Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Сыыппара солкуобай

Сыыппара солкуобай (нууч. Цифровой рубль) — КБЦВ (CBDC) сыыппара валюта, Арассыыйа Баана (РФ КБ) оҥорбута, Арассыыйа национальнай валютатын үһүс көрүҥэ, баар харчылаах уонна харчыта суох харчы көрүҥнэрин таһынан. Сыыппара солкуобайы Арассыыйа Баана сыыппара көрүҥүнэн таһаарыаҕа. Сыыппара солкуобай харчылаах уонна харчыта суох солкуобай хаачыстыбаларын холбуур[1].

Устуоруйа

2017 сыл алтынньытыгар, криптовалюталар (нууч.) (сах. сайдыыларын долгунугар, «криптосолкуобай» оҥоруутун технологическай өттүн олоххо киллэрэр туһунан бырабыыталыстыба уурааҕын бырайыага бэлэмнэммитэ[2].

Дойдулар ыккардыларыынаҕы бааннар суоттаныыларын сыанабылынан, 2020 сылга бары киин бааннар 80%-тан тахсалара бэйэлэрин сыыппара валюталарын оҥоруунан дьарыктаммыттара[3].

2020 сыл алтынньытыгар РФ Киин Баана сыыппара солкуобай (Киин Баан Сыыппара Валютата, КБЦВ) оҥоруутугар анаммыт дакылааты таһаарбыта[4]. Онно этиллибитинэн, КБЦВ криптовалюта буолуо суоҕа, тоҕо диэтэххэ, Киин Баан сүрүннээн таһаарыаҕа, ол иһин суоттаныылар куттал суох буолууларын хааччыйыаҕа. Сыыппара солкуобай биирдэмнэрэ сыыппара куодтарынан араарыллыахтара. КБЦВ наличноһы суох уонна наличнос харчылар функцияларын холбуохтаах — оннук харчынан дистанционно да, офлайн-көһүлүөк (нууч.) (сах. нөҥүө да төлөһүөххэ сөп буолуо. Сыыппара солкуобай наличноска уонна наличноһы суохха 1:1 курсунан конвертацияланыаҕа. Ол дакылаакка КБЦВ эргиирин 4 араас модела көрдөрүллэбэтиттэн, ким, хайдах уонна кимҥэ көһүлүөктэри арыйарыттан уонна суоттаныылары оҥороруттан тутулуктаах. Оччолорго бэрэсидьиэн пресс-сэкирэтээрэ Дмитрий Песков сыыппара солкуобай киллэриитин болдьоҕун 3-7 сыл диэн сыаналаабыта[5].

2021 сыл муус устарыгар РФ Киин Баана бырайыак билиҥҥи туругун туһунан отчуоттаабыта. Ол кэмҥэ модель талыллыбыта: Киин Баан финансовай тэрилтэлэргэ көһүлүөктэри арыйар уонна салайар, онтон кинилэр бэйэлэрин клиеннарыгар көһүлүөктэри арыйаллар уонна салайаллар. 2021 сыл бүтүүтэ платформаны оҥорор былааннааҕа, ол онно аныгы сылга сыыппара солкуобай тестовай үлэтэ саҕаланыахтаах этэ[6].

2021 сыл бэс ыйыгар Киин Баан 2022 сыл тохсунньутугар сыыппара солкуобай тестированиетыгар кыттар 12 бааны быһаарбыта: Ак Барс Баан, Альфа-баан, Банк ДОМ.РФ, ВТБ баан, Газпромбанк, Тинькофф Баан, Промсвязьбанк, Росбанк, Сбербаан, СКБ-баан, СОЮЗ баан, ТКБ баан[7]. 2022 сыл тохсунньу 19 күнүгэр тестированиены саҕалаабыттара[8]. 2022 сыл олунньу 15 күнүгэр Арассыыйа Баана уонна ырыынак кыттыылаахтара сыыппара солкуобай платформатын тестированиеҕа киирбиттэрэ уонна гражданнар икки ардыларыгар бастакы сыыппара солкуобай нөҥүө көһөрүүлэри ситиһиилээхтик оҥорбуттара, салгыы ол көмөтүнэн табаардары уонна өҥөлөрү төлөөһүнү боруобалыыр былааннаахтар[9][10].

2022 сыл муус устар 21 күнүгэр РФ Киин Баанын баһылыга Эльвира Набиуллина Госдумаҕа отчуоттуур кэмигэр, дойду иһинээҕи уонна аан дойдутааҕы суоттааһыннар пилотнай эпэрээссийэлэрэ 2023 сылтан хааччахтаах саҕаланыахтара диэн эппитэ: «Аныгы сылга сыыппара солкуобайынан дьиҥнээх экэниэмикэҕэ пилотнай суоттаныылары ыытыахпыт. Сыыппара солкуобай суоттаныыны чэпчэтиэхтээх. Биһиги кини аан дойдутааҕы суоттаныыларга эмиэ туттуллуоҕа диэн күүтэбит»[11].

2023 сыл кулун тутар 16 күнүгэр сыыппара солкуобай туһунан сокуон барыла Судаарыстыбаннай Дуумаҕа бастакы ааҕыыны ааспыта[12]. 2023 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр РФ Госдумата сыыппара валютаны сөбүлэһии, бас билии уонна нэһилиэстибэ объектын быһыытынан билинэр сокуон барылын ылыммыта[13], онтон от ыйын 11 күнүгэр иккис уонна үһүс ааҕыыларынан сыыппара солкуобай киллэриитин туһунан сокуону ылыммыта[14].

2023 сыл от ыйын 24 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сыыппара солкуобай киллэриитин уонна сөптөөх платформаны оҥоруу туһунан сокуоҥҥа илии баттаабыта. Сокуон сүрүн балаһыанньалара 2023 сыл атырдьах ыйын 1 күнүттэн күүһүгэр киирбиттэрэ[15]. Ол Киин Бааҥҥа сыыппара солкуобай нөҥүө пилотнай бырайыагы саҕалыырга көҥүллээбитэ, онно 13 баан хааччахтаммыт ахсааннаах клиеннара кыттыбыттара[16].

2023 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр Арассыыйа Баана сыыппара солкуобай логотибын бигэргэппитэ[17] уонна видеону таһаарбыта[18].

2023 сыл атырдьах ыйын 15 күнүттэн сыыппара солкуобай дьиҥнээх эпэрээссийэлэргэ тестированиены ааһар[19].

2024 сыл от ыйын 17 күнүгэр Владимир Путин сыыппара солкуобай туһаныытын пилотнай бырайыагар 12 баан, 600 физическэй сирэй, 11 куораттан 22 атыы-эргиэн тэрилтэтэ кыттыбыттарын эппитэ. 2024 сыл от ыйын туругунан, сыыппара солкуобай көмөтүнэн 27 тыһыынчаттан тахса көһөрүү, ону тэҥэ 7 тыһыынчаттан тахса табаар уонна өҥө төлөбүрэ оҥоһуллубут. Ону кытта сибээстээн Арассыыйа бэрэсидьиэнэ сыыппара солкуобай туттуллар эйгэтин кэҥэтэргэ сорудахтаабыта[20].

2025 сыл тохсунньу 28 күнүгэр Арассыыйа Баана Үп министиэристибэтин уонна Казначействоны кытта холбоһон бюджетнэй процесска сыыппара солкуобай бастакы тестарын ыыппыта биллибитэ. Сыыппара солкуобай киэҥник киллэриитэ 2025 сыл от ыйын 1 күнүгэр былааннаммыта, уонна Арассыыйа Баана бары систиэмэҕэ суолталаах кирэдьииттээһин тэрилтэлэрэ ол болдьоххо бэлэм буолуохтара диэн эрэннэрэр[21].

2025 сыл олунньу 4 күнүгэр Арассыыйа Баана мессенджердэргэ уонна социальнай ситимнэргэ сыыппара солкуобай туһунан араас олоҕо суох сурахтар тарҕаныыларын бэлиэтии көрбүтэ. Регулятор этэринэн, оннук сурахтар сүрүн сыаллара — паниканы таһаарыы уонна дьону харчы саҥа көрүҥэр итэҕэйбэттэрин үөскэтии, сыыппара солкуобайга көһүү күһэлэҥ буолуо диэн этии. Киин Баан бу сурахтары хардарбыта, сыыппара солкуобай наличнос уонна наличноһы суох харчыга эбии таһаарыллыаҕа, уонна кинини туһанар быһаарыы гражданнарга хаалыаҕа диэн тоһоҕолоон эппитэ[22].

2025 сыл олунньутугар Киин Баан 2025 сыл от ыйын 1 күнүттэн былааннаммыт сыыппара солкуобай киэҥник киллэриитин кэҥэппитэ[23].

2025 сыл муус устар 11 күнүгэр Киин Баан аферистэр саҥа көрүҥнэрин туһунан сэрэтиини таһаарбыта: аферистэр сымыйа ситим-сирдэри оҥорон, суох сыыппара солкуобай бырагырааматыгар инвестиция оҥоробут диэн гражданнартан харчыларын былдьыыллар[24].

2025 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Киин Баан 2023 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр саҕаламмыт сыыппара солкуобай пилотированиетын бастакы түмүктэрин таһаарбыта. 2025 сыл ыам ыйын бүтүүтүгэр, Киин Баан оператордаах сыыппара солкуобай платформатын кыттыылаахтара 63 тыһыынчаттан тахса көһөрүүнү, 13 тыһыынчаҕа чугас табаар уонна өҥө төлөбүрүн, 17 тыһыынчаттан тахса смарт-контракты толорбуттара диэн регулятор отчуотугар этиллэр. Барыта 2500 кэриҥэ тус уонна юридическэй сирэйдэр көһүлүөктэрэ платформаҕа аһыллыбыт — эпэрээссийэлэр 15 баан клиеннарыгар 150-тан тахса нэһилиэнньэлээх пууннарга бааллар[25].

2025 сыл от ыйын 15 күнүгэр РФ Госдумата сыыппара солкуобай эргииргэ үктэһиннэрэн киллэриитин, ону тэҥэ табаар уонна өҥө төлөбүрүгэр аналлаах универсальнай QR-коду туһунан сокуону үһүс ааҕыытынан ылыммыта. 2026 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн бааннар клиеннарга операциялары ыытар кыаҕы биэриэхтээхтэр. Сыллааҕы дохуота 5 мөл. солкуобай тахсыбат атыыһыттар сыыппара солкуобайы ылыахтаахтар диэн эбээһинэс туруоруллубат[26]. Саҥа сокуон сүрүнүнэн, 2026 сылтан сыыппара солкуобай федеральнай бюджеттан бары төлөбүрдэргэ туттуллуон сөп. Бу биэнсийэлэргэ, босуобуйаларга, истипиэндийэлэргэ уонна бюджетниктар хамнастарыгар сыһыаннаах.

Сыыппара солкуобай логотиба

Солкуобай бэлиэтиттэн уонна ону тулалыыр төгүрүктэн турар, манньыат форматын хатылыыр уонна РФ Киин Баан логотибын санатар сыыппара солкуобай бастакы логотибын Арассыыйа Баана 2023 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр анал видеоҕа уонна ситим-сиргэ таһаарбыта[18][27][28].

Сыанабыл

Экспертэр сыыппара солкуобай сүрүн үчүгэй өрүтүнэн сокуоннайа суох харчы эргиирин утары охсуһууну чэпчэтиэҕэ диэн сыаналыыллар, тоҕо диэтэххэ, дьаһаллар тустарынан информация барыта Арассыыйа Бааныгар хараллан сытыаҕа, кинилэри кэтээн көрөргө, баан көһөрүүтүн силбэһиитигэр баар хас биирдии бааны кытта сибээстэһэр наадата суох буолуоҕа[29].

Арассыыйа Федерациятын Үп министиэристибэтин салайааччыта Антон Силуанов сыыппара солкуобайы эрэллээх диэн ааттыыр. Кини эрэллээх буоларын миниистир Киин баан харчы эмитентинэн буоларынан быһаарда. Силуанов санаатынан, бырайыак дьэҥкэтик көстөрүнэн бүддьүөккэ интэриэһинэй буолуоҕа[30].

«Яков уонна Партнердар» хампаанньа (урукку McKinsey) экспердэрин түмүктэринэн, бизнескэ уонна бааннарга сыыппара национальнай харчыны киллэрии уопсай экэниэмикэ дьайыы, табастатан туран, эквайринговай эпэрээссийэлэригэр (нууч.) (сах. экэниэмийэни оҥоруу иһин, сылга 328 млрд солкуобайга тиийиэн сөп[31].

Кириитикэ

«Сбербаан» отчуоту кириитикэлээбитэ, сыыппара солкуобайга үп-харчы киирэрин 2-4 триллион солкуобайга сыаналаабыта, ол кирэдьиит ыстаапкаларын үрдэтиигэ тириэрдиэн сөп. Оччотооҕу бааннартан аҥара кэриҥэ сыыппара солкуобайы оҥоруу туһата суох дии саныыллара[32]. Сбербаан харчы саҥа көрүҥүн намыһах кибер-туруктааҕын кытта ситимнээх кутталлар тустарынан эмиэ сэрэппитэ. Ону үрдэтэргэ, баан бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Станислав Кузнецов көрүүтүнэн, 20-25 млрд солкуобай барыыр ураты систиэмэни оҥоруохха наада[33].

«Сколково-РЭШ» киин үчүгэй өрүттэрин сэргэ, сыыппара солкуобай киириитинэн, Киин Баан үп-харчы өҥөтүн ырыынагар кыттыһыан сөбүн бэлиэтээбиттэрэ. Бу тутулуга суох статуһу сүтэриигэ уонна хонтуруоллуур функцияҕа итэҕэли сүтэриигэ тириэрдиэн сөп[34].

Макроэкономическай анаалыс уонна кылгас болдьохтоох прогнозтааһын киинин экспердэрэ сыыппара солкуобай бааннар ликвидноһын сүтэриигэ тириэрдиэн сөп диэн долгуйалларын биллэрбиттэрэ. Биирдиилээн тус уонна юридическэй сирэйдэр счеттарыттан 2024 сыл бүтүөр диэри кырата 9 триллион солкуобай тахсар куттала баар[34].

Сыыппара солкуобайы киллэрии куттала

ЦВЦБ (CBDC) киириитэ РФ үп-харчы систиэмэтин монополизациялааһын, гражданнарга, тэрилтэлэргэ уонна судаарыстыбаннай уонна муниципальнай тэрилтэлэргэ харчы эргиирин хааччахтааһыны олохтуурга сорунуу, ону тэҥэ харчыны сүрүн функциятыттан — мунньуллар функциятыттан матар кыах курдук кутталлары кытта сибээстээх. Сыыппара солкуобайы киллэрии биир куттала диэн аһара сүрүннээһин буолар[35].

Быһаарыылар

  1. ↑ Цифровой рубль | Банк России. cbr.ru. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  2. ↑ Цифровой суверенитет. Зачем правительству понадобился крипторубль. Форбс.ру. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  3. ↑ Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53), 2021. С. 198—208.
  4. ↑ Цифровой рубль. https://cbr.ru. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.. Доклад ЦБ РФ от 13 октября 2020
  5. ↑ Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество. № 1, 2021. С. 51—60.
  6. ↑ ЦБ наполнит кошельки цифровыми рублями. Коммерсантъ. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  7. ↑ ЦБ выбрал 12 банков для тестирования цифрового рубля (рус.). Forbes. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  8. ↑ Некоторые российские банки уже тестируют платежи между физлицами с цифровым рублём. ТАСС. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  9. ↑ Цифровой рубль: старт тестирования | Банк России. cbr.ru. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  10. ↑ В пилотном режиме: в России начались первые испытания цифрового рубля. RT (олунньу 15 күнэ 2022). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  11. ↑ С 2023 года в России планируют начать расчёты в цифровых рублях (рус.). ИА REGNUM. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  12. ↑ Госдума приняла в первом чтении законопроект о цифровом рубле (рус.). РБК. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  13. ↑ Анастасия Кузмичева. Госдума одобрила законопроект о наследовании цифрового рубля. РБК (21 Бэс ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  14. ↑ Госдума приняла закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (11 От ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  15. ↑ Путин подписал закон о внедрении цифрового рубля. ТАСС (24 От ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  16. ↑ ЦБ РФ начнет пилот с реальными цифровыми рублями после появления законодательной базы (рус.). Interfax. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  17. ↑ ЦБ утвердил логотип цифрового рубля. ТАСС (3 Атырдьах ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  18. ↑ 1 2 Банк России. У цифрового рубля появился логотип. rutube.ru (3 Атырдьах ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  19. ↑ ЦБ РФ: о появлении цифрового рубля не знают более 30% опрошенных россиян. Эксперт (журнал) (19 Бэс ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  20. ↑ Путин поручил перейти к широкому внедрению цифрового рубля. РИА "Новости" (17 От ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  21. ↑ ЦБ и Минфин провели первые тесты цифрового рубля в бюджетном процессе, РБК. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  22. ↑ ЦБ зафиксировал всплеск мифов о цифровом рубле в мессенджерах и соцсетях, РБК. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  23. ↑ ЦБ отложил массовое внедрение цифрового рубля, РБК (Олунньу 27 күнэ 2025). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  24. ↑ ЦБ предупредил о схеме похищения денег через ложные инвестиции в цифровой рубль, Известия (Муус устар 11 күнэ 2025). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  25. ↑ Банк России подвел первые итоги пилотирования цифрового рубля, Ведомости. Архыыптаммыт 2025, Атырдьах ыйын 19 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  26. ↑ Госдума утвердила внедрение цифрового рубля, Коммерсантъ (От ыйын 15 күнэ 2025). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  27. ↑ Фирменный стиль | Банк России. www.cbr.ru. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  28. ↑ ЦБ утвердил логотип цифрового рубля (рус.). Ведомости (3 Атырдьах ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 15 Сэтинньи 2024 года.
  29. ↑ Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование. № 25, 2021. С. 77—84.
  30. ↑ Министр финансов России Силуанов назвал создание цифрового рубля перспективным. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  31. ↑ Инновационный кошелек. Эксперт (14 Олунньу 2024). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  32. ↑ Что не так с цифровым рублём: Сбер предупредил о рисках новой валюты. Вести.ру (ахсынньы 15 күнэ 2020). Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  33. ↑ Сбербанк оценил, во сколько обойдётся устойчивость цифрового рубля. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  34. ↑ 1 2 «Полный цикл операций». В России испытали цифровой рубль. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.
  35. ↑ Максим Стулов. Четыре главные опасности цифрового рубля, Ведомости (21.03.25). Архыыптаммыт 2025, Кулун тутар 21 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 19 Атырдьах ыйын 2025.

Литэрэтиирэ

  • Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество. № 1, 2021. С. 51—60.
  • Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование. № 25, 2021. С. 77—84.
  • Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53), 2021. С. 198—208.

Сигэлэр

Категориялар