Сайдыбыт дойдулар

Сайдыбыт дойдулар (ра́звитые стра́ны), (ааҥыл.:developed countries) — аан дойду экономикатыгар тутаах дойду группатын ааттыыллар. Бу дойдуларга 15-16% аан дойду ахсааныттан олорор, ол гынан баран аан дойду уопсай бородууктатыттан 3/4 оҥороллор уонна аан дойду экономикатын сүрүнүн уонна наука-техника потенциалын арыйаллар.^[1]. Сайдыбыт дойдулар өссө индустриальнай дойдулар эбэтэр индустриально сайдыбыт дойдулар диэн ааттааччылар^[2].[6]

Страны по индексу человеческого развития (ИЧР) включен в отчете о развитии ХНТ сайдар программатыттан, составленный на основе оценочных данных ХНТ 2021 года и опубликованный 8 сентября 2022 года. Испииһэк дойду бэйэтин иһигэр киирэр: олус үрдүк ИЧРЭЛЭЭХ, орто уонна намыһах оонньуулаах, үрдүк оонньуулаах дойду сайдыылаах дойдулары ааттыахха сөп. [7]

Киһи сайдыытын индексэ (ИЧР) аан дойду үрдүнэн олох, үөрэх, үөрэх уонна олох таһымын кэлимник тэҥниир көрдөрүү буолар. Бу индекс сайдыылаах уонна ситэтэ суох сайдыылаах дойдулар икки ардыларыгар тус- туспа суоллары арыйарга, ону тэҥэ экономика политикатыгар сабыдыаллыырга туттуллар (картаҕа: киһи сайдыытын олус үрдүк индексэ хараҥа өҥнөөх дойдулар, оттон намыһах ичигэс дойдулар - саамай сырдык дойдулара).

Билэ:2021-22 UN Human Development Report.svg

2021-22 UN Human Development Report

Киһи сайдыытын олус үрдүк индексинэн дойдулар испииһэктэрэ таблицаҕа (нууччалыы)түһэриллибитэ:

Место		Страна	ИЧР
в 2021 г., доклад 2022 г.	Разница с предыдущим периодом	Страна	Индекс 2021 г., доклад 2022 г.	Разница с предыдущим периодом
1	▲ (2)	Швейцария	0,962	▲ 0,006
2	▼ (1)	Норвегия	0,961	▲ 0,002
3	▼ (1)	Исландия	0,959	▲ 0,002
4	▬	Гонконг	0,952	▲ 0,003
5	▬	Австралия	0,951	▲ 0,004
6	▼ (1)	Дания	0,948	▲ 0,001
7	▲ (2)	Швеция	0,947	▲ 0,005
8	▬	Ирландия	0,945	▲ 0,002
9	▼ (2)	Германия	0,942	▼ 0,002
10	▬	Нидерланды	0,941	▲ 0,002
11	▲ (1)	Финляндия	0,940	▲ 0,002
12	▼ (2)	Сингапур	0,939	▬
13	▲ (3)	Бельгия	0,937	▲ 0,009
13	▬	Новая Зеландия	0,937	▲ 0,001
15	▬	Канада	0,936	▲ 0,005
16	▼ (2)	Лихтенштейн	0,935	▲ 0,002
17	▬	Люксембург	0,930	▲ 0,006
18	▼ (1)	Великобритания	0,929	▲ 0,005
19	▬	Япония	0,925	▲ 0,002
19	▲ (1)	Республика Корея	0,925	▲ 0,003
21	▬	США	0,921	▲ 0,001
22	▬	Израиль	0,919	▲ 0,002
23	▲ (3)	Мальта	0,918	▲ 0,007
23	▬	Словения	0,918	▲ 0,005
25	▼ (2)	Австрия	0,916	▲ 0,003
26	▼ (1)	ОАЭ	0,911	▼ 0,001
27	▬	Испания	0,905	▲ 0,006
28	▬	Франция	0,903	▲ 0,005
29	▬	Кипр	0,896	▲ 0,002
30	▲ (2)	Италия	0,895	▲ 0,006
31	▼ (1)	Эстония	0,890	▼ 0,002
32	▼ (2)	Чехия	0,889	▼ 0,003
33	▬	Греция	0,887	▲ 0,001

Место		Страна	ИЧР
в 2021 г., доклад 2022 г.	Разница с предыдущим периодом	Страна	Индекс 2021, доклад 2022 г.	Разница с предыдущим периодом
34	▲ (2)	Польша	0,876	▬
35	▬	Бахрейн	0,875	▼ 0,002
35	▼ (1)	Литва	0,875	▼ 0,004
35	▲ (3)	Саудовская Аравия	0,875	▲ 0,005
38	▲ (1)	Португалия	0,866	▲ 0,003
39	▼ (2)	Латвия	0,863	▼ 0,008
40	▲ (5)	Андорра	0,858	▲ 0,010
40	▲ (1)	Хорватия	0,858	▲ 0,003
42	▲ (1)	Чили	0,855	▲ 0,003
42	▬	Катар	0,855	▲ 0,001
44	▲ (2)	Сан-Марино	0,853	▲ 0,008
45	▼ (5)	Словакия	0,848	▼ 0,009
46	▼ (2)	Венгрия	0,846	▼ 0,003
47	▬	Аргентина	0,842	▲ 0,002
48	▬	Турция	0,838	▲ 0,005
49	▲ (3)	Черногория	0,832	▲ 0,006
50	▲ (4)	Кувейт	0,831	▲ 0,009
51	▼ (2)	Бруней	0,829	▼ 0,001
52	▼ (3)	Россия	0,822	▼ 0,008
53	▬	Румыния	0,821	▼ 0,003
54	▼ (3)	Оман	0,816	▼ 0,011
55	▲ (3)	Багамские Острова	0,812	▼ 0,003
56	▲ (3)	Казахстан	0,811	▼ 0,003
57	▼ (1)	Тринидад и Тобаго	0,810	▼ 0,008
58	▼ (1)	Коста-Рика	0,809	▼ 0,007
58	▼ (3)	Уругвай	0,809	▼ 0,012
60	▬	Белоруссия	0,808	▲ 0,001
61	▲ (6)	Панама	0,805	▲ 0,004
62	▼ (1)	Малайзия	0,803	▼ 0,003
63	▲ (1)	Грузия	0,802	▬
63	▼ (1)	Маврикий	0,802	▼ 0,002
63	▼ (1)	Сербия	0,802	▼ 0,002
66	▼ (2)	Таиланд

ХНТ систиэмэтигэр сайдыбыт уонна сайда турар дойдулары араарыы сөбүлэһии суох.^[3]

ХНТ-га үгэс буолбутунан Азияҕа Дьоппуон, Хоту Америкаҕа Канаада уонна АХШ, Океанияҕа Австралия уонна Саҥа Зеландияны уонна Европаны сайдыбыт дойдуларынан ааҕаллар. Аан дойду эргиэн статистикаыынан Соҕуруу Африка таможеннай сойууһа эмиэ киирэр, уонна Израиль сайдыбыт дойдуларга киирэр Урукку Югославия дойдулара сайда турар дойдулар ахсааннарыгар киирэр^[3]. Ол эрээри, уратылардаах: 2023 с. ХНТ бэрэстэбиитэлэ, 2024 сылга сайдыылаах экономика үүнүүтүн тэтимин сылыктыыр тэтиминэн Российскай Федерация экономиката туруктаах буолуутун уонна үүнүүтүн туһунан иһитиннэрдэ[9].

[[Билэ:IMF advanced economies 2008.svg|thumb|right|350px|{{легенда|#0000FF|Аан дойдутааҕы харчы пуондатын 2008 сылга сайдыбыт дойдулара]] Аан дойдутааҕы харчы пуондата экономикатынан сайдыбыт дойдулар ахсааннарыгар G7 бары дойдуларын,еврозона уонна аҕыйах дойдулары киллэрэр.^[4]