Чакыр улар

Чакыр улар
Билим классификация
Домен: Эукариоттар Саарыстыба: Харамайдар Подцарство: Эуметазойдар Без ранга: Двусторонне-симметричные Без ранга: Вторичноротые Тип: Хордовайдар Подтип: Тоноҕостоохтох Инфратип: Челюстноротые Надкласс: Түөрт атахтаахтар Клада: Амниоталар Клада: Завропсидтар Класс: Көтөрдөр Подкласс: Веерохвостые птицы Инфракласс: Новонёбные Надотряд: Galloanseres Этэрээт: Кууруссатыҥылар Кэргэн: Фазаанныҥылар Подсемейство: Фазаннар Триба: Куртуйахтар Уус: Улардар Көрүҥ: Чакыр улар
Аан дойдуга билим аата
Tetrao urogallus Linnaeus, 1758
Дочерние таксоны
16 үөдүҥнээх
Улар тарҕаныыта
Изображения на РУВИКИ.Медиа ITIS   553893 NCBI   100830 FW   369189

Улар эбэтэр чакыр улар, көбдө (лат. Tetrao urogallus; нууч. глухарь обыкновенный) — фазанныҥылар кэргэттэригэр, кууруссатыҥылар этэрээттэригэр киирэр улахан мас көтөрө.

Саха сиригэр улар икки көрүҥэ баар: хара улар уонна чакыр улар. Чакыр улар кылгас кутуруктаах уонна бүлгүнүгэр эрэ үрүҥ түүлээх, бороҥ көҕүстээх, хара улартан улахан.

Уопсай ойуулааһына

Атыыра уонна тыһыта бэйэ бэйэлэриттэн уратылаахтар. Атыыра — бөдөҥ, хара түүлээх көтөр, эрдэҕэһэ— киниэхэ холоотоххо кыра, бороҥ, окко-маска олордоҕуна биллибэт-көстүбэт өҥнөөх. Евразия буккаас, мутукчалаах, сэбирдэх мастаах ойуурдарыгар үөскүүр.

Тас көрүҥэ

Атыырын кээмэйэ 110 см тиийэр, кынатын далааһына — 1,4 м, ыйааһына — 4,1—6,5 кг. Тыһыта ²⁄₃ кыра, ортотунан 2 кг буолар. Атыырдаах тыһытын аралдьыһыыта кээмэйинэн эрэ буолбакка, өҥүнэн эмиэ араастаһар. Атыырын төбөтө уонна моонньо хара, моонньун кэтэҕэ күрэҥниҥи сиэрэй, хара бээтинэлэрдээх, моонньун иннинэн харалаах сиэрэй. Көхсө хара, сурдуҥу-хара бээтинэлэрдээх. Куолаҕа хара, от күөх килбиэннээх, түөһэ күөхтүҥү ыстаал өҥнөөх, түөһүн аллараата хара-маҥан бээтинэлэрдээх. Кыната кугас, кутуруга хара, маҥан бээтинэлэрдээх. Хараҕын кырыытынааҕы сыгынньах тириитэ кыһыл өҥнөөх, тумса — маҥанныҥы-тэтэркэй. Эрдэҕэһэ кыра, дьэбинниҥи-араҕас, дьэбинниҥи кыһыл, сурдуҥу-хара уонна маҥан эриэн өҥнөөх. Күолайа, кынатын кырыыта уонна түөһүн үрдэ дьэбинниҥи-кыһыллар. Маннык дьүһүнэ тыһыта уйаланар, сымыыт баттыыр кэмигэр от-мас быыһыгар саһарыгар туһалаах.

Чакыр улар уонна эрдэҕэһэ

Олоҕун майгыта

Улар үксүн үрдүк умнастаах мутукча ойуурдарга үөскүүр, буккаас, дэҥҥэ сэбирдэхтээх мастаах ойуурдарга олохсуйар. Куталаах, маардаах, үгүс отонноох сирдэри ордорор. Биир сиргэ уһуннук олорор, арыт хайаттан аллараа хотоол сиргэ көһүөн сөп, арыт дьыл уларыйар кэмигэр сир уларытыан сөп. Көтөрүн ыарырҕатар, тыастаахтык, кынатынан күүскэ сапсынан көтөр, ол иһин ыраах көппөт. Күнүс аллараа, сиргэ сылдьар, хонугар мас аллараа лабаатыгар тахсан утуйар. Бэрт сэрэх, үчүгэйдик истэр, кыраҕы харахтаах, ол иһин бултуурга уустук.

Саас, сайын от-мас үнүгэһин, сиэмэтин, сибэккини, оту, сэбирдэҕи, ойуур отонун, үөнү-көйүүрү аһылыктанар. Күһүн тиит көмнөҕүн, кыһын бэс, тиит көмнөҕүн, үнүгэһин сиир. Оҕолорун үөнүнэн, ооҕуйдарынан аһатар.

Ууһааһына

Үйэлэрин тухары биир пааралаах, полигамнай көтөрдөр. Ииссиһэр кэмигэр (кулун тутарга — ыам ыйыгар) сиргэ эбэтэр мас аллаараа мутугар оҥостон олорон охсор, токуйар. Арыт сайыннары, күһүн, кыһын кытта охсор. Саас эрдэ, улардар, ол иннигэр соҕотохтуу сылдьар бэйэлэрэ, сылтан сыл аайы биир анаан мустар сирдэригэр тоҕуоруһа мусталлар. Сарсыарда эрдэттэн атыыр улардар токуйа-токуйа, тоҥхоҥноон, ходьоҥноон, үҥкүүлүү-үҥкүүлүү, тула өттүлэригэр эргичиҥнии сылдьан, охсон кулугурууллар. Кэккэ таһырҕас тыас кэннэ тимири аалар тыас курдук кыыкынас, сыыгынас тыас таһаараллар — ол аата улар «охсор». Киһи кулгааҕа бу тыаһы 500-чэкэ миэтэрэттэн истэр, оттон инфразвук быһыытынан- килэмиэтиринэн иһиллэр.

Улар уйата. Владимирскай уобалас

Бу кэмҥэ атыыр улар түүтүн барытын сахсатан, эргичиҥниир, олус күүрэн-көтөҕүллэн сылдьар буолар, сэрэҕин сүтэрэр. Күн киириэр диэри маннык сылдьар. Онтон тыһыларыгар көтөн тиийэн ииссиһэр. Эрдэҕэстэрэ арыт атыырдартан чугас мусталлар, арыт атыырдар кинилэргэ балачча ыраах көтөн тиийэллэр. Тыһыларын былдьаһан, кырыктаахтык киирсиэхтэрин сөп, арыт утарылаһааччылартан биирдэстэрэ өлүөр диэри охсуһаллар. 3—4 нэдиэлэ охсон баран, пааралаһан, тыһылара уйа туттар сири талан, сымыыттыыллар. Сымыытын ахсаана тыһытын сааһыттан тутулуктанан, 6-8 буолар, арыт 12-16 тиийиэн сөп. Сымыыта араҕастыҥы-күрэҥ, биитэр кирдээх араҕас, хараҥа бээтинэлэрдээх. Сымыыты тыһыта эрэ, 25-28 күн баттыыр. Оҕолорун да, уйатын да, бэйэтин харыстаммакка, эмиэ тыһыта эрэ харыстыыр.

Көҥүлгэ даҕаны, хаайылла да сылдьан улар куртуйаҕы кытта буккуһуон сөп, онто Tetrao inedius s. hybridus аатырар. Нууччалыы «межняк» диэн ааттыыллар. Маны тэҥэ, улардар уруулуу хара улардары кытта эмиэ ииссиһиэхтэрин сөп.

Тарҕаныыта

Урут улар Европа уонна Азия ойуурдарыгар барытыгар, Сибиир илин өттүгэр, Арҕаа Забайкальеҕа, Өлүөхүмэҕэ, Бүлүүгэ тиийэ баара. XVIII—XX үйэлэргэ улар ахсаана уонна олохсуйар сирэ аччаан, сорох сирдэргэ букатын сүппүтэ. Великобританияҕа XVIII үйэҕэ улары имири эспиттэрэ, онтон Швецияттан 1837 сыллаахха аҕалан ууһаппыттара, олохсуйбута.

Урукку ССРС сиригэр-уотугар мас кэрдиитин түмүгэр, улар хоту диэки сыҕарыйан, сорох сирдэргэ ойуурдаах уобаластар соҕуруу өттүлэригэр (Курскай, Воронежскай, Тульскай о.д.а.) эстибитэ. Ол да буоллар билигин да олохсуйар сирэ киэҥ.

Улар билигин ордук элбэхтэ Арассыыйа Дьобуруопалыы уонна Азия өттүгэр көстөр, уонна Швеция х.к. 69° диэри баар. Ол эрэн өссө Испанияҕа, Грецияҕа, Аччыгый Азияҕа, Альпа, Карпат, Орто германия уонна Гарц хайаларыгар тарҕаммыт.

Сибииргэ бу улар чугас көрүҥэ — хара улар тарҕаммыт.

Кини уратыта диэн охсор кэмигэр дьүлэйбэт, ону тэҥэ ырыатын тыаһа уонна өҥө уратылаах. Сааһын сиппит атыыра бүтүннүү кэриэтэ хап-хара, кутуругар уонна кынатын төбөтүгэр маҥан бээтинэ оһуордаах. Кутуругун куорсуна бүтүннүү хара, төбөлөрө маҥан кырыылаах. Моонньо уонна кутуруга арыый уһун, тумса кыра уонна хара. Түөһэ хараҥа күөхтүҥү толбонноох. Ис тулулун уратытын аахтахха, таҥалайын иһинээҕи уһаты муос тарааҕа уонна ордук уһун хабарҕата буолар. Бастакы уратыта кыһыҥҥы аһылыгыттан тутулуктаах: тиит үнүгэһин мутукчатын ытырарыгар муос тарааҕа онтун быһа ытырарыгар көмөлөһөр, салгыы ыйыстарыгар уонна куолайыгар ыытарыгар туһалыыр. Уһун хабарҕата, куолаҕын өттүнэн уктаа үөскэтэр, ииссиһиитин кэмигэр таһаарар тыаһын кытта сибээстээх. Эрдэҕэһин өҥө чакыр улар эрдэҕэһиттэн хараҥа буолар, куолаҕа эмиэ ордук хараҥа.

Хара улар тарҕаныыта мутукчалаах тайҕа тарҕаныытын кытта сөп түбэһэр. Мутукчалаах тайҕа тараан сытар хоту өттүгэр, ойуур быыстаах туундараҕа улар эмиэ тарҕанан, улахан өрүстэр тардыыларынан олохсуйар. Тарҕаныытын кыраныыссата Хотугу эргимтэни туораан, Попигай уонна Өлүөнэ өрүстэринэн 71° х.к, оттон Дьааҥынан, Индигиринэн, Халыманан — х.к.67—68° тиийэр. Илин өттүнэн уһук илин муоралар кытылларыгар тиийэр, соҕуруунан х.к. 50° чугаһыыр, Сихотэ-Алинь хайаларынан иһирдьэ х.к. 45° киирэр. Арҕаа кыраныыссата уустук уонна өҕүллэҕэс. Үгүс өттө и.к.110° ааһар (Байкал, Аллараа Тунгусска баһа), соҕуруу өттүнэн Илин Саяҥҥа, хотуттан Норильскай күөллэригэр тиийэр.

Камчаткаҕа материктан ойуччу, хара улар камчаткатааҕы көрүҥэ баар. Сырдык күрэҥ көхсүлээх уонна кынатын үөһээҥи куорсуннарыгар улахан маҥан бээтинэлэрдээх.

Бултааһын

Улары билигин спортивнай бултааһын быһыытынан уонна сорох сиринэн анаан бултууллар. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Арассыыйаҕа хотугу оройуоннартан киин куораттарга маассабайдык аҕалаллара, өссө элбэҕи бултанар сиригэр сииллэрэ. Саас, ууһуур кэмигэр, кулун тутартан ыам ыйын бастакы күннэригэр диэри атыырын эрэ бултууллара. Улар охсор кэмигэр дьүлэй буолан хааларынан туһанан, булчуттар уларга 30-50ча миэтэрэҕэ чугаһаан баран, бэрт чугастан тэһэ ытан ылаллар, сыыһа ытар да түгэннэригэр охсо сылдьар улар саа тыаһын истибэккэ хаалан, хос ытыахтарын да сөп.

Улар. Кыыллар уонна көтөрдөр туһунан кинигэттэн, 1893 г.

Охсор улар, Германия маркатыгар ФРГ (1965)

Улар чуучалата

Сайын, от ыйыгар улар оҕолорун бултаһаллара, отонноох сиргэ, маардарга булчут ытынан туталлар этэ. Күһүн улары бааһыналарга тохтубут эбиэс, бурдук хомуйа мустубут улардары отуу, дурда хаххаланан, тэтиҥ, тиит ойуурдар тэллэхтэригэр хаһыҥ охсубут тэтиҥ сэбирдэҕин, көмнөҕү сии мустар улардары бултууллара.

Улар Зиммерсфельд (Германия) куоратын гиэрбэтигэр

Кыһын улары саанан бултаабаттар этэ, туһахха, хапкааҥҥа түбэһиннэрэн бултууллара. Кырдьаҕас улары 2—000 №-дээх доруобунан, эдэрдэри бытархайынан (4—7 №) ыталлара. 1892 сыл олунньу 3 күнүнээҕи ыраахтааҕы уурааҕар олоҕуран, улар эрдэҕэһигэр булт кулун тутар 1 күнүттэн от ыйын 15 күнүгэр диэри, онтон атыыр улары ыам ыйын 15 күнүттэн от ыйын 15 күнүгэр диэри бултуур бобуллара. Туһахтаан ду, хайдах да араастаан тутар дьыл хайа да кэмигэр бобуллубута.

Кылаастааһына

16 үөдүҥҥэ арахсар:

• T. u. aquitanicus Ingram, 1915
• T. u. cantabricus Castroviejo, 1967
• T. u. grisescens Kirikov, 1932
• T. u. hiomanus Loudon, 1951
• T. u. karelicus Lönnberg, 1924
• T. u. kureikensis Buturlin, 1927
• T. u. lonnbergi Snigirevski, 1957
• T. u. lugens Lönnberg, 1905
• T. u. major C. L. Brehm, 1831
• T. u. obsoletus Snigirewski, 1937
• T. u. pleskei Stegmann, 1926
• T. u. rudolfi Dombrowski, 1912
• T. u. taczanowskii (Stejneger, 1885)
• T. u. uralensis Menzbier, 1887 — үрүҥ истээх улар, үрүҥ истээх куртуйах
• T. u. urogallus Linnaeus, 1758
• T. u. volgensis Buturlin, 1907

Быһаарыылар

Литература

• Глухарь или глухой тетерев // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
• Глухарь (птица сем. тетеревиных) / А. М. Судиловская // Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 6).
• Кириков С. В. Род глухари // Птицы Советского Союза / Под ред. Г. П. Дементьева и Н. А. Гладкова. — М.: Советская наука, 1952. — Т. 4.
• Лоренц Ф. Глухарь // Охотничья Газета. — 1890.
• Межняк // Ломбард — Мезитол. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 15).
• Разевич. Глухарь в чернолесье // Природа и Охота. — 1880.
• Сабанеев Л. П. Глухой тетерев, охотничья монография. — 1876.
• Семёнов-Тян-Шанский О. И. Экология тетеревиных птиц // Тр. Лапландского гос. заповедника. — М., 1960. — Вып. 5.
• Теплов В. П. Глухарь в Печерско-Ылычском заповеднике // Труды Печерско-Ылычского заповедника. — М., 1947. — Вып. 4. — Ч. 1.
• Ю. Киселёв. Урожай желудей и его влияние на размещение глухарей // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 4, 1974. С. 32—33.

Сигэлэр

• Tetrao urogallus Linnaeus, 1758 — Глухарь (биллибэт). Позвоночные животные России. Институт проблем экологии и эволюции им. А. Н. Северцова Российской академии наук. Сигэнии күнэ: 10 Сэтинньи 2025. Архивировано 17 Муус устар 2013 года.
• Глухарь на сайте «Птицы Алтая». Архивная копия от 7 Балаҕан ыйын 2010 на Wayback Machine