Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Мас көтөрдөрө

Мас көтөрдөрө (нууч. Тетеревиные; лат. Tetraoninae) — кууруссатыҥы көтөрдөр этэрээттэригэр киирэр бөлөх.

Бу бөлөххө уопсайа 18 көрүҥ киирэр, ол иһигэр хабдьылар, куртуйахтар, улардар, бочугурустар[2]. Саха сиригэр 7 көрүҥ үөскээн-тарҕанан олорор[3]:

Тас көрүҥнэрэ

Эттэрин-сиинннэрин уһуна 30-110 см, ыйааһыннара — 6,5 кг диэри. Атын кууруссатыҥы көтөрдөртөн уратыта — атахтара уонна сотолоро (бочугурастан ураты) түүлээх буолар; үгүс көрүҥнэр тарбахтарын төрдө эмиэ түүлээх. Кынаттара кылгас, төгүрүктүҥү, хойуу талах быыһыттан туруору көтөн тахсарга аналлаахтар, ол эрээри ыраах көтүүгэ сөп түбэспэттэр. Кутуруктара үксүн орто уһуннаахтар, төгүрүктүҥү быһыылаахтар; бочугурас, куртуйах сорох көрүҥнэрэ уонна чакыр улар эрэ уһун кутуруктаахтар[2].

Тарҕаныылара

Мас көтөрдөрө Евразия хоту өттүгэр уонна Хотугу Америкаҕа (соҕуруулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-илин өттүлэриттэн ураты) тарҕаммыттар. Бу үксүн ойуур көтөрдөрө, ол гынан баран хас да көрүҥ талахтаах сирдэргэ олороллор; сорох көрүҥнэр аһаҕас истиэпкэ эбэтэр арктика туундаратыгар олороллор. Мас көтөрдөрө үксүн сиргэ эбэтэр хаарга сылдьаллар, күһүн уонна кыһын көрүҥнэр үксүлэрэ ас көрдүүллэр, маска тахсан хоноллор. Сир устун чэпчэкитик хаамаллар, сүүрэр кыахтаахтар (ордук бучугурастар)[2].

Саха сиригэр

Саха сирэ үс география балаһатыгар түбэһэр: Арктика үрүҥ куйаара (нууч.) (сах., туундара уонна тайҕа. Мас көтөрдөрө үксүн туундара уонна тайҕа балаһаларыгар үөскүүллэр.

  • Хабдьы: сир аайы кэриэтэ тарҕаммыт, ол эрэн ордук туундараҕа уонна тыалаах туундараҕа үөскүүр. Кыһын үрэхтэр, өрүстэр хочолорун булар.
  • Туундара хабдьыта: Арктика туундаратыгар уонна туундара хайаларыгар олорор.
  • Хара улар: Каяндер уонна Гмелин тииттэрин тарҕаныытын муҥунан үөскээн олорор.
  • Чакыр улар: Саха сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр тарҕаммыт. Бэс мутукчатынан аһылыктанар. Киин өттүгэр тымныыттан, хаар аҕыйаҕыттан үөскээбэт.
  • Куртуйах: орто тайҕаҕа үөскүүр; тарҕаныыта хатыҥ уонна аһаҕас сирдэр (хонуу, алаас) баалларын кытта ситимнээх.
  • Бочугурас: тайҕа балаһатынан киэҥник тарҕаммыт. Сэбирдэхтээх мастар, талахтар үнүгэстэринэн аһылыктанар.
  • Хараакы: тарҕаныыта Айаан харыйатын тарҕаныытын кытта сөп түбэһэр[3].

Ууһааһыннара

Мас көтөрдөрө үксүн полигам буолаллар, моногам көрүҥнэргэ бочугурас уонна хабдьы киирэллэр.

Полигам көрүҥнэр охсуу кэмигэр бөлөҕүнэн түмсэллэр. Охсор сирдэрэ сүүһүнэн сылларга уларыйымыан сөп. Онно мустан уратытык хамсанан, араас дорҕооннору таһааран охсуу уустук сиэрин-туомун толороллор.

Ууһааһын болдьоҕо дьыл хаамыытыттан тутулуктаах. Холобур, хабдьы ууһуур кэмэ: ойуур балаһатыгар — ыам ыйын ортото, туундараҕа — ыам ыйын бүтүүтүттэн бэс ыйын саҥатыгар диэри.

Сымыыттааһын орто кээмэйэ:

  • хабдьы — 8,4;
  • туундара хабдьыта — 8,0;
  • хара улар — 6,8;
  • куртуйах — 8,5;
  • бочугурас — 7,8.

Сымыыттарын хабдьылар 20-22 күн, оттон хара улардар 25-26 хонукка диэри баттыыллар[3].

Ахсааннара

2000—2012 сс. көрдөрүүлэринэн, Саха сиригэр мас көтөрдөрүн орто ахсаана:

  • Хабдьы: 1,4 мөл. (халбаҥнааһын 1,4-2,5 мөл.).
  • Туундара хабдьыа: 210—350 тыһ.
  • Хара улар: 228 тыһ. (107—461 тыһ.).
  • Чакыр улар: 16 тыһ. (6-26 тыһ.).
  • Куртуйах: 108,7 тыһ. (46,4-142 тыһ.).
  • Бочугурас: 527 тыһ. (243—876 тыһ.).
  • Хараакы: 8-10 тыһ[3].

Өстөөхтөрө

Сиэмэх көтөрдөр

Сиэмэх көтөрдөр үксүн хабдьыга бултаһаллар. Холобур, харылыыр (улахан мохсоҕол; нууч. Кречет) оҕолорун аһылыктара 60-70 % хабдьы буолар. Мохсоҕол (9 %), хаар эбэ (8 %), кыырт (кыһын иһигэр булт 36,7 % диэри), элиэ, хотойдор (уопсайа 10,5 %) мас көтөрүнэн аһылыктаналлар[3].

Сиэмэх кыыллар

Туундараҕа мас көтөрдөрө кырса аһылыгын 70 % буолаллар; тайҕаҕа киис уонна бэдэр бултаһаллар[3].

Паразиттар уонна ыарыылар

Мас көтөрдөрүгэр цестода 14 көрүҥэ (сутуллуу 21 %) уонна трематода 10 көрүҥэ (сутуллуу 8,5 %) тарҕаммыта бэлиэтэммит. Сутуллуу көтөр ахсаана үрдүк буоллаҕына улаатар.

Киһи дьайыыта уонна бултааһын

Соҕуруу уонна киин Саха сиригэр быраамыысыллынас сайдыыта, тыалары кэрдии, ойуур баһаардара, сокуоннайа суох бултааһын, көннөрү аймааһын даҕаны мас көтөрдөрүгэр куһаҕаннык дьайар.

Дьиҥинэн, массынанан сылдьан бултааһын көҥүллэммэт эрээри, аноним ыйытык көрдөрбүтүнэн, бу быраабыла үгүстүк кэһиллэр.

Ону кытта, саас атыыр көтөргө эрэ бултуур көҥүллэнэр, ол эрэн бу эмиэ ууһааһыҥҥа куһаҕаннык дьайар (охсор сирдэрин ыһыы, көтөрү аймааһын)[4].

Харыстабыл

Билиҥҥи кэмҥэ ордук хараакы сүтэр кутталламмыт (ахсаана аҕыйаабыт, сорох үөскүүр сирдэриттэн букатын сүппүт).

Ону кытта, айылҕаны көмүскээччилэр уларга уонна куртуйахха сааскы бултааһыны бобору туруулаһаллар. Көтөр охсор сирдэрин бэлиэтээн, ууһуур кэмигэр тыытыллыбат буолуутун ситиһэ сатыыллар[4].

Чинчийии

Саха сирин мас көтөрдөрүн чинчийиитин үс кэмҥэ араарыахха сөп:

  • XIX үйэ ортото — XX үйэ саҕаланыыта (Миддендорф, 1867; Маак, 1886; Бутурлин, 1906) — көрүҥнэр чопчуламмыттар;
  • 1930-с сыллар (Иванов, Ткаченко, Романов, Дементьев уо.д. а.) — зоогеография чинчийиилэрэ, биологияҕа уопсай сибидиэнньэлэр.
  • 1960-1970-с сыллартан бэттэх (Меженный, Егоров, Ларионов, Перфильев, Андреев) — экологияны уонна ресурсалары сиһилии үөрэтии[3].

Култуураҕа

Мас көтөрдөрүн туһунан саха остуоруйалара бааллар. Бу остуоруйаларга көтөрдөр хайдах үөскээбиттэрин, тоҕо соҕуруу көппөт буолбуттарын туһунан кэпсэнэр. Тас көрүҥнэрин, уҥуохтарын тутулун уратылара ырытыллар. Остуоруйаларга көтөрдөр (уонна да атын кыыллар) тыллаахтар-өстөөхтөр.

  • «Мас көтөрдөрүгэр мэҥ хаалыыта»;
  • «Хабыйахаан»;
  • «Бочугурас»;
  • «Куртуйахтаах сордоҥ»[5].

Быһаарыылар

  1. ↑ Integrated Taxonomic Information System (англ.) — 2005.
  2. ↑ 1 2 3 Тетеревиные (Tetraonidae) / Семейства / Птицы Европы (рус.). www.ebirds.ru. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Исаев, 2014
  4. ↑ 1 2 Седалищев, 2018
  5. ↑ Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (рус.). e.nlrs.ru. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.

Литература

  • Исаев А. П. Тетеревиные птицы Якутии: распространение, численность, экология. — Новосибирск: Институт систематики и экологии животных СО РАН, 2014. — 38 с.
  • Седалищев В. Нужна ли в Якутии весенняя охота на самцов глухаря и тетерева? // Байанай. — 2018. — № 4 (96). — С. 16–18.

Категориялар