Түүлдьүт

Саха култууратыгар урут түүл өлүүгэ уруулуу турук курдук көрүллэрэ. Ол курдук, «Утуйуу — өлүү быраата» уонна «Өлүү икки утуйуу икки — аҕастыы балыстар» диэн өс хоһоонноро бааллар.

Урут сахалар түүлү киһи кута этиттэн-сииниттэн арахсан, атын дойдулары кытта ситимнэһэр турукка киирии курдук ылыналлара. Ол да иһин түүллэри тойоннооһун, дьүүллээһин улахан суолталаах эбит^[3].

Түүлдьүттэр туһунан аан бастаан чинчийээччи, 1741—1745 сс. Иккис Камчаатка эспэдииссийэтин кыттыылааҕа Яков Линденау (нууч.) (сах. сурукка киллэрбит. Кини «киһиттэн туох эмит сээкэйин (холобур, былаатын эбэтэр бэргэһэтин) ылан, утуйарыгар бэйэтин анныгар уурар, онтон сарсыныгар бу киһиэхэ туох буолуохтааҕын кэпсиир» дьон туһунан суруйбут^[2].

Үгэс быһыытынан, түүлдьүттэр түүллэри норуот коллективнай олоҕун уопутугар уонна төрүт итэҕэлигэр олоҕуран тойоннууллара. Бу туһунан И. А. Худяков «Краткое описание Верхоянского округа», А. Е. Кулаковскай «Научные труды», А. А. Попов «Материалы по истории религии якутов Вилюйского округа» үлэлэригэр суруйбуттар^[3].

Былыр дьиэлээх-уоттаах, астаах-үөллээх дьон ааһан иһэр айанньыттары хайаан да хонноруохтаах эбиттэр. Ыал устун үксүн дьадаҥылар, умнаһыттар уонна көннөрү хаамаайылар сылдьаллара. Хоннорбут ыалга кинилэр ол оннугар дьиэ-уот араас үлэтин толорон биэрэллэрэ.

Маннык дьон быыстарыгар идэлээх дьон эмиэ бааллара: имииһиттэр, ырыаһыттар (олоҥхоһуттар) уонна түүлдьүттэр. Дьоҕурдаах түүлдьүтү ыаллар хас да хонукка олордоллоро, мааны аһынан күндүлүүллэрэ, ол оннугар кини дьиэлээхтэр түүллэрин тойонноон биэрэрэ. Бу, саха майгытын сиэринэн, киһи түүлүн атын, түбэспиччэ киһи дьүүллүүрэ табыгаһа суоҕун, ол сэрэхтээх диэн итэҕэйэллэрин кытта ситимнээх^[2].

Үчүгэй тыллаах-өстөөх, анааран көрөр өйдөөх, оҥорон көрөр дьоҕурдаах киһини дьоһуннаах түүлдьүт диэн ааттыыллара. Кини истээччилэригэр анаан тыҥааһыннаах кэтэһии кэмин оҥорон, сөпкө долгутары да, уоскутары да сатыахтаах эбит. Дьон үксүн үчүгэйи эрэ истиэхтэрин баҕаралларын иһин, түүлдьүттэр тойоннооһуннарын хайаан да үчүгэй түмүктээх гына этэллэрэ, оччоҕо кинилэргэ дэлэйдик бэлэх биэрэллэрэ^[2].

Маны тэҥэ, түүл тойоннооһунун ойууннар эмиэ тутталлар эбит.

Сахалар түүллэрин иччилэх уонна иччитэ суох диэннэргэ араараллара. Түүл үксүтэ иччитэ суох буолар эбит, оттон иччилээх түүл сэдэхтик көстөр, ол оннугар уһуннук өйгө-санааҕа хатанан хаалар. Түүлдьүттэр маннык түүллэри ордороллор эбит.

Иччилээх түүллэри көрөр дьоҕур үксүн дьахталларга, кырдьаҕастарга уонна айылҕаттан айдарыылаах («аһаҕас эттээх») дьоҥҥо баар эбит^[4].

Түүл суолтата нэдиэлэ эбэтэр ый ханнык түүнүгэр көстүбүтүттэн тутулуктаах дииллэрэ. Холобур, сарсыардааҥы түүллэр иччитэ суохтарынан ааҕыллаллара.

Оттон куһаҕаны билгэлиир иччилээх түүл көстүбүт буоллаҕына, көмүскэнэр сиэр-туом оҥоһуллар эбит: түүлгүн дьиэ ханнык эмэ сорҕотугар (холобур, эркиҥҥэ эбэтэр аан арааматын хайаҕаһар) кэпсиэхтээххин эбит, оччоҕо кини «киирбит-тахсыбыт киһини кытта барсан хаалар». Үчүгэй түүллэри, төттөрүтүн, кимиэхэ да кэпсиэ суохтааххын — оччоҕо эрэ туолар диэн буолар эбит^[5].