Спасскай манастыыр

1640 сыллаахха манастыыр Дьокуускай остуруогун аттыгар ыраахтааҕы Михаил Фёдорович көмөтүнэн Вологда куораттан кэлбит игумен Натанаил төрүттээбитэ. Бастакы манастыыр сыаркаба преподобнай Михаил Малеин аатыгар анаммыта^[2].

Дьокуускай остуруок элбэхтэ көһөрүллүбүтүнэн, манастыыр балаһыанньата туруга суох этэ. Биллэн турар, 1663 сыллаахха Дьокуускай остуруогун сулууспа дьоно «Спас аатыгар Дьокуускай остуруок манастыырыгар баар буоларга сөптөөх» буоланнар, хара аҕабыытынан уонна манастыыр тутааччытынан Иван Афанасьевич Овчинниковы талан ылбыттара. Манастыыр 1663—1665 сылларга ыраахтааҕы Алексей Михайловичтан сиэртибэ ылбыта, ол көмөтүнэн Спасс сыаркаба тутуллубута.

Спасскай манастыыр кыра бырааттаһыылара сулууспаны, сиэри-туому оҥорорун таһынан, олохтоох нэһилиэнньэҕэ православнай итэҕэл уонна сурук-бичик төрүттэрин тарҕатыынан дьарыктаммыта^[2].

1735 сыллаахха Иркутскай епископа Иннокентий (Нерунович) дьаһалынан Спасскай манастыыр настоятелэ архимандрит Нафанаил манастыыр аттыгар олохтоох оҕолору сурукка-бичиккэ үөрэтэр бастакы начаалынай оскуоланы Саха Сиригэр тэрийбитэ, ол гынан баран 1747 сыллаахха оскуола сабыллыбыта.

1764 сыллаахха Екатерина II ыыппыт секуляризация реформатын кэмигэр манастыыр синодальнай биэдэмистибэ үлэһиттэриттэн таһаарыллыбыта уонна сиэртибэлэринэн эрэ өйөнөр этэ. 1766—1769 сылларга манастыыр хаһаайыстыбатын суох оҥорон, сүөһүнү атыылыахха наада этэ.

1800 сыллаахха Император Павел I «Дьокуускай ыччатын христианскай сокуону үөрэтэр оскуоланы тэрийии туһунан» ыйааҕынан Спасскай манастыырга оскуола тэриллибитэ, 1818 сыллаахха олохтоох таҥара дьиэтин үлэһиттэрин бэлэмниир Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа кубулуйбута.

XIX үйэттэн ыла манастыырга эмиэ судаарыстыба өйөбүлэ бэриллибитэ уонна сир бэриллибитэ; бастаан 3-с кылааска, онтон 2-с кылааска анаммыта. Үс бүрүстүөллээх таас Спасскай сыаркап тутуута саҕаламмыта. 1820 сыллаахха былыргы Николаевскай сыаркап, хаптаһынан бүрүллүбүтэ, куорат ырыынагыттан манастыыр күрүөтүгэр көһөрүллүбүтэ. Сыаркап иконостаһын (нууч.) (сах. уонна истиэнэ уруһуйдарын Иркутскай худуоһунньук Антон Мурзин оҥорбута.

1853—1860 сылларга Дьокуускайга олорор бастакы архиерей — святитель Иннокентий (Вениаминов) уонна ону кытта тэҥҥэ настоятель үлэлээбитэ. Кини салайар кэмигэр манастыырга улахан тутуулар саҕаламмыттара: чуолаан, 1859 сыллаахха архиерей дьиэтэ тутуллубута, онно кириэс быһыылаах сыаркаба тутуллубута. 1866 сыллаахха Илиинэн оҥоһуллубатах Быыһааччы уобараһын чиэһигэр саҥа таас сыаркап анаммыта. Аны туран, XIX үйэ иккис аҥаарыгар манастыыр турар сирэ куорат таһыгар иччитэх этэ, манастыыр киэҥ сиргэ турара.

Тутулуга суох Дьокуускайдааҕы епархия тэриллиитин сибээстээн 1870 сыллаахха Спасскай манастыыр епархиальнай архиерй бас билиитигэр бэриллибитэ, манастыр настоятелыгар архимандрит сыбаанньатыгар ананар бырааптаах наместник аатын уонна игумен сыбаанньатын иҥэриллибитэ, ол түмүгэр манастыыр статуһа үрдээбитэ.

1884 сыллаахха манастыырга миссионерскай оскуола уонна духовнай семинария, 1888 сыллаахха дьахталлар епархиальнай училищелара аһыллыбыттара.

1904 сыл муус устарыгар манастыыр архиерей дьиэтин (нууч.) (сах. кытта биир тэрилтэҕэ холбоспута: Дьокуускайдааҕы архиерей дьиэтэ уонна онно холбоммут Спасскай манастыыр. ХХ үйэ саҕаланыытыгар манастыыр 4 киһилээх уонна 8020 дэһээтинэлээх этэ (ол иһигэр уу анныгар баар — ууга барбыт)^[3]. Манастыыр баайын-дуолун барытын кэриэтэ арендаҕа биэрбитэ.

1919 сыл кулун тутар ыйыгар Саха ревкома итэҕэл тэрилтэлэрин барытын саппыта. 1920 сыллаахха, Дьокуускай үрүҥ гвардия гарнизонун хамандыыра, капитан Владимир Каменскай дьаһалынан, манастыыртан «тыыннаах уонна өлбүт бары инвентарь», ону тэҥэ сиэмэ килиэби уонна ас-үөл саппааһа былдьаммыта, манаахтарга аччыктаан өлбөттөрүгэр эрэ тиийэр гына аһылык хаалларыллыбыта. Сэбиэскэй былаас 1920 сыл ахсынньытыгар төннөрүллүбүтүн кэннэ, манаахтар 1921 сыл сааһыгар саатар бурдук ыһыытын саҕалыахтарын сөп диэн көмө көрдөһүүлээх Саха ревкомҥа көрдөспүттэрэ, ол гынан баран кинилэргэ көмөнү биэрбэтэхтэрэ.

1921 сыллаахха манастыыр хаһаайыстыбаннай тэрилтэ быһыытынан суох буолбута, уонна бүтэһик манаахтар ыһыллан хаалбыттара. Революционнай кэмитиэт ыыппыт анал хамыыһыйата манастыыр сириттэн биир эрэ сыаналаах маллары булбута: «портлендскай цемент 30 буочуката». Манастыыр утарсыыта суох национализацияламмыта, уонна тутуулара Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ бэриллибиттэрэ^[4].

Тутуулар үксүлэрэ, мас буоланнар, үгүстүк уоттан умуллубуттара. Таас Вознесенскай собуорун уонна манастыыр келья корпуһун үрэйбиттэрэ. 1923 сылтан 1974 сылга диэри урукку Дьокуускай Спасскай манастыырын сиригэр-уотугар баар биир дьиэҕэ Саха АССР Киин судаарыстыбаннай архыыба баара, онтон бу тутууну көтүрбүттэрэ. Урукку архиерей хоһо эрэ хаалбыта, кэм ааһарынан Дьокуускайдааҕы Е. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын судаарыстыбаннай түмэлин сүрүн дьиэтэ буолбуттара.

2011 сыл атырдьах ыйыгар саҥа Дьокуускай уонна Өлүөнэ епископа Роман (Лукин) манастыыры чөлүгэр түһэрэр санаалааҕын биллэрбитэ, ол сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр устуоруйа сиригэр Спасскай храм төрүттэммитэ; капсулаҕа акылааты, Дьокуускай уонна Өлүөнэ епископагыр Ромаҥҥа, Курскай уонна Рыльскай архиепископка Гермаҥҥа, Пятигорскай уонна Черкесия архиепископка Феофилактка үлэлиир Гатчинскай епископ Амвросий уурбута.

Саҥардыллыбыт манастыыр сиригэр-уотугар кыараҕас храм-вагон тиэрдиллибитэ, ол тула итэҕэйээччилэр уопсастыбалара мустубуттара. Манастыырга өссө төгүл киэҥ эрэгийиэҥҥэ миссионерскай киин буолар сорудах бэриллибитэ.

Тутуу матырыйааллара атыылаһыллан, 2012 сыл муус устар 19 күнүгэр бастакы свая ууруллан освященнай буолбута. Храм тутуута түмүктэннэҕинэ, бырааттыы корпуһу чөлүгэр түһэрии үлэтэ саҕаланара былааммыта. Кэлин бырааттыы корпус тутуллубута.

Манастыр урукку сирин-уотун кыра эрэ чааһа манастыырга төннөрүллүбүтэ, атын сири-уоту (ол иһигэр урукку архиерей дьиэтэ уонна манастыыр кылабыыһата) Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай түмэлэ ылар.

2013 сыл алтынньы 2 күнүгэр Нуучча православнай сыаркабын Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан, иеромонах Никону (Бахмановы) игумен (наместник) дуоһунаһыгар анааһынынан манастыыр официальнайдык тэриллибитэ^[5].

2013 сыл алтынньы 6 күнүгэр иеромонах Никону (Бахмановы) Дьокуускай уонна Өлүөнэ епископа Роман (Лукин) Нуучча православнай сыаркабын Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан сибээстээн игумен сыбаанньатыгар үрдэтэллибитэ^[5].

2022 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр Нуучча православнай сыаркабын Сибэтиэй Синодун (нууч.) (сах. быһаарыытынан, Дьокуускай уонна Өлүөнэ архиепископа Роман көрдөһүүтүнэн, иеромонах Иоанн (Калугин) Дьокуускайга Спасскай манастыыр игуменын дуоһунаһыгар анаммыта^[6].