Ош (куорат, Кыргыстаан)
Ош (кырг. Ош) — Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин куората, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах, Ош уобалаһын киинэ.
Бишкек кэннэ Кыргыстааҥҥа иккис улахан куорат, «Соҕуруу Киин куорат» диэн ааттанар.
2018 сыл ахсынньы 18 күнүгэр Түүр эйгэтин 2019 с. култуура киинэ диэн буола сылдьыбыта .
Аата хайдах үөскээбитэ
Чопчу тоҕо итинник ааттаммыта уона туох суолталааҕа биллибэт. Араас сабаҕалааһынна бааллар:
1) Үһүйээн быһыытынан Соломуон Муударас сэриитин сирдээн илдьэ испит. Иннилэригэр булууктаах оҕустары үүрэн испиттэр. Хайаҕа тиийэн кэлээт да тохтуурдуу сананан Соломуон «Хош!» диэн хаһыынан оҕустарын тохтоторго соруйбут. «Хош» диэнтэн кэлин «Ош» буолбут.
2) Перс тылыттан «خوش»('huwuš) «үчүгэй, кэрэ» диэн суолталаах. Бука, үчүгэй сир буолан оннук ааттыахтарын сөп.
Сирэ-уота
Бишкектэн соҕуруулуу-арҕаа туһаайыынан 300 км тэйиччи (М43 суолунан 700 км). Фергана хочотун илин өттүгэр Ах-Буура үрэх Алай сис хайатыттан түһэр сиригэр турар.
Нэһилиэнньэтэ
2019 сыл тохсунньу 1 күнүгэр 270 400 киһи олорбут. Тыаларын ааҕан туран — 299 500 киһи.
2009 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн кыргыыстар 43,05 % горожан, а узбектар — 48,31 эбиттэр. Ону таһынан Ошка нууччалар туурактар, татаардар, уйгуурдар, таджиктар, азербадьааннар уо.д.а. олороллор.
| Сыла | 1939 | 1959 | 1970 | 1974 | 1979 | 1989 | 1991 | 1999 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2015 | 2019 |
| Ахсаана тыһ. киһи |
33 | 65 | 120 | 143 | 169 | 213 | 212 | 212 | 220 | 235 | 231 | 230 | 243 | 257 |
| Омуга | Биэрэпис түмүгүнэн |
Өлүүтэ |
|---|---|---|
| Барыта | 232 816 | 100,00 % |
| Узбектар | 112 469 | 48,31 % |
| Кыргыыстар | 100 218 | 43,05 % |
| Нууччалар | 6 292 | 2,70 % |
| Туурактар | 5 506 | 2,36 % |
| Татаардар | 2 703 | 1,16 % |
| Түркүмүөннэр | 885 | 0,38 % |
| Уйгуурдар | 791 | 0,34 % |
| Таджиктар | 679 | 0,29 % |
| Азербадьааннар | 587 | 0,25 % |
| Украиналар | 379 | 0,16 % |
| Кэриэйдэр | 319 | 0,14 % |
| Казаахтар | 265 | 0,11 % |
| Кытайдар | 221 | 0,09 % |
| Курдтар | 199 | 0,09 % |
| Дунгааннар | 92 | 0,04 % |
| Ньиэмэстэр | 90 | 0,04 % |
| атыттар | 1121 | 0,48 % |
Оскуолаларга үөрэтии тыла ==
Нууччалыы тыллаахтар көһөн баралларын үрдүнэн 2011—2012 үөрэх дьылыгар 56 орто үөрэхтээһин тэрилтэтиттэн 10 нууччалыы, 11 — кыргыыстыы уонна нууччалыы этэ.
2006—2007 сылларга 56 оскуолаттан 15 — кыргыыстыы, 8 — нууччалыы, 14 — узбектыы, 16 — 2 тылынан, 3 — 3 тылынан.
Килиимэтэ
Килиимэтэ кураайы, тохсунньу орто кыраадыһа −2 буолар, от ыйыгар ортотунан +25/+26. Сылга 400—500 мм курдук сөҥүү түһэр.
Былыргыта
Ош Орто Азия ислам итэҕэллээхтэрин биир улахан киинэ буолар. Куоракка былыргы ытыктанар мечеттэр бааллар. Ону таһынан Сулайман-Тоо хайаҕа үҥэ-сүктэ кэлэллэр[3].
Ош Кыргыстаан былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ. 3000 саастаах диэн сабаҕалыыллар[4].
Ол эрэн сурукка бастаан б.э. IX үйэтигэр киирбит.
XI—XII үйэлэргэ Ош Караханидтар каҕанааттарыгар, оттон Арҕаа Караханидтар судаарыстыбаларыгар киирсэрэ. 1141 сыллаахха моҥгуоллар сэриилэн ылбыттара. 1210 сыллаахха Хорезмшахтар судаарыстыбаларыгар киирбитэ.
1220 сыллаахха Чыҥыс Хаан сэриилэрэ ылбыттарын кэннэ Чаҕатай улууһугар холбоммута. 1340-с сылларга Моголистан, оттон 1380-с сыллартан Тимур империятыгар киирбитэ.
Россия империятын састаабар
Россия империята Коканд хааныстыбатын сэриилэн ылбытын кэнэ Фергана уобалаһын Ош уеһын киинэ буолбута.
Сэбиэскэй кэм
1918 сылтан Ош Туркестан АССР састаабар холбоммута. 1924 алтынньы 14 күнүттэн Орто Азияны тыыры түмүгэр РСФСР иһинэн тэриллибит Хара-Кыргыыс аптаныамыйалаах уобалаһыгар киирбитэ.
1939 сылтан Ош уобалаһын киинэ.
Сэбиэскэй кэм саҕана бырамыысыланнас күүскэ сайдыбыта. Ол курдук хлопок, солко өрөр кэмбинээттэр, хлопок ыраастыыр, кирпииччэ собуоттара, тимир-бетон оҥоһуктар собуоттара, иистэнэр, атах таҥаһын фабрикалара, астыыр, массыына оҥорор, тимир таҥастыыр тэрилтэлэр бааллара.
1990 сыллаахха Ош уонна Өзгөн куораттарыгар узбектар уонна кыргыыстар икки ардыларынааҕы атааннаһыы күөдьүйбүтэ. Сылтаҕа диэн узбектар колхуостарын сириттэн кыргыыстарга дьиэ тутталарыгар учаастак быһан биэрбиттэрэ. Байыаннайдар кэлэннэр айдааны тохтоппуттара.
Тутулуга суох Кыргыстаан
Кыргыстаан бэрэсидьиэнин Аскар Акаев ыйааҕынан 2000 сыллаахха Ош 3000 сааһын бэлиэтээбитэ. Ол онтон ыла алтынньы 5 күнүгэр куорат күнэ бэлиэтэнэр.
2010 буолбут өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн узбектар уонна кыргыыстар атааннаһыылара күүһүрбүтэ. Бүтэһигэр хаан тохтуулаах буолбута. Үгүс киһи эмсэҕэлээбитэ, суорума суолламмыта, дьиэ-уот урусхалламмыта. Сорохтор Узбекистаҥҥа[5] куотан тахсыбыттара.
Экэниэмикэтэ
Куорат бөдөҥ тэрилтэтинэн хлопок кэмбинээтэ буолар. Сэбиэскэй кэм саҕаттан Орто Азияҕа биир саамай улаханынан биллэр[6].
Атыы-эргиэн
Былыр былыргыттан куорат киинигэр улахан баһаар үлэлиир. Кэнники куоракка аныгылыы эргиэн-кииннэрэ да элбээтилэр.
Айан-көлө
Куоракка 56 оптуобус маршрута сылдьар, үксэ мини-оптуобустар. 1977 сылтан троллейбус ситимэ үлэлиир.
Тимир суолуонан билигин дьон сылдьыбат, таһаҕас таһыытыгар эрэ үлэлиир.
Ош салгын пуордуттан көтөр ааллар дойду иһинэн уонна тас дойдуларга сылдьаллар.
Култуура, үөрэхтээһин, кэрэ-бэлиэ сирдэрэ
Билэ:Osh town2.jpg
Сулайман-Тоо үрдүгэр баар көрөр сир уонна «Бабур дьиэтэ»
Сулайман-Тоо ытык хайата Ош куорат ортотугар турар. ЮНЕСКО тиһигэр киирбит Кыргыстааҥҥа соҕотох объект (2009 сылтан)[7].