Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Охуоскай айан суола

Охуоскай айан суола эбэтэр Илин Лаамы суола (нууч. Охо́тский тракт, ону тэҥэ Якутско-Охотский тракт, 1731 сылга диэри — Якутско-Охотский путь — «Илиҥҥи суол»[1]; ону тэҥэ Екатерининский тракт[2]) — 1650-с сыллартан 1920-с сылларга дылы Дьокуускай уонна Охуоскай ыккардыларыгар үлэлээбит уунан уонна сиринэн суол.

XIX үйэ бастакы аҥарыгар уһуна сайыҥҥы суола 1025 биэрэстэ уонна кыһыҥҥы суола 1040 биэрэстэ этэ. Дьокуускай-Айаан трагын тардыы уонна Россия-Америка хампаанньатын факториятын Охуоскайтан Айаан бөһүөлэгэр 1840-с сылларга көһөрүү кэнниттэн эстибитэ.

Устуоруйата

Айан суола

Дьокуускай (1643 сыллаахха төрүттэммитэ) Охуоскайы (1647 сыллаахха төрүттэммитэ) кытта суолунан сибээһэ 1650-с сылларга олохтоммута[3].

Дьокуускай-Охуоскай суола эрдэтээҥи кэмҥэ аан маҥнай сулууспалыыр дьон ааһалларыгар уонна докумуоннары ыыталларыгар туһаныллыбыта. 1680 сыллаахха Юдома өрүс үрдүгэр киис хааһынатын илдьэ айаннаан иһэр стольник Данил Фомич Бибиков этэрээтигэр тунгустар саба түспүттэр. Юдом Кириэһэ бэйэтин трагическай аатынан XVII—XVIII үйэлэргэ өлбүт 200 кэриҥэ айанньыты санатар[3][комм. 1].

Тракт бастакы ойуулааһынын боярин уола Иван Харитонов оҥорбута. 1719 сыллаахха кини 36 хонук устата 845 биэрэстэ усталаах айанын туһунан оҥорбут отчуотун Дьокуускайдааҕы воеводскай канцелярияҕа ыыппыта. Сибиир куораттарын уонна слободталарын ыккардыларыгар айан туһунан 1724 сыллаах табельга Дьокуускайтан Охуоскайга диэри суол уһуна 801 биэрэстэ 100 саһаан диэн этэ. Бастакы Камчаатка эспэдииссийэтин кыттыылааҕа Петр Авраамович Чаплин айанын сурунаалыгар Дьокуускайтан Охуоскайга 1726 сыл от ыйыттан алтынньыга диэри айаннаабытын туһунан сиһилии суруйбута[3].

Тракт

1731 сыллаахха Дьокуускай-Охуоскай суолун оннугар пуочта трага тэриллибитэ. Бу кэмҥэ Дьокуускай-Охуоскай суола ордук түргэнник (Дьокуускай-Халыма: Верхоянскай — Зашиверскай — Аллараа Халыма) дьон-сэргэ уонна таһаҕас салгыы Чукоткаҕа көһөрүллүүтүгэр улахан суолталаах этэ. 1733 сыллаахха тракт судаарыстыбаннай статуһу ылбыта. 1735 сыллаахха тракт устатыгар пуочта станциялара олохтоммуттара. Суолунан айан земскэй эбээһинэстэринэн, ону тэҥэ харчыга оҥоһуллара. Суолга үлэлиир нэһилиэнньэ ыарахан балаһыанньата былааһы 1763 сыллаахха ас-үөл тиэрдиитин иһин хамнас төлүүргэ күһэйбитэ. 1750-с сылларга диэри тракт сүрүннээн Охуоскай хайысхатыгар туһаныллыбыта. Чуумпу далайга уонна Нуучча Америкатыгар түүлээх булда сайдыаҕыттан Охуоскайтан Дьокуускайга түүлээх таһаллара. Дьокуускай уонна Охуоскай ыккардыларынааҕы сибээс тупсарын туһугар 1783 сыллааҕы «Иркутскай наместничествотын тэриллиитин туһунан» диэн ааттаммыт ыйаах хас биирдии 20-25 биэрэстэ аайы тракка нэһилиэктэри тэрийэргэ, буруйдаммыт хаайыылаахтары олохсутарга сорудахтаабыта. Ол эрээри, толору олоххо киирбэтэҕэ. XIX үйэ саҕаланыытыгар тыраакка баара-суоҕа 18 станция баара. XIX үйэ бастакы аҥарыгар станциялар ахсааннара эбиллибитэ, сайыҥҥы суол уһуна 1025, кыһыҥҥы — 1040 биэрэстэ этэ[3].

undefined

1818 с. айан суолугар 3692, 1819 с. 4312 сылгы өлбүт[4].

1844 с. Айаан пуорда олохтоммутун кэннэ Дьокуускай-Айаан айан суолун тардыы уонна 1845 с. буолбут Арассыыйа-Америка хампаанньатын факториятын Охуоскайтан Айааҥҥа көһөрүү Дьокуускай-Охуоскай тракт эстиитигэр тиэрдибитэ. 1849 сыллаахха Иркутскайтан Петропавловскай пуортка трагынан Илин Сибиир генерал-губернатора Н. Н. Муравьев айаннаан Иркутскайга төттөрү хайысханан Дьокуускай-Айаан айан суолунан айаннаабыта. Бу айан түмүгүнэн Муравьев бырабыыталыстыбаҕа Сибиирдээҕи байыаннай флотилияны Охуоскайтан Петропавловскай пуорка көһөрөр туһунан этиитэ буолбута, ол 1849 сыллаахха олоххо киирбитэ. Ол кэнниттэн Муравьев саҥа этиини — Дьокуускай-Охуоскай почтатын суолун сабарга, Дьокуускай-Аян суолунан солбуйарга этии киллэрбит. 1850 сыллаахха Николай I бу этиини астыммыта. Тохсунньу 1 күнүгэр 1852 сыллаахха Дьокуускай-Охуоскай тракт олохтоох суолталаах статуска көһөрүллүбүтэ. XIX—XX үйэлэр кирбиилэригэр айан суола коммерческай таһаҕаһы тиэйэргэ туттуллубута. 1909—1910 сыллардаахха тракт устун (Охуоскай перевоз[5] сэлиэнньэ нөҥүө) Дьокуускайтан Охуоскайга телеграф ууруллубут. 1920-с сыллар ортолоругар тракт суох буолбут. 1930—1950 сыллардаахха Халыма айан суола, билигин-федеральнай суолталаах «Халыма»[3] суол тэриллибитэ.

Маршруттара

1670-с сыллардаахха баар бастакы суол ойуулааһына хаалбыт[6]: «Якуцкайтан өрүһүнэн Өлүөнэ устун Алдан өрүскэ диэри биэс хонук, оттон Алдан өрүһүнэн үөһээ сүүрүгүнэн Майа өрүс төрдүгэр диэри түөрт нэдиэлэ, оттон Майа өрүһүнэн Юдома үрэх төрдүгэр диэри аҕыс күн, оттон Юдоманан үрэҕинэн үөһээ Устьгорбинскай кыстыкка диэри уон хонук, онтон ол кыстыктан күһүҥҥү суолунан наартанан Охуоскай остуруокка диэри муораҕа балтараа нэдиэлэ сис хайатынан…»

1730 сыллаахха Дьокуускайтан Охуоскайга атын маршрут баар буолбут: Дьокуускайтан Майа өрүс төрдүгэр диэри сиринэн (Уус-Майа бириистэнэ), онтон уу суолунан Майа уонна Юдома өрүстэр сүүрүктэринэн үөһээ, онтон эмиэ сиринэн Охуоскайга диэри. Юдомскай остуруок — Охуоскай учаастакка XVII үйэ бүтүүтүттэн икки маршрут баара: биирэ Ураак өрүскэ уонна онтон Охуоскайга диэри уунан состорон, иккиһэ Охуоскай өрүскэ диэри сиринэн уонна Охуоскайга диэри устан. Уу суоллара ордук улахан таһаҕаһы тиэйиигэ туттуллубуттара (холобур, 1720—1730 сыллардаахха Бастакы Камчаткатааҕы уонна Иккис экспедициялар кэмнэригэр). 1820-с сыллартан өрүс суоллара сүрүннээн Охуоскайтан Дьокуускайга төттөрү хайысханан туһаныллыбыттар (Юдома — Майа — Алдан өрүстэр сүүрүктэринэн аллараа). Өлүөнэ өрүстэргэ мууска киирбэт туһугар Дьокуускайтан түһүү от ыйын саҥатын хойутаабакка саҕаланара. Алдантан Юдом Кириэһигэр диэри кэрчигэ сиринэн суол хайалар устун ааһара. Дьокуускайтан Чернолесскай станцияҕа диэри учаастакка атынан, Кырностатскайтан Аркинскай станцияҕа диэри табанан уонна Аркинскай станцияттан Охуоскайга диэри ыттарынан айанныыллара[3].

Станциялара

XIX үйэ саҕаланыытыгар Саха уеһыгар 565 биэрэстэ устата 14 станция баара, Охуоскайга 449 биэрэстэ устата 4[3].

undefined
№ Саха уеһа Биэрэстэ
1 Дьокуускай 0
2 Ярмонскай 7
3 Тылбыйахтаах 15
4 Төгүлэҥ 21
5 Бытык күөл 30
6 Кыл күөл 34
7 Чурапчытааҕы 32
8 Арыылаах 30
9 Лэбээги 30
10 Мэдьэлин 27
11 Амма 27
12 Нахыын 45
13 Алан 33
14 Алах-Үүннээх 234

Быһаарыылар

Комментарийдар
  1. ↑ Казарян П. Л. сыаналыырынан (Первый тракт на Северо-Востоке России, 2006)
Источниктар
  1. ↑ Эргис, Г. У. Исторические предания и рассказы якутов, Том 1. — Изд-во Академии наук СССР, 1960. — С. 283. — 681 с.
  2. ↑ Якутский архив, Выпуски 11—15. — Институт гуманитарных исследований Академии наук Республики Саха (Якутия), 2003. — С. 15.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Казарян П. Л. Первый тракт на Северо-Востоке России. — Наука и техника Якутии. № 2 (11), 2006. — С. 50—57.
  4. ↑ Фёдоров, М. М. Правовое положение народов восточной Сибири (XVII — начало XIX века). — Якутское книж. изд-во, 1978. — С. 43. — 205 с.
  5. ↑ Томпонский улус (район): история, культура, фольклор. — Бичик, 2007. — С. 366. — 1942 с.
  6. ↑ Калашников, А. А. Якутия: хроника, факты, события, Часть 1. — Бичик, 2000. — С. 47. — 480 с.

Литература

Энциклопедиялар

  • Сафронов Ф. Г. Охотский тракт. — М.: СО РАН, Якут. НЦ, АН Респ. Саха (Якутия), 2000. — С. 186—188. — 539 с.

Публикациялар

  • Казарян П. Л. Якутско-Охотский тракт // Дороги Якутии. — М., 2003. — С. 30—38.
  • Башарин Г. П. Перевозка клади по Якутско-Охотскому и другим трактам. — М., 2003. — С. 232—238.
  • Сафронов Ф. Г. Охотский порт и Охотский тракт. — Хабаровск: Тихоокеанские окна России, 1988. — С. 66—100, 163—167.
  • {{книга|автор=Галенко, Василий|заглавие=…На Большое море-окиян|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2126/%7Cместо=%7Cиздательство=Вокруг света|год=1983|

Категориялар