ВТБ
ВТБ баан (ПАО[ru]) — судаарыстыба кыттыылаах Арассыыйа универсальнай коммерческай баана. Баан боростуой акцияларын 60,9 % судаарыстыба бас билиитигэр баар, хаалбыт 39,1 % көҥүл эргииргэ сылдьар; привилегированнай акциялары учуоттаан туран, бөлөх аахсыйа хапытаалын 92 % судаарыстыба хонтуруолугар киирэр. Баайынан Арассыыйаҕа иккис, уставнай хапытаалынан бастакы баан.
Баан сүрүн офиса Москваҕа баар; баан Санкт-Петербурга регистрацияламмыт. 2018 сыл тохсунньу 1 күнүгэр ВТБ 24 диэн дочернай баанын атыыласпыта. Белоруссияҕа, Арменияҕа, Казахстааҥҥа, Азербайджааҥҥа, Грузияҕа, Германияҕа, Италияҕа, Улуу Британияҕа уонна Кипргэ дочернэй эбэтэр ассоциированнай бааннардаах[3].
Устуоруйа
1990-с сыллар
- 1990 сыл — ССРС Госбаана уонна РСФСР Үп министиэристибэтин кыттыылаах Тас атыы-эргиэн баана (Внешторгбаан) тэриллибитэ. Баан РСФСР тас хаһаайыстыбаннай эпэрээссийэлэрин хааччыйар уонна өрөспүүбүлүкэ аан дойду экэниэмикэтигэр киирэригэр көмөлөһөр сыаллаах сабыллыбыт акционернай уопсастыба көрүҥүнэн тэриллибитэ. 1990 сыл от ыйын 17 күнүгэр ССРС Госбааныгар официальнайдык регистрацияламмыта.
- 1996 — АКБ «Тульский Региональный банк» хонтуруоллуур акциятын атыыласпыта. 2001 сыллаахха Тула баана Москваҕа көһөрүллүбүтэ уонна саҥа ааты ылбыта — Коммерческай баан «Газинвестбанк» (аһаҕас акционернай общество) ОАО КБ «Газинвестбанк». Кэлин баан «Еврогазинвест» ЗАО хонтуруолугар киирбитэ.
- 1997 — аһаҕас акционернай уопсастыбаҕа кубулуйбута, саамай улахан акционера Арассыыйа Федерациятын Киин баанын бэрэстэбиитэллээх судаарыстыбата буолар, баан хапытаалыгар 96,8 % үллэстиилээх.
2002 сыл
- 2002 сылга диэри ВТБ акцияларын 99,9 % Арассыыйа Бааныгар баара.
- баан аахсыйата Арассыыйа Баайга-дуолга министиэристибэтигэр бэриллибитэ.
2007 сыл
Арассыыйа бааннарын истэригэр бастакынан ВТБ бэйэтин акцияларын бастакы публичнай таһаарыытын (IPO), «норуот IPOта» диэн биллибитэ, ыыппыта. Бу ол кэмҥэ аан дойдуга саамай бөдөҥ баан IPOта буолбута. Баан хапытаалыгар тардыллыбыт үп кээмэйэ 8 миллиард долларга тэҥнэспитэ. Бу түмүгүнэн 120 тыһыынчаттан тахса Арассыыйа олохтооҕо ВТБ акционера буолбута, кинилэр 1,5 миллиард дуолларга кумааҕылары атыыласпыттара[4]. ВТБ акциялара эргиэн саҕаламмытын кэннэ икки ый буолан баран түһэн барбыттара уонна онтон ыла хаһан даҕаны таһаарыы сыанатыгар — 13,6 кэпиэйкэҕэ — төннүбэтэхтэрэ. Ону кытта улахан ньочооту көрсүбүт акционердар акциялара эбии эмиссияларынан хаста да намтатыллыбыта. Аан дойдутааҕы үп кризиһин сабыдыалынан 2008 сыл алтынньытыгар акция куурса 3 кэпиэйкэ аллараа түспүтэ[5]. 2009 сыл тохсунньу 22 күнүгэр ММВБ-га биир акция сыаната 2,33 кэппиэйкэ буолбута[6]. 2010 сыл от ыйын 12 күнүгэр ВТБ акциятын куурса биир акцията 7,84 кэппиэйкэҕэ диэри үрдээбитэ[5][7]. ВТБ баан миноритарнай акционердара бэйэлэрин сокуоннай бырааптарын уонна интэриэстэрин көмүскүүр соруктаах инициативнай бөлөхтөргө түмсэр буолбуттара. Акционердар араас бөлөхтөрүн холбоһуктаах дьулуурдарын түмүгэр Миноритарнай Акционердар Сойуустара тэриллибитэ[8]. Акционердар баан салайааччыларыгар акциялары таһаарыы сыанатынан төттөрү атыылаһарга сүбэлээбиттэрэ. Бу туруоруллубут соругу 2012 сыл олунньутугар эрэ ситиспиттэрэ[9]. Ол кэмҥэ Арассыыйа премьер-миниистирэ Владимир Путин ВТБ миноритарийдарыттан акциялары төттөрү атыылаһыыны үбүлээһиҥҥэ судаарыстыба кыттыһар санаалааҕын туһунан эппитэ, уонна төттөрү атыылаһыы оҥоһуллубута[10]. Түмүгэр, уһун болдьохтоох инвестордар бу кэм иһигэр ылбыт дивиденнарын аахтахха даҕаны, бары угууларын аҥаарын кэриҥэтин сүтэриэхтэрин сөп этэ. БКС ааҕыытынан, 2007 сылтан 2017 сылга диэри кэмҥэ бааҥҥа көннөрү депозит 10 сыл иһигэр, барыһы сыл аайы капитализациялыыр буоллахха, 100%-тан тахса аҕалыахтаах этэ[11].
2007 сыл балаҕан ыйыгар бэйэтин «Новосибирсквнешторгбанк» дочернэй баанын (акциятын 99,56%-ын) «Восточно-Европейская финансовая корпорация»-ҕа атыылаабыта. Аналитиктар бу эргиэни 70—130 мөлүйүөн АХШ дуолларынан сыаналаабыттара[12][13]. Ведомости хаһыат информациятынан, баан 170 мөлүйүөн долларга атыыламмыта[14].
2025 сыл
Тохсунньу ый саҥатыгар ВТБ «СЗ Жилстройинвест» застройщикка Луганскайга олорор дьиэ комплексын тутууга 1,1 млрд солкуобай биэрбитэ — бу судаарыстыбаннай бырагырааманан бастакы чэпчэтиилээх кирэдьиит буолар, онно саҥа эрэгийиэннэргэ дьиэ тутуутун бырайыактарын сылга 3 % диэри үбүлээһин көрүллэр[15].
2025 сыл муус устар 28 күнүгэр ВТБ Баан 2021 сылтан ыла аан бастаан дивиденнэри төлүүр былааннааҕын туһунан иһитиннэрбитэ. Дивиденнэри уопсай суумата 275,75 млрд солкуобай, бу 2024 сыллааҕы баан ыраас барыһыттан 50 % буолар[16].
Бас билээччилэр уонна салайааччылар
ВТБ Баан сүрүн акционера Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбата буолар, судаарыстыбаннай баайы-дуолу салайыы федеральнай агентствотын бэрэстэбиитэлинэн, Бөлөх акционернай хапытаалын 60,93 % бас билэр[17][18]. Хаалбыт акциялар GDR хаһаайыттарыгар уонна миноритарнай акционердарга — тус уонна юридическай сирэйдэр икки ардыларыгар үллэһиллэр.
Баан үрдүкү салайааччыларын ортотугар
- Пономарёв Юрий Валентинович — бэрэсидьиэн — баан салайыытын бэрэссэдиитэлэ (1999—2002)[19];
- Костин Андрей Леонидович — бэрэсидьиэн — баан салайыытын бэрэссэдиитэлэ (2002 сыл бэс ыйын 10 күнэ), Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин дьаһалынан боломуочуйалара 2027 сыл муус устар ыйга диэри уһатыллыбыта[20][21][22].
Үлэ
2020 сыл сүрүн салаалара[23]:
- Корпоративнай инвестиционнай бизнес — улахан хампаанньаларга уонна үп тэрилтэлэригэр баан өҥөтө; тас клиеннэртэн киирэр дохуот 682 млрд, актив 9,3 трлн солкуобай.
- Кыра уонна орто урбаан — кыра уонна орто урбаанньыттарга баан өҥөлөрө; дохуот 148 млрд, актив 2 триллион солкуобай. Уһук Илиҥҥэ соҕотох баан, биирдиилээн урбаанньыт счетуттан ханнык баҕарар сууманы бэйэтин каартатыгар таһаардаҕына, ол сууманы төлүүр, киһи комиссия ылбат[24].
- Атыы-эргиэн дьыалата — биирдиилээн дьоҥҥо баан уонна страховка өҥөлөрө; Дохуот 551 млрд, актив 6,05 триллион солкуобай.
- Казначейство — сыаналаах кумааҕылары кытта дьайыылар, үп ырыынагар үлэ; Дохуот 53,5 млрд, актив 3,41 трлн солкуобай.
- Атын урбаан — баан буолбатах дьыала, чуолаан тутуу; Дохуот 64,1 млрд, актив 324 млрд солкуобай.