Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Сэбиэскэй норуот геноцида

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Сэбиэскэй норуот Геноцида (нууч. Геноци́д сове́тского наро́да) — Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар ньиэмэс нацистарын, кинилэр союзниктарын уонна көмөлөһөөччүлэрин сэбиэскэй нэһилиэнньэҕэ сыһыаннаах буруйдара.

АБ-тин 21.04.2025 74-ФЗ№-дээх Бэдэрээлинэй сокуонугар олоҕуран,

сэбиэскэй норуот геноцидынан 1941—1945 сыллардааҕы Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр нацистар уонна кинилэр көмөлөһөөччүлэрэ ССРС сиригэр-уотугар олохтоох национальнай, этническай уонна расовай бөлөхтөр чилиэннэрин өлөрөн, доруобуйаларыгар ыарахан хоромньуну оҥорон, оҕолоноллоругар күүс өттүнэн мэһэйдээн, оҕолору күһэйэн былдьаан, күүс өттүнэн көһөрөн эбэтэр олох атын усулуобуйатын тэрийэн, бу бөлөхтөр чилиэннэрин эт-хаан өттүнэн суох оҥорууга туһуламмыт дьайыылара билиниллэр[1].

Нацистскай Германия уонна кини көмөлөһөөччүлэрин буруйдаах дьайыыларын — олохтоох нэһилиэнньэни тус сыаллаах-соруктаах суох оҥоруу, ону тэҥэ, күһэйэр үлэни туһаныы түмүгэр 13,6 мөл.тахса эйэлээх киһи өлбүтэ. Сэрии сылларыгар 1700-чэкэ сэбиэскэй куорат уонна бөһүөлэк урусхалламмыта, 70 тыһ. дэриэбинэ суох буолбута[2][3][4][5].

Ыксаллаах судаарыстыбаннай хамыыһыйа бу сидьиҥ быһыылар кээмэйдэрин, тэрээһиннээх майгыларын көрдөрөр документальнай туоһулар, аакталар уонна көрдөрүүлэр сүдү массивын хомуйбута. Үһүс Рейх салалтата Нюрнберг Аан дойдутааҕы трибуналынан (нууч.) (сах. уонна ССРС-ка аһаҕас сууттарга буруйдаммыта, оттон нацистар оккупацияламмыт сэбиэскэй территорияҕа буруйдара салгыы геноцидынан билиниллибиттэрэ[6][7][8][9].

Нацистыы Германия сэбиэскэй гражданнар туһугар былааннара

Сэбиэскэй Сойууһу утары былааннаммыт сэрии идеологическай төрүтүнэн Адольф Гитлер чопчулаан оҥорбут «суох оҥоруу сэриитин» (нууч.) (сах. концепцията буолар. 1941 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Вермахт үрдүкү хамаандатын иннигэр кистэлэҥ этиитигэр Илин диэки буолаары турар саба түһүү Арҕаа өттүнээҕи сэрииттэн төрдүттэн уратылаах уонна олус кырыктаахтык ыытыллыахтааҕын туһунан эппитэ[10][11].

Нацистыы Германия салайааччылара Илин оккупацияламмыт сирдэрин Үһүс рейх аграрнай-сырьевой колонияларыгар кубулутар былааннаммыттара. Олохтоох нэһилиэнньэ расовай сыаннастарынан уонна немецтэргэ бэриниилээх буолууларынан категорияларга арахсаллара. Нацистар букатыннаахтыы суох оҥоро сатаабыт алын расаларынан дьэбириэйдэр уонна сыгааннар биллэриллибиттэрэ; кинилэр кэннилэриттэн чэпчэки үлэһит күүһүн төрүөтүн быһыытынан көрүллүбүт илиҥҥи славян нэһилиэнньэтэ буолбута. Сорох омуктарга (холобур, Прибалтика нэһилиэнньэтигэр) германия баһылааһынын тиһигэр көмө бөлөхтөр оруоллара бэриллибит[6].

Атын омуктар тупсаҕайдык олороллоро дуу, өлүөр диэри аччыктыыллара дуу, арай биһиги култуурабытыгар кулут быһыытынан наадаларын эрэ иһин кэрэхсэтэр; атын түгэҥҥэ, миигин интэриэһиргэппэттэр[12].
Генрих Гиммлер

«Ост» былаанынан ССРС славянныы нэһилиэнньэтин үксүн Ураал кэтэҕэр үүрэн таһаарыы, сыыйа немец колонистарынан солбуйуу буолбута. Дьэбириэйдэри, сыгааннары уонна БС(б)КП функционердарын сыһаллык суох гыныллыахтаахтара[13].

Герберт Бакке оҥорбут хоргуйуу былаана, биир өттүнэн, оккупацияламмыт территориялары халааһын суотугар вермахт саллааттарын уонна офицердарын аһынан-үөлүнэн тохтоло суох хааччыйыыны олохтуур, ону тэҥэ Европаҕа ас-үөл тиэрдиитин улаатыннарар, онтон иккис өттүнэн, реквизицияларынан уонна бородууксуйаны биэрии нуормаларын муҥутуурдук сарбыйыынан тэриллибит хоргуйуу көмөтүнэн былдьаммыт уобаластар нэһилиэнньэлэрин аҕыйатар соруктааҕа[14].

Ыам ыйын 6 күнүгэр 1941 сыллаахха кураанах сир күүстэрин Үрдүкү хамандыырдарын начальнига фельдмаршал Вальтер фон Браухич «комиссардар тустарынан» бирикээс таһаарбыта, германия байыаннайдарыгар уонна айнзацгруппаларга сэбиэскэй политработниктары суох гынарга дьаһайбыта[13][15].

Адольф Гитлер «Барбаросса» — «Ольденбург» былаанын хаһаайыстыбаннай салаатын тэрийэр тутулун вермахт салайааччыларын кытта дьүүллэһэр сүбэ мунньаҕын боротокуола, муус устар 29 күнэ 1941 сыл.
Саҥа оккупацияламмыт илиҥҥи уобаластарга экэниэмикэни салайар директивалар («Күөх паапка» 1 №-дээх чааһа. 2 №-дээх таһаарыы)
«Политическай комиссардары кытта сыһыаннаһыы туһунан директиваларга» быһаарыы сурук, бэс ыйын 6 күнэ 1941 сыл

Вермахт Үрдүкү хамандабанньатын штабын начальнига генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтель ыам ыйын 13 күнүнээҕи 1941 сыллааҕы «О воинской подсудности в районе операции „Барбаросса“ и особых полномочиях войск» диэн бирикээһинэн ньиэмэс сэриилэрэ ылбыт ССРС территориятыгар муҥура суох террор режимин киллэрбитэ. Докумуон вермахт тус састаабын гражданскай нэһилиэнньэни утары ханнык баҕарар буруйу оҥоруу иһин эппиэтинэстэн босхолообута. Гиммлер СС сэриилэригэр эмиэ маннык директиваны таһаарбыта[16].

Ону кытта тэҥҥэ нацистар салалталара Сэбиэскэй Сойуус айылҕатын, производственнай уонна үлэ ресурсаларын тотальнай халааһын уонна туһаныы сиһилии былааннарын оҥорбуттара. Бу сыалтан кулун тутар 19 күнүгэр 1941 сыллаахха Гитлер бирикээһинэн Геринг салалтатынан «Ольденбург» хаһаайыстыбаннай штаб тэриллибитэ[17].

undefined

Вермахт пропагандаҕа салаата 112 № — дээх бюллетенигэр 1941 сыл бэс ыйыгар ССРС-ка саба түһүү кэнниттэн тута таһаарбыт Вермахт пропагандаҕа салаатын 112 №дээх бюллетенигэр сэрии сыала маннык бигэргэммитэ:

Кыһыллар диэн дьон итэҕэстэрин кириэмил диктатордарын кытта суох оҥоруохха наада. Германия норуота бэйэтин устуоруйатыгар саамай улахан соругу толоруохтаах, бу сорук бүтүөр диэри туоларын аан дойду өссө истиэҕэ[18].

undefined

Геноцид политикатын толоруу

Эйэлээх олохтоохтору маассабайдык өлөрүү

ССРС сиригэр-уотугар нацистар политикаларын уратытынан олохтоох нэһилиэнньэни киһи-аймах устуоруйатыгар урут хаһан да буолбатах кээмэйэ суох өлөрүү буолбута. «Илиҥҥи территорияларга сыһыаннаан» СС айнзацгруппалара, вермахт холбоһуктара уонна коллаборационист тэриллиилэрэ олоххо киллэрбит славян уонна атын «ситэтэ суох» нэһилиэнньэ ахсаанын төрдүттэн кыччатар туһунан дьаһал үлэлээбитэ. Ол курдук, 33 тыһ. кэриҥэ дьэбириэй Киевкэ Бабий Ярга 1941 сыл балаҕан ыйыгар өлөрүллүбүтэ, 15 тыһ. тахса эйэлээх сэбиэскэй гражданин Белоруссия-Латвия кыраныыссатыгар «Кыһыҥҥы ап» диэн карательнай эпэрээссийэ кэмигэр өлбүтэ, 27 тыһ. тахса киһини Ростов Змиевскай баалкаҕа нацистар суох гыммыттара. Маннык эпизодтар сүүһүнэн этилэр[9][19][20][21].

Партизаннары утары формальнайдык туһуламмыт карательнай эпэрээссийэлэр (нууч.) (сах. дьиҥэр, үксүгэр «бандитизмы» утары охсуһуу сылтаҕынан бүтүн оройуоннар эйэлээх нэһилиэнньэлэрин былаанаахтык суох оҥорууга кубулуйаллара. Уматыллыбыт сир тактиката (нууч.) (сах. нэһилиэнньэлээх пууннары төгүрүйүүнү, олохтоохтору маассабай өлөрүүнү уонна инфраструктураны толору суох оҥорууну сабаҕалыыра. Нэһилиэнньэни ытыалыыллара эрэ буолбакка, душегубка массыыналарга эбэтэр стационарнай газ камераларыгар угаардаах гааһынан тумнараллара, тыыннаахтыы уматаллара, кыһын тымныыга үүрэн таһаараллара эбэтэр аччыктатан өлөрөллөрө. Маннык бэлиитикэ биир сидьиҥ холобурунан 1943 сыллаахха кулун тутар 22 күнүгэр СС «Дирлевангер» батальонун састаабын карательнай этэрээтэ уонна украинскай коллаборационистар Катынь нэһилиэгин 149 олохтооҕун кытта бүүс бүтүннүү суох оҥоруулара буолбута. Сэрии кэмигэр тыһыынчанан сэбиэскэй сэлиэнньэлэр, дэриэбинэлэр сир үрдүттэн сотуллубуттара[4][19][20].

Ньиэмэс полицейскайа маассабай өлөрүү кэнниттэн тыыннаах хаалбыт дьэбириэй дьахталларын уонна оҕолорун ситэри өлөртүүр
Ньиэмэстэр Лугаҕа ыйаан өлөрбүт сэбиэскэй партизаннар

Тотальнай суох оҥоруу тиһигин тутаах элеменинэн ССРС сиригэр нацистар тэрийбит концентрационнай лааҕырдара этилэр. 200 тыһ. тиийэ киһи суох буолбут Львов аннынааҕы Яновскай бөһүөлэккэ өлүү лааҕыра, ону таһынан Минск геттота, онно сыстар Тростенец лааҕырын кытта (Освенцим, Майданек уонна Треблинка кэннилэриттэн Европаҕа лааҕырдар ахсаанынан төрдүс комплекстара) хомолтолоох биллиини ылбыттара. Маны таһынан, 85 тыһ. тахса киһи Импэрээтэр куттала суох буолуутун Кылаабынай управлениетын систематын лааҕырдарыгар уонна Порховка Дулаг-100 курдук быстах кэмнээх байыаннай хаайыылаахтар лааҕырдарыгар аччыктаан, ыарыыттан өлбүтэ[19][20][22].

Оккупаннар быһаччы дьайыыларыттан ССРС гражданскай нэһилиэнньэтин төннүбэт уопсай сүтүгэ 13,6 мөл.тахса киһи буолбута[2][3]

Сэбиэскэй куораттары буомбалааһын

Нацистар политикаларын уматыллыбыт сир уонна сэбиэскэй нэһилиэнньэни тотальнай суох оҥоруу диэн контекстарыгар ордук көрдөрүүлээҕинэн Сталинград, Ленинград, Москва, Горькай уонна ССРС атын куораттарын буомбалааһыннара буолбуттара. Аҥардас биир күн иһигэр 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Сталинградка 1000 тонна кэриҥэ буомба быраҕыллыбыта, уонунан тыһыынча эйэлээх дьон өлүүлэригэр, олорор фонда 90 % — тан тахса суох буолуутугар уонна куорат урусхалланыытыгар тириэрдибитэ. Ленинград блокадата эмиэ куруук авианалеттарынан доҕуһуолланара: ас-үөл ыскылааттарын уонна куорат олорор кварталларын буомбалааһын гуманитарнай алдьархайы тэрийиигэ туһуламмыта. Маассабай саба түһүүлэр сэбиэскэй ПВО систиэмэлэрин кытаанах утарсыыларын көрсүбүттэрэ эрээри, ол да буоллар гражданскай нэһилиэнньэ ортотугар улахан сиэртибэлэргэ уонна олорор пуонда, коммуникациялар, балыыһалар, промышленнай эбийиэктэр уонна култуурунай устуоруйа пааматынньыктара кээмэйэ суох урусхалланалларыгар тириэрдибиттэрэ[23][24][25][26].

Бомбардировка кэмигэр урусхалламмыт Сталинград кварталлара
Люфтваффе массированнай бомбардировкатын кэннэ ордубут бадаев ыскылааттара
Горькай к. Ленин аатынан собуот бомбардировка кэннэ. 1941 сыл сэтинньитэ

Ленинград блокадата

ССРС территориятыгар нацистар биир бөдөҥ сидьиҥ быһыылара — 1941 сыл балаҕан ыйын 8 күнүттэн 1944 сыл тохсунньу 27 күнүгэр диэри буолбут Ленинград блокадата этэ. Блокада сиэртибэтинэн 1,093 мөл.тахса киһи буолбута. 2022 сыллаахха Санкт-Петербург суута бу түбэлтэлэри геноцид аактатынан билиммитэ[27][28].

Жители Ленинград олохтоохторо бомбежкаҕа урусхалламмыт дьиэлэриттэн куоталлар, 1942 сыл ахсынньы 10 күнэ
58 №-дээх уһуйаан иитээччитэ И. К. Лирц оҕолорун кытта бомбоубежищеҕа, Ленинград, 1942 сыл

Нэһилиэнньэ тулуйбат усулуобуйатын тэрийии

Күннэтэ буолар террор

Оккупаннар сэбиэскэй сокуоннары барытын көтүрэн, ССРС оккупацияламмыт сиригэр ураты дьаһалларынан эбиллибит германия сокуонун дьайыытын тарҕаппыттара. Олохтоох нэһилиэнньэҕэ накаастабыл ортотугар кыра да буруйу оҥоруу иһин өлөрөллөрө: комендант чааһын кэһии, сэбиэскэй листовкалары харайыы, вермахт саллааттарыгар анаммыт сиргэ ууну ылыы, суолу киртитии уо.д. а. Кыра да буруй иһин сэбиэскэй гражданнар концлааҕырга түбэһэр кутталлаахтара. Уорбаланааччы буруйдааҕын дакаастааһын булгуччута суоҕа: анал сууттар аҥардас уорбалааһыҥҥа олоҕуран бириигэбэр таһаараллара[6][29].

Дьон олоҕо олус элбэх бобуулаах-хаайыылаах буолбута, ону кэспэккэ буолар олус ыарахан этэ. Бас бэриммэт буолуу ханнык баҕарар көстүүтэ кырыктаах накаастабылы үөскэппитэ. Быһаччы буруйдааҕы булбатахха, оккупаннар заложниктары ытыалыыллара. Ниэмэс байыаннайдара уонна кинилэр союзниктара үгүстүк эйэлээх дьону туох да төрүөтэ суох, көрүдьүөс туһугар өлөрөллөрө. Нацистар оҕолору ыттарга тырыта тыыттараларын, хат дьахталлары, ньирэй оҕолору өлөрөллөрүн, дьахталлары кырбыылларын, күүһүлүүлэрин, инбэлииттэри, кырдьаҕастары атаҕастыылларын туһунан көрбүт дьон элбэх ахтыылара хаалбыт[6][30].

От ыйын 17 күнүгэр 1941 сыллаахха вермахт хамандабанньата байыаннай сулууспалаахтары эйэлээх нэһилиэнньэттэн тугу сөбүлээбиттэрин барытын күүһүнэн ыларга көҥүллүүр уонна оннооҕор ыҥырар бирикээс таһаарбыта. Баай-дуол хаһаайыннарын ханнык баҕарар утарсыытын кырыктаахтык хам баттыырга сорудахтаммыта. Вермахт кимэн киирбит чаастара нэһилиэнньэлээх пууннарга киириилэрэ мэлдьи кэриэтэ ытыалааһынынан, уоруунан уонна халааһынынан доҕуһуолланара. Культурнай сыаннастары эмиэ тиэйэн ылаллара[6][31].

undefined

Маассабай аччыктааһыны үөскэтии

Ханнык баҕарар куораты былдьаан баран, гитлеровецтар тута ыскылааттартан, маҕаһыыннартан ас-үөлү барытын тиэйэн ылаллара. Олохтоохтор ас атыылаһар кыахтара суох хаалаллара. Ол оннугар аһы-үөлү үллэрии киллэриллибитэ: кыра килиэп пайката тэрилтэлэргэ үлэлиир эбэтэр оккупаннар административнай аппарааттарыгар дуоһунастаахтарга эрэ тиксэрэ[32][33].

Карточкаларынан түҥэтэргэ килиэби нацистар ас-үөл министиэристибэлэрэ бигэргэппит рецебинэн буһараллара: оруос шрота 50 % (комбикорм компонена), сүбүөкүлэ хомуура 20 % (саахар сүбүөкүлэтин таҥастааһынтан тобохтор), целлюлоза бурдуга 20 %, мэлииппэ солуома эбэтэр сэбирдэҕэ 10 %. Маннык суррогатынан аһаабыт оҕолор, кырдьаҕастар уонна ыарыһахтар бастакынан өлөллөрө[34].

Тыа сирин олохтоохторун тус көмө хаһаайыстыбаларыгар харчынан уонна натуральнай нолуоктар сүктэриллибиттэрэ. Бурдугу, оҕуруот аһын олус намыһах сыанаҕа оккупационнай дьаһалтаҕа туттарарга сорудахтыыллара[14]. «Саботаж» иһин ытыалааһын көрүллэрэ. Ынах сүөһүнү кистээн өлөрүү дьон-сэргэ көрөн турдаҕына ыйаан өлөрүүгэ тириэрдэр кутталлаах этэ[35].

Маассабай аччыктааһынтан сылтаан араас ыарыы тарҕанара, ол иһигэр сыстыганнаах ыарыылартан үгүс киһи өлбүтэ[29].

Маутхаузен концлааҕырга сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэр
Дистрофиянан ыалдьыбыт блокадник

Үлэ эксплуатацията

1941 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр илиҥҥи территориялар миниистирдэрэ Альфред Розенберг оккупацияламмыт сир-уот олохтоохторугар ыйга 22 күнтэн итэҕэһэ суох уһуннаах булгуччулаах үлэ эбээһинэһин туһунан дьаһал таһаарбыта. Ыарахан күһэйэр үлэҕэ 14-тэн 65-гэр диэри саастаах олохтоох дьону тардыбыттара. Куораттарга бары үлэлиир кыахтаах дьону кытаанахтык учуоттуур үлэ биржалара тэриллибиттэрэ. Биржаҕа бэлиэтэнэртэн куотунуу куотуу саботажка тэҥнэһэрэ уонна өлөр өлүүнэн буруйданара[36].

Үлэ күнүн уһуна 14-18 чааска тиийэрэ, үлэ ниэмэс дьаһалтатын уонна олохтоох полициялар-коллаборационистар өттүлэриттэн куруук кэтээн көрүүлэринэн ыытыллыбыта. Үлэһиттэргэ сүрүн накаастабылынан аһылыктан матарыы эбэтэр өлөрүү этэ[36][37].

ССРС гражданнарын Германияҕа үлэҕэ күрэтии

«Илиҥҥи сирдэри» нацистар колонизацияларын биир ньыматынан эйэлээх нэһилиэнньэни Германияҕа үлэҕэ уоруу буолбута, онно күһэллиилээх сэбиэскэй оробуочайдарга сыһыаннаан ССРС оккупацияламмыт сиригэр куттааһын, атаҕастааһын ньымалара туттуллубуттара. 1942—1944 сылларга 5,2 мөл.тахса сэбиэскэй гражданин күүс өттүнэн көһөрүллүбүтэ. Уоруллубут гражданнары кинилэр тыыннаах хаалалларыгар уонна муҥутуур көдьүүстээхтик туһаналларыгар саамай наадалааҕынан эрэ хааччыйаллара, өлүү үрдүк таһымын үөскэппитэ[36][38].

Лодзь аннынааҕы лааҕыртан босхоломмут «OST» суруктаах остарбайтер кыыс

Сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэр балаһыанньалара

Геноцид политикатын биир көстүүтүнэн нацистар сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэри кытта сыһыаннара буолбута. РККА саллааттарын уонна офицердарын өссө лааҕырдарга тиэйии түһүмэҕэр, ас-үөл, уу биэрбэккэ, бэйэлэрэ кыайан хаамар-айанныыр кыаҕа суох, мөлтөөбүт дьону маассабайдык суох гыммыттара[39].

Лааҕырдарга сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэр ортолоругар саамай үрдүк өлүү сүрүн биричиинэтинэн аччыктааһын уонна арыаллыыр ыарыылар этилэр. Ону таһынан хаайыылаахтар лааҕыр дьаһалтатын өттүттэн үгүстүк атаҕастааһыҥҥа түбэһэллэрэ[39][40].

Сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэр уопсай ахсааннара билим дьүүллэһии көрүүтүгэр билигин да хаалар уонна үксүн 4,5-5,75 мөл.киһи диэн сыаналанар. Чинчийээччилэр этэллэринэн, билиэҥҥэ түбэспит дьон аҥарыттан итэҕэһэ суох өттө лааҕырдарга эбэтэр аара айаҥҥа өлбүтэ[41][42][43].

.

1941 сыллаахха сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэри тиэйии
Ниэмэс судаарыстыбаннай архыыбыттан хаартыскаҕа түһэрии. Лааҕырга сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэр, 1942 сыл атырдьах ыйа
Демблин куоракка концлааҕырга сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэр бырааттыы уҥуохтара

Геноцид толорооччулара

Сэбиэскэй нэһилиэнньэ геноцидын политикатын сүрүн толорооччуларынан куттал суох буолуутун полициятын уонна куттал суох буолуутун сулууспатын (СД) айнзацгруппалара буолаллар. ССРС территориятыгар барыта түөрт айнзацгруппа (A, B, C уонна D) тэриллибитэ, хас биирдиилэрэ сорох оккупацияламмыт регионнарга үлэлээбит зондеркомандаларга уонна айнзацкомандаларга арахсаллара. Бөлөхтөр үлэһиттэрэ СД, гестапо, криминальнай полиция үлэһиттэриттэн, СС сэриилэрин офицердарыттан уонна полиция оскуолаларын кадрдарыттан тураллара. Айнзацгруппалар үлэлэрин сүрүннээһини Гиммлер тус бэйэтэ аныыр СС уонна полиция үрдүкү фюрердара: СС группенфюрера Ганс-Адольф Прютцман (хоту), СС обергруппенфюрера Эрих Бах-Целевски (киин) уонна СС обергруппенфюрера Фридрих Еккельн (соҕуруу) оҥорбуттара. Вермахт өттүттэн көмө ситимниир звенонан абвер тыыллыма сулууспалара уонна офицердара буолаллара[9][44][45][46].

undefined

Ону тэҥэ сэбиэскэй эйэлээх гражданнары утары буруйу оҥорууга СС уонна көмө полиция байыаннайдара эрэ буолбакка, вермахт боростуой саллааттара уонна офицердара, ону таһынан оккупационнай дьаһалта чиновниктара кыттыыны ылбыттара. Геноцид үгүс аакталарыгар эмиэ нацистскай Германия союзнай дойдуларын байыаннайдара: Румыния Хоруоллугун аармыйалара уонна жандармериялара, Венгрия уонна Италия аармыйалара, ону таһынан сэбиэскэй гражданнар ахсааннарыттан көмөлөһөөччүлэр кыттыбыттара[9][45][46][47][48].

undefined

Буруйдаах нацистартары сууттааһын

1942 сыл сэтинньитигэр нацистар сидьиҥ быһыыларын уонна кинилэр оҥорбут хоромньуларын туһунан тыһыынчанан туоһу хомуйбут Ыксаллаах государственнай хамыыһыйа (ЧГК) тэриллибитэ. Бу матырыйаалларга олоҕуран, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 19 муус устар 19 күнүгэр 1943 сыллаахха Ыйааҕынан, байыаннай буруйдаахтары уонна кинилэр көмөлөһөөччүлэрин аһаҕас сууттаһыы саҕаламмыта. Бастакы маннык процесстар Краснодарга, Краснодоҥҥа уонна Харьковка буолбуттара[9][49][50][51].

Ыксаллаах хамыыһыйа хомуйбут матырыйааллара Нюрнберг процеһыгар буруйдуур өрүт позициятын төрүттээбиттэрэ, ол кэмигэр аан дойду общественноһын суутугар нацизм маассабай байыаннай буруйдарын толору туоһулара бэриллибиттэрэ[7][8][52].

Сууттанааччылар бэйэлэрин ложаларыгар. Бастакы кэккэ, хаҥастан уҥа: Герман Геринг, Рудольф Гесс, Иоахим фон Риббентроп, Вильгельм Кейтель; иккис кэккэ, хаҥастан уҥа: Карл Дениц, Эрих Редер, Бальдур фон Ширах, Фриц Заукель
Хаайыы ис саалата: суукканы эргиччи харабыл камераларга сууттанааччылары кэтээн көрөрө, сэтинньи 24 күнэ, 1945 сыл
Рига процеһыгар сууттанааччылар

Кэриэстэбил

Сэбиэскэй норуот геноцидын сиэртибэлэрин кэриэстиир күн

Сүрүн ыстатыйа: Сэбиэскэй норуот геноцидын сиэртибэлэрин кэриэстиир күн

Сыл аайы муус устар 19 күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар сэбиэскэй норуот геноцидын кэриэстээн Арассыыйаҕа биир дьайыы күнэ ыытыллар. Өйдөбүнньүк тэрээһиннэр үөрэх тэрилтэлэригэр, билим уонна култуура тэрилтэлэригэр ыытыллаллар. 2022 сыллаахха Арассыыйа үрдүнэн акцияларга 6,5 мөл.тахса киһи кыттыбыта[50][51][53].

2025 сыллаахха ахсынньы 29 күнүгэр АБ бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Арассыыйаҕа муус устар 19 күнүгэр — сэбиэскэй норуот геноцидын сиэртибэлэрин ахтар өйдөбүнньүк күнү олохтуур сокуоҥҥа илии баттаабыта[54].

Пааматынньыктар

Арассыыйаҕа уонна Белоруссияҕа дьону маассабай өлөрүү сирдэригэр мемориальнай комплекстар туруоруллаллар (холобур, Тихвиҥҥа өлбүт оҕолорго өйдөбүнньүк, Кумах логка монумент, «Хатынь» мемориальнай комплекс, блокадалаах Ленинград оҕолоругар пааматынньыктар уонна да атын архитектурнай эбийиэктэр).

АБ 21.04.2025 №дээх 74-ФЗ федеральнай сокуонугар олоҕуран, «сэбиэскэй норуот геноцидын сиэртибэлэрин уҥуоҕун барытын көмүллүүлэрэ, ону тэҥэ сэбиэскэй норуот геноцидын сиэртибэлэрин үйэтитэр пааматынньыктар уонна эбийиэктэр судаарыстыбанан харыстаналлар»[1]

undefined

Геноцид сиэртибэлэрин кэриэстиир түмэллэр

2024 сыл сэтинньитигэр Ленинград уобалаһын салалтата Зайцево сэлиэнньэтигэр мемориальнай комплекс сиригэр ССРС эйэлээх олохтоохторун геноцидын сиэртибэлэрин кэриэстиир түмэли тэрийэр былааннааҕын туһунан иһитиннэрбитэ[55].

2026 сыл олунньу 20 күнүгэр Москва бырабыыталыстыбатыгар киин куоракка Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр нацистар буруйдарын сиэртибэлэригэр анаммыт арассыыйаҕа бастакы национальнай өйдөбүнньүк түмэлэ аһыллыахтааҕын иһитиннэрбиттэрэ[56].

Сэбиэскэй норуот геноцидын сиэртибэлэрин аатын сокуонунан көмүскээһин

Арассыыйаҕа Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар нацистар сэбиэскэй норуот геноцидын мэлдьэһэллэрин эбэтэр биһирииллэрин иһин, ону таһынан геноцид сиэртибэлэрин кэриэһин үөҕүү, атаҕастааһын иһин холуобунай эппиэтинэс көрүллэр[57][58].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Федеральный закон от 21.04.2025 № 74-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (рус.). publication.pravo.gov.ru. Сигэнии күнэ: 24 Муус устар 2026.
  2. ↑ 1 2 Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др.. — М., 2010. — С. 219—235.
  3. ↑ 1 2 Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 299.
  4. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 69—75.
  5. ↑ Ковалёв Б. Н. Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации. — М., 2011. — С. 11.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: Сборник документов в двух частях. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020.
  7. ↑ 1 2 Полторак А. И. Нюрнбергский эпилог. — М.: Воениздат, 1969.
  8. ↑ 1 2 Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. — М.: Проспект, 2021.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 35—45.
  10. ↑ Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  11. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 192.
  12. ↑ Нюрнбергский процесс. Сборник материалов. Документ NO-5001 (PS-1919).
  13. ↑ 1 2 Козлов А. В Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. — М.: Вече, 2022. — С. 7—34.
  14. ↑ 1 2 Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 288
  15. ↑ Нацизм. Документальные свидетельства преступлений, 2023, Предисловие
  16. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 404
  17. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 203—204
  18. ↑ Цит. по: Ветте В. Война на уничтожение: Вермахт и Холокост // Новая и новейшая история. — 1999. — № 3.
  19. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 123—596.
  20. ↑ 1 2 3 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—370.
  21. ↑ Аристов С. В. Система нацистских концентрационных лагерей, 2019, с. 9, 30
  22. ↑ Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). — М., 2022.
  23. ↑ Фёдоров А. Г. Авиация в битве под Москвой. — М.: Наука, 1975.
  24. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за Сталинград: операции люфтваффе по поддержке армии Паулюса, 1942—1943. — М.: Центрполиграф, 2021.
  25. ↑ Дёгтев Д. М. Воздушная битва за город на Неве защитники Ленинграда против асов люфтваффе, 1941—1944, к 70-летию снятия блокады. — М.: Центрполиграф, 2014.
  26. ↑ Лашков А. Ю. Противовоздушная оборона Горьковского промышленного района в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал. — 2023. — № 5. — С. 4—15.
  27. ↑ Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. — СПб.: Знание, 2016—2019. — Т. 1—4.
  28. ↑ Суд Петербурга признал блокаду Ленинграда геноцидом, РБК. Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  29. ↑ 1 2 Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026.
  30. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 414—415
  31. ↑ Попов А. Ю. Новый экономический порядок на оккупированной советской территории в годы Великой Отечественной войны (рус.). Федеральная Служба Безопасности. Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  32. ↑ Кикнадзе В. Г. и др. Геноцид народов России, 2024, с. 438—439
  33. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 263—264
  34. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение, 2024, с. 265
  35. ↑ Баринов И. Аграрная политика нацистской Германии, 2013, с. 289
  36. ↑ 1 2 3 Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. — Воронеж, 2020.
  37. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 222, 338, 511.
  38. ↑ Полян П. М. Жертвы двух диктатур: Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация. — М., 1996.
  39. ↑ 1 2 Штрайт К. "Они нам не товарищи": вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. — М., 2009.
  40. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 314—325.
  41. ↑ Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др.. — М., 2010. — С. 219—235.
  42. ↑ Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий // Новая и новейшая история. — 1996. — № 2. — С. 91—112.
  43. ↑ Яковлев Е. Н. Война на уничтожение. Третий рейх и геноцид советского народа. — СПб, 2026. — С. 477.
  44. ↑ SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. — Berlin: Deutscher Militärverlag, 1967.
  45. ↑ 1 2 Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. Ч.1. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 9—26.
  46. ↑ 1 2 Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. — 2025. — № 1. — С. 66—68.
  47. ↑ Нюрнбергский трибунал развеял миф о "чистом вермахте", заявил историк, РИА Новости (18 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  48. ↑ Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. — М.: Воениздат, 1974. — С. 158—275.
  49. ↑ Без срока давности: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на временно оккупированной территории СССР в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. : Сборник документов : В 2 ч. Ч. 2. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2020. — С. 371—431.
  50. ↑ 1 2 День единых действий, Без срока давности (12 Балаҕан ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  51. ↑ 1 2 День единых действий (рус.). russiancip.ru. Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  52. ↑ Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. — Красноярск, 2021. — С. 144.
  53. ↑ Акция «День единых действий в память о жертвах преступлений против советского народа, совершённых нацистами и их пособниками в годы Великой Отечественной войны» объединила школьников и студентов (рус.). Минпросвещения России. Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  54. ↑ Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа, TACC (29 Ахсынньы 2025). Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  55. ↑ Музей памяти жертв геноцида мирных жителей будет создан в Ленобласти, РИА Новости (25 Сэтинньи 2024). Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  56. ↑ Первый национальный Музей памяти откроется в Москве, Сайт Москвы (20 Олунньу 2026). Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  57. ↑ Путин подписал закон о наказании за отрицание геноцида советского народа. tass.ru (9 Муус устар 2026). Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.
  58. ↑ Федеральный закон от 09.04.2026 № 100-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов (рус.). publication.pravo.gov.ru. Сигэнии күнэ: 26 Муус устар 2026.

Литература

Источники

Устуоруйаны чинчийиилэр

  • Алиева Л. В. Без срока давности: геноцид мирного населения на оккупированных территориях РСФСР в годы Великой Отечественной войны. Красноярск. 2021.
  • Альтман И. Жертвы ненависти. Холокост в СССР. 1941—1945 гг. М. 2002.
  • Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945). Днепропетровск. М.: Центр «Холокост». 2007.
  • Аристов С. В. «Империя смерти». Концлагеря Третьего рейха: самая полная иллюстрированная энциклопедия нацистских концлагерей. М.: Яуза. 2022.
  • Аристов С. В. TERRA INCOGNITA: система нацистских концлагерей на оккупированной территории СССР (1941—1944 гг.). М. 2022.
  • Артамошин С. В. Идейные истоки национал-социализма. Брянск. 2002.
  • Багдасарян В. Э., Реснянский С. И. Геноцид советского народа в германской оккупационной политике: цивилизационный ракурс «войны на уничтожение» // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России. 2025. Т. 24. № 2. С. 126—147.
  • Баринов И. И. Направление — Украина: опыт изучения нацистской оккупационной политики, 1941—1944. М. 2014.
  • Безыменский Л. А. Особая папка «Барбаросса». М. 1972.
  • Белозёров Б. П. Ленинград сражающийся. Т. 1—4. СПб.: Знание. 2016—2019.
  • Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь / под общ. ред. Г. Ф. Кривошеева, А. В. Кирилина. М.: Вече. 2010.
  • Великая Отечественная война 1941—1945 годов (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 2011—2015.
  • Великая Победа советского народа: социально-политические и демографические аспекты / отв. ред. С. В. Рязанцев, В. Н. Иванов; ИСПИ ФНИСЦ РАН. М.: Экон-Информ. 2020.
  • Великая Победа (в пятнадцати томах) / под общ. ред. С. Е. Нарышкина, А. В. Торкунова. М.: МГИМО-Университет. 2015.
  • Вержбицкий Ю. Ю. «За все эти чудовищные преступления… преступное гитлеровское правительство, командование германской армии и их сообщники несут всю полноту уголовной и материальной ответственности»: организация расследования нацистских преступлений и наказание военных преступников, виновных в геноциде на оккупированной территории РСФСР в годы Великой Отечественной войны // Военно-исторический журнал, № 5, 2025. С. 82—89.
  • Веригин С. Г. Карелия в годы военных испытаний: политическое и социально-экономическое положение Советской Карелии в период Второй мировой войны 1939—1945 гг. Петрозаводск. 2009.
  • Веригин С. Г. Финская оккупация Карелии в 1941—1944 годах: дискуссии между российскими и финляндскими историками // Учёные записки Петрозаводского государственного университета. 2022. Т. 44. № 6. С. 75—82.
  • Ветте В. Образ врага: расистские элементы в немецкой пропаганде против Советского Союза // Почему Третий рейх проиграл войну. Немецкий взгляд. М. 2021.
  • Галкин А. А. Германский фашизм. М.: Наука. 1989.
  • Данченко Е. Л. Батраки поневоле. Принудительный труд «восточных рабочих» в сельском хозяйстве нацистской Германии (1941—1945). Воронеж: Издательство Воронеж. гос. пед. ун-та. 2012.
  • Дюков А. Р. Операция «Зимнее волшебство». Нацистская истребительная политика и латвийский коллаборационизм. М. 2011.
  • Захарина Е. А. Травматический опыт остарбайтеров и способы его преодоления в советской и постсоветской культуре памяти / Е. А. Захарина, Е. Ф. Кринко // Этнографическое обозрение. 2023. № 1. С. 11—29.
  • Звягинцев А. Г. Главный процесс человечества. М. 2012.
  • Истребительная война на Востоке. Преступления вермахта в СССР. 1941—1944. Доклады. // АИРО — научные доклады и дискуссии. Темы для XXI века. Выпуск 18. М. 2005.
  • История Великой Победы (в трёх томах) М.: МГИМО-Университет. 2020.
  • История Второй мировой войны. 1939—1945 (в двенадцати томах). М.: Воениздат. 1973—1982.
  • История Холокоста и геноцидов. ХХ век: Учебное пособие для вузов / Под ред. И. А. Альтмана. М.: МИК. 2022.
  • Кваша А. Я. Демографические потери СССР во Второй мировой войне // Вестник Московского Университета. Серия «Экономика». 1993. № 4.
  • Кикнадзе В. Г. Политико-стратегическое содержание планов Третьего рейха в отношении СССР // Вопросы истории. 2015. № 6. С. 168—175.
  • Кикнадзе В. Г., Романько О. В., Саенко А. С. Геноцид народов России. Преступления против советского мирного населения и военнопленных в годы Великой Отечественной войны. М. 2024.
  • Киселёва О. А., Никулина Т. В. Гражданское население и оккупационный режим // Отечественная история. 2006. № 4. С. 76—81.
  • Ковалёв Б. Н. Нацистская оккупация и коллаборационизм в России 1941—1944. М. 2004.
  • Крысин М. Ю. Прибалтийский фашизм. История и современность. М.: Вече. 2007.
  • Кудряшов С. В. Война на уничтожение. Нацистский террор на советских территориях // Вестник РФФИ. Гуманитарные и общественные науки. 2025. № 1. С. 64—78.
  • Козлов А. В. Имя ему геноцид. Преступления гитлеровской Германии на территории Белоруссии и России. М.: Вече. 2022.
  • Мюллер Н. Вермахт и оккупация (1941—1945). О роли вермахта и его руководящих органов в осуществлении оккупационного режима на советской территории. М.: Воениздат. 1974.
  • Немецко-фашистский оккупационный режим (1941—1944 гг.). М.: Политиздат. 1965.
  • Полторак. А. И. Нюрнбергский эпилог. М.: Воениздат. 1969.
  • Принудительный труд 1939—1945. Опыт международного проекта. Издательско-полиграфический центр. Воронеж. 2020.
  • Россия и СССР в войнах ХХ века. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков и др. М.: Вече. 2010.
  • Савенков А. Н. Геноцид советского народа: от истории к праву, без срока давности // Государство и право. 2021. № 9. С. 7—30.
  • Савенков А. Н. Нюрнберг: приговор во имя мира. М.: Проспект. 2021.
  • Советские военнопленные во время Второй мировой войны на польских землях / науч. ред. Я. Войтковяк. СПб.: Алетейя. 2018.
  • Солонарь В. А. Очищение нации. Насильственные перемещения населения и этнические чистки в Румынии в период диктатуры Иона Антонеску (1940—1944). СПб. 2020.
  • Холокост на территории СССР. Энциклопедия. М. 2011.
  • Чумаков Г. В. Финские концентрационные лагеря для гражданского населения Петрозаводска в 1941—1944 гг. // Вопросы истории Европейского Севера (Народ и власть: проблемы взаимоотношений, 80-е гг. XVIII—XX в.). Петрозаводск. 2005. С. 142—151.
  • Шевяков А. А. Гитлеровский геноцид на территориях СССР // Социологические исследования. 1991. № 12. С. 3—11.
  • Штрайт К. «Они нам не товарищи»: вермахт и советские военнопленные в 1941—1945 гг. М. 2009.
  • Яковлев Е. Н., Дюков А. Р., Симиндей В. В. Нацизм на оккупированных территориях Советского Союза. СПб. 2024.
  • Barber J., Harrison M. Patriotic War, 1941—1945 // The Cambridge History of Russia. Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. P. 217—242.
  • Borejsza J. W. A Ridiculous Hundred Million Slavs: Concerning Adolf Hitler’s World-View. Warsaw. 2017.
  • Connelly J. Nazis and Slavs: From Racial Theory to Racist Practice // Central European History. 1999. Vol. 32, № 1. P. 1—33.
  • Harrisville D. A. The Virtuous Wehrmacht: Crafting the Myth of the German Soldier on the Eastern Front, 1941—1944. Cornell University Press. 2021.
  • Heer Н., Streit С. Vernichtungskrieg im Osten. Judenmord, Kriegsgefangene und Hungerpolitik. Hamburg. 2020
  • Kaul С. F. Nazimordaktion, T. 4. Ein Bericht uber die erste industrimabig durchfuhrte Mordaktion des Naziregimes. Berlin. 1973.
  • Kay A. J. Empire of Destruction: A History of Nazi Mass Killing. Yale University Press. 2021.
  • SS im Einsatz. Eine Dokumentation ϋber die Verbrechen der SS. Berlin: Deutscher Militärverlag. 1967.
  • The Oxford History of the Third Reich. Oxford University Press. 2023.

Сигэлэр

Категориялар