16].

Социальнай-политическай лозуннар[17][18]:

  • «Правительство банкротов — в отставку!»;
  • «МЫ не хотим платить за ВАШ кризис!»;
  • «Самоорганизация! Самоуправление! Самозащита!» и др.
Үөрүүлээх демонстрация кыттыылаахтара. 1990-с сыллар

Новосибирскайга 2002 сылтан «Монстрация» диэн ыам ыйын бастакытын пародиялыыр акция аан бастаан ыытыллыбыта. Тиһэх акция 2019 сыллаахха ааспыта.

2004 сыллаахха ыам ыйын 2 күнэ үлэ күнэ буоларын туһунан сокуон ылыныллыбыта[9]. Москваҕатааҕы профсоюзтар федерацияларын хаамыыта, политическай партиялар миитиннэрэ буолбута.

2009 сыллаахха араас хайысхалаах профсоюзтар, партиялар уонна общественнай тэрилтэлэр политическай акциялара ыытыллыбыттара. Холобур, «Биир Ньыгыл Арассыыйа» (ФНПР уонна МГЕР кытта), «Сиэрдээх Россия», «КПРФ», «Яблоко», «Солидарность», ЛДПР уонна Автономнай дьайыы партиялара тэрийбиттэрэ[19]. Тэрээһиннэр маннык лозуннарынан доҕуһуолланаллара[19]: «Путин былаана — Кыайыы былаана!», «Бонустар— пенсионердарга!» «Дьиэ кэргэҥҥэ 3 оҕо — бу нуорма!».

2013 сыллаахха бэрэсидьиэн Владимир Путин Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аатын олохтообута. Бу аат ССРС-ка баар Социалистическай Үлэ Дьоруойа диэн аат атылыыта буолар. Быраабыла курдук, Үлэ Дьоруойа ааты иҥэрии Саас уонна Үлэ бырааһынньыгар түбэһэр.

2013 сыллаахха Москваҕа уулуссаҕа 100 тыһыынчаттан тахса демонстрант тахсыбыта[20].

2014 сыллаахха профсоюз коллективтарын чилиэннэрэ билиҥҥи Арассыыйаҕа дойду үгүс куораттарыгар буолбут бастакы бүтүн арассыыйатааҕы маассабай хаамыыга кыттыбыттара[4]. 2014 сылга диэри постсоветскай хаамыылар уонна демонстрациялар маннык бүтүн арассыыйатааҕы далааһыннара суох этэ. Ону таһынан ССРС ыһыллыбытын кэннэ аан бастаан хаамыы Кыһыл болуоссакка ааспыта. Ол сыл ыам ыйын 1 күнүгэр Москваҕа барыта 92 тэрээһин буолан ааспыта. Олору ыытарга 50-ча площадка көрүллүбүтэ.

2016 сыллаахха Арассыыйа сорох эрэгийиэннэригэр бырааһынньык православнай Пасханы кытта сөп түбэһэриттэн бастакы ыам ыйынааҕы хаамыылар уонна миитиннэр көтүрүллүбүттэрэ[21].

2018 сыллаахха бырааһынньыктааҕы хаамыыларга 3 мөл.кэриҥэ киһи кыттыбыта[9]. Кыһыл болуоссакка профсоюзтар үгэс буолбут хаамыылара буолбута. «Лужники» олимпийскай комплекска сайыҥҥы сезон саҕаламмыта, профессионаллар мотоциклларга, велосипедтарга уонна самокаттарга трюктары толорбуттара. Горькай пааркатыгар үҥкүү парада буолан ааспыта. Өктөөп 50 сылын пааркатыгар Сибэкки баала буолан ааспыта.

2020 сылтан 2022 сылга диэри COVID-19 пандемиятыттан маассабай тэрээһиннэр тэриллибэтэхтэрэ[9]. Первомаай акцията онлайн-режиминэн ыытылыбыта: кыттааччылар социальнай ситимнэргэ былаахтардаах, плакаттаах хаартыскаларын таһаарбыттара[9].

2023 сыллаахха Москваҕа 200-тэн тахса тэрээһин буолбута. Олор ортолоругар: кэнсиэртэр, маастар-кылаастар, уулуссаҕа театрализованнай көрдөрүүлэр, билим шоулара, квизтэр, музыкальнай коллективтар көрдөрүүлэрэ.

Самараҕа 2023 сыллаахха «Гитары в строю» диэн ырыа аан дойдутааҕы фестивала ыытыллыбыта[22]; тэрээһиннэр ортолоругар «Мир, труд, май!» миитин-кэнсиэр, «Гренада» Арассыыйа норуодунай ансаамбылын уонна Джими Макрэй (Шотландия) толоруулара, «Түүҥҥү бөрөлөр» мотоклуб кыттыылаахтарын автомотосүүрдүүтэ, Самаратааҕы Албан аат монуменыгар сибэкки дьөрбөтүн ууруу. Куйбышев болуоссатыгар тематическай быыстапкалар, арт-инсталляциялар, виртуальнай түмэллэр, оонньуур площадкалар уонна айар зоналар үлэлээбиттэрэ, маастар-кылаастар, лиэксийэлэр ыытыллыбыттара, фестиваль куората тэриллибитэ[22]. Опера уонна балет театрыгар симфоническай оркестр толорбута, онно дирижер Крейг Робертс, Сашо Гачник (Словения), Франсуа Модеме (Франция) кыттыбыттара[22]. «Художественный» кинотеатрга «Ржев» киинэ аһаҕас көрдөрүүтэ буолбута[22]. Күн бүтүүтүгэр «Декабрь», «Зверобой», LiberArte (Никарагуа), Rastrelli Cello Quartet (Германия) курдук бөлөхтөр толорбуттара[22].

Арассыыйа студэтэрээттэрэ « Май! Труд крут!» бырааһынньыктааҕы хамыыга, ВДНХ-ҕа. Ыам ыйын 1 күнэ 2024

2024 сыллаахха Москваҕа, «Труд крут» бүтүн арассыыйатааҕы үлэ акциятын чэрчитинэн, Норуот хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатыгар «Май! Труд крут!» хаамыы тэриллибитэ. Тэрийээччилэринэн «Арассыыйа устудьуоннарын этэрээттэрэ» уонна Росмолодёжь буолбуттара[23].ВДНХ-ҕа 59 №дээх «Зерно» павильоҥҥа «ВЭБ.РФ. Олох куораттара бааллар» экспозицияҕа бырааһынньык устуоруйатын туһунан викторина буолбута[24]. 248 №дээх бибилэтиэкэҕэ «Зажигай, Первомай» диэн бырагыраама тэриллибитэ, онно баҕалаахтар бары караокеҕа тематическай ырыалары толоруохтарын сөп этэ[23]. Сокольники пааркаҕа «Сайыны саҕалааһын: поп-рок ритмын паарката» бэстибээлгэ «Над пропастью во лжи», «Без обид», Lissa уонна Samag бөлөхтөр кыттыбыттара[24]. Горькай пааркатыгар «Маай! Парк! Сүүрүү!», ону тэҥэ рок-н-ролу, бачатаны, классическай бальнай үҥкүүлэри үөрэтиигэ үҥкүү площадкалара үлэлээбиттэрэ. «Мин эйигин таптыыбын, мин эргэ пааркам» уонна «Үйэлэр түгэхтэриттэн космос далайдарыгар» пааркаҕа экскурсиялар буолбуттара[24]. «Эрмитаж» саадыгар «Культурнай пикник» программа тэриллибитэ, Онно В-band симфо-джаз коллектива толорбута, артыыс маастарыстыбатыгар уонна балет искусствотыгар маастар-кылаастар ыытыллыбыттара. Худуоһунньуктарга маассабай пленэрдэр тэриллибиттэрэ, литератураҕа ас культун, ону таһынан Москва уулуссаларын историятын туһунан лиэксийэлэр ааҕыллыбыттара[24].

Аһаҕас СМИ көрдөрөрүнэн, 2025 сыллаахха Москваҕа ыам ыйын 1 күнүн чэрчитинэн Саас уонна Үлэ бырааһынньыгар аналлаах бырааһынньыктааҕы кэнсиэртэр, уулусса локацияларыгар уонна кэнсиэртиир саалаларга артыыстар толоруулара буолан ааспыта[25]. Ыам ыйын 1күнүгэр Н. Э. Бауман аатынан саадка, «Северное Тушино», Сокольники пааркаларга, Воронцов уһаайбатыгар, Горькай пааркатыгар уонна да атын пааркаларга маастар-кылаастар, лиэксийэлэр, музыкальнай кэнсиэртэр, спортивнай тэрээһиннэр, квизтэр, оҕолорго аналлаах оонньуулар уонна викториналар ыытыллыбыттара. Санкт-Петербурга хаамыылар, демонстрациялар, миитиннэр уонна маассабай күүлэй буолбута[26] . 2025 сыллаахха профсоюз тэрээһиннэрин тиэмэлэринэн, Арассыыйа тутулуга суох профсоюзтарын Федерациятын ситэриилээх кэмитиэтин быһаарыытынан: 1941—1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сыла, Арассыыйаҕа профсоюз хамсааһынын 120 сыла уонна ФНПР тэриллибитэ 35 сыла буолбуттара. Девиһэ: «Килбиэннээх үлэ — Кыайыы мэктиэтэ!»[27].

Атын дойдуларга бырааһынньык үгэстэрэ

  • Англияҕа ыам ыйын 1 күнүгэр үгүс куораттарга лиэнтэлэринэн киэргэтиллибит ыам ый мастарын туруораллар, уонна дьон-сэргэ үөрүүлээх күүлэйдээһиннэрэ ааһаллар[28].
  • Азияҕа демонстрациялар, кэнсиэрдэр, дьаарбаҥкалар, бэстибээллэр ааһаллар, дьон үксэ сынньанар, дьиэлэригэр дьиэ кэргэттэрин кытта атаараллар[4].
  • Африкаҕа профсоюз чилиэннэрэ кэнсиэр тэрийэллэр уонна гараж атыытын ыыталлар. Араас нэһилиэктэргэ быыстапкалар ыытыллаллар, онно олохтоох уус оҥоһуктара көрдөрүллэр[4].
  • Бразилияҕа саас уонна үлэ күнүн «Dia do Trabalho» — «Үлэ күнэ» диэн ааттыыллар[29]. Аан дойдутааҕы үлэһиттэр сомоҕолууларын бэлиэтин быһыытынан бэлиэтэнэр. Ыам ыйын 1 күнүгэр үксүгэр миитиннэр, параадтар ааһаллар. Профсоюз мунньахтара ыытыллаллар, аралдьытар тэрээһиннэр, пикниктэр, футбол оонньуулара тэриллэллэр[11].
  • Ыам ыйын 1 күнүгэр Белоруссияҕа профсоюзтар Федерациялара тэрийбит официальнай миитиннэрэ, аралдьытар дьиэ кэргэн тэрээһиннэрэ, маевкалар, производство инники күөҥҥэ сылдьааччыларын, профсоюз активистарын уонна үлэ ветераннарын чиэстээһин ыытыллар[30].
  • Ыам ыйын бастакы күнэ Германияҕа der Tag der Arbeit — «Үлэ күнэ» диэн ааттанар. Das Maibaum — «ыам ыйын маһын», ол эбэтэр лиэнтэлэринэн, сибэккилэринэн киэргэтиллибит мас остуолбаны туруорар үгэс баар. Чугас сценаҕа былыргы номохторго олоҕуран туруоруулары оонньууллар. Мас остуолба туруоруута үксүгэр парадтарынан, оонньууларынан, күүлэйдэринэн уонна үгэс буолбут ниэмэс халбаһыыларын сиэһининэн доҕуһуолланар. Германия хоту өттүгэр дьиэ кэргэн пикнигар, ас-үөл, утах, кыра бэлэхтэри оҕолорго илии тэлиэгэлэригэр тиэйэн баран айанныыр үгэс баар[31]. Сотору-сотору ыам ыйын 1 күнүгэр Берлиҥҥэ радикальнай хаҥас бөлөхтөр демонстраннара уонна полиция икки ардыларыгар харсыһыы буолар[32].
  • Берлиҥҥэ ыам ыйын демонстрацията, 2005 сыл

    Берлиҥҥэ ыам ыйын демонстрацията, 2005 сыл

  • ГДР өйдөбүнньүк манньыата, 1990 сыл: ыам ыйын 1 күнүн 100 сыла, Голландия

    ГДР өйдөбүнньүк манньыата, 1990 сыл: ыам ыйын 1 күнүн 100 сыла, Голландия

  • Грецияҕа ыам ыйын 1 күнүгэр оҕолор, ыччаттар таһырдьа тахсан ааһан иһээччилэри барыларын эҕэрдэлииллэр, онтон кэлин саас бэлиэтин — бастакы хараҥаччыны көрдүү бараллар.[4].
  • Ыам ыйын 1 күнүгэр испанецтар Аан дойдутааҕы үлэ күнүн бэлиэтииллэр. Испанияҕа бу бырааһынньык үлэ быраабын иһин охсуһууну уонна үлэһиттэр икки ардыларыгар биир санааланыыны көрдөрөр. Үгүс куораттарга үлэһиттэр бырааптарын көмүскээһиҥҥэ уонна үлэ усулуобуйатын тупсарыыга аналлаах миитиннэр, хаамыылар ыытыллаллар[33]. Ону тэҥэ бу күн дьахталларга бастакы сааскы сибэкки дьөрбөтүн бэлэхтиир үгэс баар[4].
Барселонаҕа ыам ыйын 1 күнүн демонстрацията. Quique García хаартыцската. 2024
  • Ирландияҕа кыһыл лиэнтэлэринэн боярышник киэргэтии үгэскэ кубулуйда, ол аттыгар баҕа санаа этэллэр[28].
  • Ыам ыйын 1 күнүгэр Кубаҕа Үлэ күнэ бэлиэтэнэр. Куораттарга маассабай демонстрациялар, хаамыылар ыытыллаллар. Ыам ыйыгар уулуссалары былаахтарынан, плакаттарынан, биллиилээх революционердар мэтириэттэринэн киэргэтэллэр[34].
  • Нидерландыга ыам ыйын 1 күнэ официальнай өрөбүл буолбатах, ол гынан баран үгүс үлэ биэрээччилэр уонна профсоюзтар үлэһиттэргэ бу күн ыам ыйын 1 күнүгэр бэйэлэрин баҕаларынан өрөбүлү ылар кыахтаахтарын туһунан дуогабардаһаллар[35].
  • Ыам ыйын 1 күнүгэр Парагвайга хампаанньалар үгүс салайааччылара үлэһиттэрин кытта барбекюга тахсаллар[11].
  • Сенегал киин куоратыгар Дакарга ыам ыйын 1 күнүгэр биир тэҥ таҥастаах демонстраннар хаамыылара иһиириилээх, тамтамнаах хаамыыга тахсар[7]. Парад бүппүтүн кэннэ үлэһиттэр профсоюзтар нөҥүө судаарыстыба баһылыгар «үҥсүүлээх блокноту» туттараллар, ол кинилэр саныылларынан, олохторун-дьаһахтарын, үлэлэрин-хамнастарын усулуобуйаларын биллэрдик тупсарыыга көмөлөһүөҕэ диэн ирдэбиллэр испииһэктэрэ буолар[36].
  • АХШ-га манифестациялар уонна митиннэр буолаллар. Нью-Йорк куоракка массабай велосүүрдүү ыытыллар[11].
  • Финляндияҕа муус устар 30 күнүгэр Хельсинки куоракка ыам ыйын 1 күнүн бырааһынньыга саҕаланар. Ыам ыйын 1 күнүгэр устудьуоннар сааскы карнаваллара ыытыллар[37]. Парад кыттыылаахтара бары бу күн үрүҥ фуражкалары кэтэллэр (лицейы бүтэрбит, выпускной экзаменнары туттарбыт дьон). Киэһэ 6 чааска устудьуоннар Хавис Аманда нимфа статуятын төбөтүгэр үрүҥ өҥнөөх фуражканы кэтэрдэллэр[37].
  • Ыам ыйын 1 күнүгэр Шри-Ланкаҕа Үлэһиттэр аан дойдутааҕы күннэрэ бэлиэтэнэр. Үгэс быһыытынан бу күн бөдөҥ профсоюз тэрилтэлэрэ уонна оробуочайдар түмсүүлэрэ тэрийбит миитиннэрэ, демонстрациялара ыытыллаллар[38].
  • 1996 сыллаахха Казахстаҥҥа Үлэ күнэ көтүрүллүбүтэ. Билигин ыам ыйын 1 күнүгэр Казахстан норуотун сомоҕолоһуутун бырааһынньыга бэлиэтэнэр.
Владимир Ленин мэтириэттээх Шри-Ланка Фронтовай социалистическай партиятын чилиэннэрэ. Коломбо, Шри-Ланка. 2024. Eranga Jayawardena хаартыскаҕа түһэриитэ

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 1 мая - Праздник весны и труда. Справка, РИА Новости (9 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 4 Ыам ыйын 2026.
  2. ↑ Началась последняя полная рабочая неделя перед майскими праздниками. На следующей неделе будет всего три рабочих дня. РБК Life (29 Муус устар 2026). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Каково происхождение Первого Мая? propaganda-journal.net. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 1 мая 2025: суть, история и традиции Первомая, когда, где и как начали отмечать Праздник Весны и Труда, Lenta.RU. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  5. ↑ Бессмертный К. С.. История Дня Гнева (Первомая). samlib.ru. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 День международной солидарности трудящихся, «Научная Россия» - электронное периодическое издание. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Первое мая: история появления праздника, традиции, как его отмечают, РИА Новости (27 Муус устар 2023). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  8. ↑ Роженцова, О. История 1 мая. Как отмечали в СССР и что празднуют в России. А ещё — как Первомай менял свои названия. РБК Life (27 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 23 Муус устар 2025.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 aucor. Первое мая в Финляндии – праздник весны - Это Финляндия, Это Финляндия (27 Муус устар 2015). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  10. ↑ Основные законодательные и правовые материалы. Кодекс законов о труде 1918 года. hist.msu.ru. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  11. ↑ 1 2 3 4 Ксения Эпова. 1 мая: история и традиции праздника — в статье на Zoon.ru(биллибэт). zoon.ru. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  12. ↑ Кодекс законов о труде 1918 года. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026. Архивировано 29 Муус устар 2026 года.
  13. ↑ Постановление ЦИК СССР от 23.04.1928 "О праздничных днях, посвященных дню Интернационала, и об особых днях отдыха" (рус.). consultant.ru. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  14. ↑ Фильм Май тревог и надежд. (1991) (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  15. ↑ Предварительный отчет о массовых беспорядках, имевших место в Москве 1 мая 1993 года. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  16. ↑ Предварительный отчет о массовых беспорядках, имевших место в Москве 1 мая 1993 года. 1993.sovnarkom.ru. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  17. ↑ «Долой министров-капиталистов!» Призывы и лозунги Центрального Комитета КПРФ к массовым акциям 1 и 9 мая 2009 г.. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  18. ↑ Если хочешь лучшей жизни — выходи на демонстрацию! Лозунги и призывы ЦК КПРФ к 1 и 9 Мая. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  19. ↑ 1 2 В первомайских демонстрациях и митингах в Москве приняли участие около 30 тыс. человек. В кризис.ру. Коммерсантъ (4 мая 2009). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  20. ↑ На первомайскую демонстрацию в Москве вышли 100 тыс человек, Runews24. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  21. ↑ День святой Пасхи, РИА Новости (20160501T0406). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  22. ↑ 1 2 3 4 5 Приедут европейцы: посмотрите, как пройдет празднование Первомая в Самаре, 63.ру. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  23. ↑ 1 2 1 мая в 2024 году: праздник весны и труда, как отмечают первомай в России и мире, РЕН ТВ (24 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  24. ↑ 1 2 3 4 Куда сходить в Москве 1 Мая: программа мероприятий, Известия (30 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  25. ↑ Концерты на 1 мая в Москве. «КП» – Афиша (2025). Сигэнии күнэ: 23 Муус устар 2025.
  26. ↑ Праздничные события в мае (Майская афиша в России и мире). Geektrips.ru (2025). Сигэнии күнэ: 23 Муус устар 2025.
  27. ↑ Первомайская акция профсоюзов в 2025 году. Департамент Аппарата ФНПР по связям с общественностью, молодёжной политике и развитию профсоюзного движения (2025). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  28. ↑ 1 2 1 мая — Праздник Весны и Труда, традиции и история, Халва медиа (8 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  29. ↑ Праздник труда День труда в Бразилии. Оренбургское региональное телевидение (ОРТ) (20 Алтынньы 2023). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  30. ↑ Мир, труд, май: что мы празднуем 1 мая?, Sputnik Беларусь (1 Ыам ыйын 2021). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  31. ↑ Гуляева, К. 1 мая – День труда в Германии. Deutsch online (30 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  32. ↑ Umbruch-Bildarchiv Fotos und ein Video zum 1. Mai 2002 in Berlin. umbruch-bildarchiv.de. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  33. ↑ Día de los trabajadores: история и традиции в Испании. Españalandia (2024). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  34. ↑ May Day in Havana. Cubagrouptour (2024). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  35. ↑ Почему в Нидерландах 1 мая не является выходным днем: исторический контекст(биллибэт). Новости Нидерландов. Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  36. ↑ Как зародился и как сегодня празднуется Первомай, Российская газета (1 Ыам ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.
  37. ↑ 1 2 aucor. Первое мая в Финляндии – праздник весны - Это Финляндия, Это Финляндия (27 Муус устар 2015). Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2025.
  38. ↑ 1 мая – Международный Праздник Трудящихся. Туроператор «Кайлаш». Сигэнии күнэ: 29 Муус устар 2026.

Литература

  1. Календарные обряды и обрядовая поэзия Воронежской области. Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. — Вып. III / Сост. Пухова Т. Ф., Христова Г. П. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — 249 с.
  2. Мельников-Печерский П. И. В лесах. Книга вторая. — М., 1875.
  3. Попов Алексей Дмитриевич, Пивоваров Никита Юрьевич. Демонстрация дискурсивной власти: высшее партийное руководство СССР и организация празднования 1 мая и 7 ноября (1950-1960-е годы) // Исторический курьер. — 2021. — № 6 (20).
  4. Люксембург, Р. Праздник Первого мая: пер. с польского. — СПб., 1895. — 16 с.
  5. Фурсова Е. Ф. Традиционализм и неотрадиционализм в современной культуре восточнославянских народов Сибири // ЗАО ИПП «Офсет», Новосибирск : Материалы международной научно-практической конференции «Регионы России для устойчивого развития: образование и культура народов Российской Федерации». — 2010. — Т. 1. — С. 882—892. — ISSN 5-7133-0704-2.

Сигэлэр

Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ыам_ыйын_1-гы_күнэ&oldid=1102210»