Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Төрүт омуктар

Төрүт омуктар (нууч. Коренны́е наро́ды) — атын сирдэртэн көһөн кэлээччилэр олохсуйуохтарыгар диэри тустаах сиргэ өбүгэлэрэ олорбут төрүт омуктар[1][2][3][4].

Терминин үөскээһинэ

Аан дойду быраабыгар «төрүт омуктар» диэн өйдөбүл, ол аата тиэрмин чуолкай уопсай ылыныллыбыт характеристиката кэккэ биричиинэлэринэн суох:

  • төрүт омуктар араас рааса, култуура, тыл бөлөҕүн, итэҕэл бэрэстэбиитэллэрэ буолаллар уонна дьиҥинэн, олорор континеннарга барыларыгар олороллор;
  • кинилэр социальнай, экономическай уонна култуурунай сайдыы араас таһымыгар сылдьаллар.

Ол түмүгэр туохха наадыйаллара, интэриэстэрэ, дьулуурдара уонна ирдэбиллэрэ атын-атын. 2007 сыллаахха ылыныллыбыт Төрүт омуктар бырааптарын туһунан Декларация (нууч.) (сах. «төрүт омуктар» диэн өйдөбүлү быһаарбат[5]. Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ (ХНТ) Төрүт нэһилиэнньэни дискриминациялааһын проблематыгар ХНТ дискриминацияны сэрэтэр уонна аҕыйах ахсааннаах омуктары көмүскүүр Подкомиссиятын Анал дакылаатчыта Хосе Мартинес Кобо аатыттан маннык рабочай быһаарыыны аҕалар[6]:

« …ханнык эмит дойдуга аан дойду атын чаастарыттан атын култууралаах уонна этническэй төрүттээх дьон кэлэн, олохтоох норуоттары баһылаан-көһүлээн, сэриилээн ылан, колонизациялаан уонна да атын ньымаларынан тутулуктаах уонна колониальнай балаһыанньаҕа туруорбут омуктарын билиҥҥи удьуордара; билиҥҥи түгэҥҥэ, нэһилиэнньэ атын баһылыыр араҥатын национальнай, социальнай уонна култуурунай уратыларыгар олоҕурар судаарыстыбаннай структуратыгар, кинилэр сорҕолоро буолар дойду институттарынааҕар ураты, бэйэлэрин үгэстэригэр уонна социальнай, экономическай уонна култуурунай майгыларыгар ордук сөп түбэһэрдии олороллор [6] »

Төрүт омуктар Сир бары чаастарыгар олороллор: холобур, Уһук Илиҥҥэ эбэҥкилэр, Хотугу Америка уонна Уһук Илин полярнай зоналарын эскимостара уонна алеуттар, Скандинавияҕа уонна Кольскай тумул арыыга саамилар, Саҥа Зеландияҕа маори, аан дойду сорҕотун быһыытынан Америка индеецтэрэ уо. д. а. Кинилэр ахсааннара 300 мөл. кэриҥэ киһи[1][7].

«Төрүт омуктар» диэн тиэрмин (ааҥл. indigenous peoples) аан дойдутааҕы быраап лексиконугар киирэр[1] уонна Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин[8] уонна норуоттар ардыларынааҕы атын тэрилтэлэр араас докумуоннарыгар туттуллар. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин сокуонугар «төрүт аҕыйах ахсааннаах омуктар» уонна «аҕыйах ахсааннаах омуктар» диэн тиэрминнэри тутталлар. «Аборигеннар» диэн тыллар уонна этиилэр (лат. aborigines, ab origine «от начала»)[9][4], «автохтоннар»[10][11], «туземецтар», «төрүт нэһилиэнньэ» диэн тыллар семантикалара «төрүт омуктар» диэн тиэрмиҥҥэ чугас эрээри, юридическэй докумуоннарга туттуллубат.

Устуоруйата

XV үйэҕэ саҕаламмыт уонна XX үйэҕэ диэри салҕаммыт аан дойду цивилизационнай колонизациятын кэмигэр төрүт омуктар үгүстэрэ, ордук планета аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктара, сүтэр-симэлийэр кутталламмыттара. Төрүт омуктар, ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 2007 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр суруллубут 61/295 резолюциятынан, «устуоруйалыы сиэрэ суох быһыылар сиэртибэлэрэ буолбуттара, ол иһигэр колонизацияламмыттара уонна дойдуларын, сирдэрин-уоттарын, уонна ресурсаларын былдьаппыттара, ол, чуолаан бэйэлэрин наадыйыыларыгар, интэриэстэригэр сөп түбэһиннэрэн сайдар бырааптара олоххо киирэригэр харгыстыыр…»[8].

Оннооҕор төрүт омуктар эт-хаан өттүнэн симэлийиилэрин туһунан кэпсэтии барбат да буоллаҕына, кинилэр автохтон тыллара үксүгэр улаханнык уларыйар эбэтэр оннооҕор эстэр кутталыгар түбэһэр — төрүөтэ суох симэлийии көрүҥүнэн да, төрүт омуктар сирдэрэ-уоттара киирбит дойдуларга судаарыстыбаннай буолар тыллар өттүлэриттэн (ордук элбэхтик - аан дойду тыллара диэн ааттанар) соруктаах лингвоцид да көрүҥүнэн. Улахан уларыйыы, эбэтэр сүтэн хаалыы кутталыгар бары автохтон култууралар — титульнай нациялар култуураларын баттааһыныттан да, стихийнай глобализацияттан да сылтаан, билигин да түбэһэллэр.

Төрүт олохтоох нэһилиэнньэҕэ ураты быраабы аан дойдутааҕы билинии саҕаланыыта 1957 сыллаахха Аан дойдутааҕы Үлэ тэрилтэтин (нууч.) (сах. (МОТ) 107 №-дээх «Тутулуга суох дойдуларга племянан уонна племя аҥардаах олоҕу тутуһар Төрүт уонна атын омугу көмүскүүр уонна интеграциялыыр туһунан» Конвенцията ылыныллыбыта[1].

Араас эрэгийиэннэр төрүт омуктара бэйэ-бэйэлэриттэн култуураларынан, устуоруйаларынан уонна бэйэлэрин олохторун социальнай-экэнэмикэлии усулуобуйаларынан лаппа уратылаахтарын да иһин, элбэх уопсайдаахтар. Маннык биир уопсай сибикитэ — олохтоох омуктар тулалыыр айылҕаларын кытта сөпкө дьүөрэлэһиилэрэ, бу омуктарга киһи уонна айылҕа бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаах моральнай-этическэй нуормаларын баай хомуурдара, ол эбэтэр айылҕа үрдүк экологическай култуурата баара. Ону таһынан төрүт омуктарга үксүлэригэр судаарыстыба уонна дойдуга баһыйар социальнай уопсастыбалар өттүлэриттэн колонизация уонна баттал усулуобуйатыгар сылдьыы уопута, политическай, экономическай, социальнай уонна култуурунай бырааба суох буолуу усулуобуйатыгар олоруу уопута уопсай буолар[12].

Төрүт омуктар кэнники уонунан сылларга уонна кинилэр бырааптара

Төрүт омуктар бырааптарын урут сүрүннээн экологическай тэрилтэлэр турууласпыттара. 1970-с сыллар ортолоруттан төрүт омуктар национальнай уонна аан дойду таһымыгар бэйэлэрин бырааптарын бэйэлэрэ туруулаһан барбыттара.

1994 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята аан дойду Төрүт омуктарын аан дойдутааҕы күннэрин биллэрбитэ.

Билигин төрүт омуктар бэрэстэбиитэллэрэ Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин уонна атын элбэх норуоттар ардыларынааҕы уорганнар үлэлэригэр тиһигин быспакка кытталлар, холобур, Арктика сэбиэтигэр курдук.

2012 сыллаахха кулун тутар 26 күнүттэн 29 күнүгэр диэри Кеутукейну (Финнмарк) Саами үрдүкү оскуолатын дьиэтигэр олохтоох омуктар телесуруналыыстарын Аан дойдутааҕы кэмпэриэнсийэлэрэ буолан ааспыта. Ол чэрчитинэн төрүт омуктар тылларынан иһитиннэрэр эрэдээксийэлэргэ үлэлиир суруналыыстар сэминээрдэрэ уонна маастар-кылаастара буолбуттара. Кэмпэриэнсийэҕэ уонтан тахса дойду дэлэгээттэрэ кыттыбыттара, ол иһигэр Арассыыйаттан, АХШ-тан, Канаадаттан, Финляндияттан, Швецияттан[13].

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин төрүт омуктара

Сүрүн ыстатыйа: Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотутун, Сибиирин уонна Уһук Илинин төрүт омуктара

Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр — Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын нуормалыыр аакталарыгар сөп түбэһиннэрэн 47 аҕыйах ахсааннаах төрүт омук олорор[14], 2002 сыллааҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис (нууч.) (сах. көрдөрүүтүнэн — 44[15]. Уопсай ахсаана 500 тыһыынча кэриҥэ киһи, эбэтэр дойду нэһилиэнньэтин 0,3 %. Бу омуктартан 35-һэ (275 тыһыынча киһи) Арассыыйа 28 субъегар олохтоох, бу эрэгийиэннэр бүтүн нэһилиэнньэлэрин ахсааныттан икки эрэ бырыһыанын ылаллар. Олортон 13-һэ аҕыйах ахсааннаах омуктар, ол эбэтэр тыһыынчаҕа тиийбэт киһилээх омуктар. Олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар ортолоругар саамай элбэх ахсааннаахтара ненецтар (41 тыһыынча киһи), оттон саамай аҕыйах ахсааннаахтара — керектэр (4 киһи) буолаллар[16].

Арассыыйа төрүт (кыра) омуктарын Арассыыйа Бэдэрээссийэтин дьиҥнээх төрүт (автохтоннай) омуктарыттан араарыахха наада, холобур: нууччалар, кареллар, удмурттар, марийдар, чуваштар, татаардар, башкирдар, алтайдар, хакастар, ненецтар, эбээннэр, сахалар уонна да атыттар, ону таһынан Хотугу Кавказ төрүт омуктарыттан. 2002 сыллааҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн, Арассыыйа нэһилиэнньэтин 80%-тан арыый кырата (биэрэпис лииһин 7 №-дээх графатынан) нууччабын диэн ааттаммыта. Дойду нэһилиэнньэтин 10-ча %-на атын сэттэ улахан этноска тиксэр, үгүстэрин өрдөөҕүттэн олохсуйбут сирдэрэ билиҥҥи Арассыыйа сиригэр-уотугар бааллар.

Арассыыйа бэрэсидьиэнэ В. В. Путин 2025 сыл сэтинньи 4 күнүнээҕи 799 №-дээх ыйааҕынан Саҥа бырааһынньыгы — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын күнүн олохтообута, сыл аайы муус устар 30 күнүгэр бэлиэтэнэр[17]. Бырааһынньык дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын «үгэс буолбут олохторун-дьаһахтарын, хаһаайыстыбаннай үлэлэрин-хамнастарын, бултарын-алтарын уонна ураты култуураларын» харыстыыр туһугар дьайыылары, күүстэри сомоҕолуурга ананар[18].

Төрүт омуктар култуурунай бииргэ үлэлэһиилэрэ

Сыл аайы 1991 сылтан Хотугу Норвегияҕа «Ридду Ридду» култуура бэстибээлэ ыытыллар. Бастаан саами култууратын бэстибээлэ этэ, кэлин «Ридду Ридду» төрүт омуктар аан дойдутааҕы мультикультурнай бэстибээлэ буолбута[19].

Сыл аайы 1998 сылтан Инарига (Финляндия Саам региона) Skábmagovat — сыл аайы Төрүт омуктар аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ ыытыллар[20].

Төрүт омуктар устуоруйалыы ааттара

Аборигеннар - Пентекост арыы төрүт олохтоохторо
Англичаннар туземецы ытан өлөрүүлэрэ. Африка, 1914

Аборигеннар (гир. ιθαγενής (төрүт) → лат. Aborigines от лат. ab origine — саҕаланыыттан) — былыргы римляннарга бастакы, төрүт олохтоохтор ааттара Лация гириэк автохтоннарыгар сөп түбэһэр. Ити суолтаҕа «абориген» диэн тыл саҥа тылларга көспүтэ. Рим үһүйээннэринэн, Апеннин хайаларыгар, Реате (билигин Риети) диэн сиргэ олорбут, сабиняннар үтүрүйбүт абориген норуота Соҕуруу Тибр төрдүгэр сыҕарыйан, сикуллары үтүрүйэн латиннар диэн ааттанар буолбут, онон римляннар эмиэ кинилэртэн төрүттээх буолуохтарын сөп. Саҥа билим, ол эрээри, оннукааттаах норуот баарын саарбахтыыр.

Арассыыйаҕа, ордук XIII—XX үйэлэргэ соҕуруу, Урал уонна Сибиир киэҥ сирдэрин баһылааһыҥҥа, олоххо-дьаһахха уонна судаарыстыба докумуоннарын ыытыыга (1940-с сылларга диэри) «туземецтар» (ол аата «ол сир дьоно») эбэтэр «инородецтар» (ол аата нууччалардааҕар атын омук нэһилиэнньэтэ) диэн тыл туттуллубута.

XX үйэ иккис аҥаарыттан билигин даҕаны «кыра омуктар», «төрүт омуктар» уонна «национальнай аҕыйах ахсааннаах омуктар» диэн ордук политическай өттүнэн сөптөөх ситим тыллар туттуллаллар. Бу тиэрминнэр биир тэҥ буолбатахтар, ол гынан баран, дьүөрэлэһиэхтэрин сөп: ол курдук, «төрүт омуктар» үксүлэригэр «национальнай аҕыйах ахсааннаах омуктар» биир көрүҥнэрэ буолаллар.

АХШ-ка политкорректнай буолаары америка индеецтэрин «төрүт американецтар» (ааҥл. native americans) диэн ааттыыллар.

Төрүт омуктар тылларын норуоттар ардыларынааҕы сыла

2019 сылы ХНТ төрүт омуктар тылларын норуоттар ардыларынааҕы сылынан биллэрбитэ[21][22].

2019 сыл сэтинньитигэр ХНТ 2022 сылтан 2032 сылга диэри уон сылы Төрүт омуктар тылларын Аан дойдутааҕы уон сылынан биллэрбитэ[23][24].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 Коренные народы // Энциклопедический словарь экономики и права. — 2005.
  2. ↑ Коренные народы // Большая юридическая энциклопедия. — Книжный мир, 2010.
  3. ↑ Любкер Фридрих. Аборигены // Иллюстрированный словарь античности / И. Пименова. — М. : Эксмо, 2005. — 1344 с.
  4. ↑ 1 2 Аборигены // Большая советская энциклопедия: в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
  5. ↑ Давайте бороться с расизмом! (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Ананидзе Ф. Р. Некоторые проблемы определения понятия «коренной народ», 2006
  7. ↑ Саамы в Финляндии // Саамское народное собрание. — Кемиярви, Публикация Саамского народного собрания, 1999.
  8. ↑ 1 2 Резолюция ГАО 61/295
  9. ↑ Советский энциклопедический словарь/Гл. редактор А. М. Прохоров. — М., Сов. энциклопедия, 1985
  10. ↑ Автохроны // Большая советская энциклопедия: в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
  11. ↑ Автохтоны, в этнографии // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  12. ↑ On the other side of the Arctic, thisisFINLAND (4 Олунньу 2013). Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  13. ↑ Ямальские журналисты участвуют в международной конференции журналистики коренных народов » Информационное агентство МАНГАЗЕЯ (рус.). www.mngz.ru. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  14. ↑ Постановление Правительства РФ от 24 марта 2000 г. N 255 "О Едином перечне коренных малочисленных народов Российской Федерации" (с изменениями и дополнениями) (рус.) (24 Кулун тутар 2000). Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  15. ↑ Размещение населения коренных малочисленных народов по территориям преимущественного проживания КМН. perepis2002.ru. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  16. ↑ Юкагиры включены в Единый перечень коренных малочисленных народов РФ - ИА REGNUM, Юкагиры включены в Единый перечень коренных малочисленных народов РФ - ИА REGNUM (29 Атырдьах ыйын 2015). Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  17. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 04.11.2025 № 799 ∙ Официальное опубликование правовых актов (рус.). publication.pravo.gov.ru. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  18. ↑ Путин утвердил два новых праздника в России, Коммерсантъ (4 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  19. ↑ The Riddu Riđđu Festival (англ.). Riddu Riđđu. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  20. ↑ Официальный сайт фестиваля. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  21. ↑ Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 19 декабря 2016 года. Права коренных народов (рус.). docs.un.org. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  22. ↑ План действий по проведению в 2019 году Международного года языков коренных народов (рус.). docs.un.org. Сигэнии күнэ: 13 Атырдьах ыйын 2026.
  23. ↑ Права коренных народов. Сигэнии күнэ: 15 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 17 Сэтинньи 2019 года.
  24. ↑ Генеральная Ассамблея ООН провозгласила период 2022–2032 годы Международным десятилетием языков коренных народов. Сигэнии күнэ: 15 Атырдьах ыйын 2026.

Литература

  • Абашидзе А. Х. Правовой статус меньшинств и коренных народов. Международно-правовой анализ. Монография — М: РУДН, 1997.

Сигэлэр

ХНТ докумуоннара
Норуоттар ардыларынааҕы тэрилтэлэр
Бырабыыталыстыбаннайа суох тэрилтэлэ

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар