Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Күн тэҥнэһиитэ

Күн тэҥнэһиитэ (нууч. Равноде́нствие) — күн дискэтин киинэ эклиптиканан көстөр сыллааҕы хамсааһынын кэмигэр халлаан экваторын туоруур түгэнэ[1][2] [3][4][5][6][7]. Сыл аайы икки күн тэҥнэһиитэ буолар — сааскы (кулун тутар 20 күнүгэр Гринвич халандаарынан) уонна күһүҥҥү (балаҕан ыйын 22-23 күннэрэ)[8]. Сааскы тэҥнэһии кэмигэр күн халлаан соҕурууҥҥу полушариетыттан хоту, күһүҥҥү тэҥнэһии кэмигэр — хотуттан соҕуруу (дьиҥинэн, Сир Күн тула орбитальнай хамсааһынын көстөр көрдөрүүтэ буолар).

Тэҥнэһии түгэннэригэр Күн сардаҥалара сир экваторын хаптаҕайыгар сэргэ түһэллэр[9], ол түмүгэр Сир Хотугу уонна Соҕуруу полушариялара биир тэҥник сырдатыллаллар, оттон планета сырдатыллыбыт уонна сырдатыллыбатах полушариеларын кыраныыссата (терминатор) экваторга перпендикулярнай буолар уонна Хотугу уонна Соҕуруу географическай полюстар нөҥүө ааһар[10] (1 ойуу). Күн тэҥнэһиитин кэмигэр Күн халлаан экваторыгар тахсар, Сир икки аҥаарыгар күн уонна түүн уһуна (географическай полюстар аттыларыгар сытар уобаластартан ураты) тэҥ кэриэтэ[11] (атмосфернай рефракцияттан уонна күн дискэтин муннугун диаметра улаханыттан хас да мүнүүтэ уратылаһыан сөп).

Ойуулаһына

Сиртэн кэтээн көрөөччүгэ Сир Күн тула орбитальнай хамсааһына эклиптика диэн халлаан сфератын улахан эргимтэтин устун Күн Сири тула сылы быһа хамсааһыныгар көстөр. Эклиптика халлаан экваторын кытта икки туочуканан быһа охсуһар, олор сааскы уонна күһүҥҥү тэҥнэһии туочукалара диэн ааттаналлар[12]. Сааскы тэҥнэһии Сир экватор координаталарын систематыгар сыһыаннаан бэйэтин орбитатын аллараа өтт;гэр түһэр узелыгар баар кэмигэр буолар[13]. Бу түгэҥҥэ сир кэтээн көрөөччүтүгэр Күн киинэ эклиптиканан биир сыллаах хамсааһыны оҥорон халлаан экваторын туоруур, Халлаан Соҕуруу полушариетыттан Хотугу эргимтэҕэ көһөн, сааскы күн тэҥнэһиитин туочукатыгар тиийэр. Күһүҥҥү Күн тэҥнэһиитин күнүгэр быһыы-майгы утарыта турар: Сир орбита үөһэ тахсар узелыгар тиийэр, оттон күн дискэтин киинэ халлаан экваторын туоруур, Халлаан сфератын Хотугу аҥаарыттан Соҕуруу өттүгэр көһөр уонна күһүҥҥү тэҥнэһии точкатыгар тиксэр[12].

undefined

Күн тахсар уонна киирэр туочукалара уонна күн уһуна Күн көҕүрээһиниттэн тутулуктаахтар. Күн Халлаан Хотугу эргимтэтигэр сырыттаҕына, сиртэн кэтээн көрөөччүтүгэ хотугулуу-илинтэн тахсан хотугулуу-арҕаа киирэр. Бу кэмҥэ Сир Хотугу полушариетыгар кэтээн көрөөччүлэргэ дьиҥнээх горизонт үрдүнэн суукка аҥарыттан ордуга уонна кыра өттө — анныгар атаарар, онон күн түүнтэн уһун буолар (Сир Соҕуруу полушариетыгар кэтээн көрөөччүлэргэ төттөрүтүн). Күн халлаан Соҕуруу аҥаарыгар сырыттаҕына, сиртэн кэтээн көрөөччүгэ соҕуруулуу-илинтэн тахсан соҕуруулуу-арҕаа түһэр. Бу кэмҥэ Сир Хотугу полушариетын олохтоохторугар күн түүнтэн кылгас, оттон Соҕуруу полушариеҕа — төттөрү[14]. Сааскы уонна күһүҥҥү тэҥнэһиилэр кэмнэригэр Күн халлаан экваторыгар тиксэр, кини түһүүтэ нуулга тэҥнэһэр, ол түмүгэр сир ньуурун географическай кэтирээһиннэригэр барыларыгар күн дискэтин киинэ илиҥҥи туочукаҕа тахсан арҕааҥҥы туочукаҕа киирэр, дьиҥнээх саҕахтан оруобуна суукка аҥаарын үөһээ уонна эмиэ оччо бириэмэни аллараа буолар. Онон сааскы уонна күһүҥҥү тэҥнэһии күннэригэр күн уһуна түүн уһунун кытта тэҥ кэриэтэ[8]. Икки сылтаҕынан күн түүннээҕэр аҕыйах мүнүүтэнэн уһун буолар:

  • күн уһуна күн диискэтин киинин буолбакка, үөһээ кырыытын балаһыанньатынан быһаарыллар (күн диискэтин үөһээ кырыыта дьиҥнээх саҕахха таарыйдаҕына күн саҕаланар, диискэ үөһээ кырыыта саҕах анныгар киирдэҕинэ — бүтэр)[15];
  • күн сардаҥата Сир атмосфератыгар тосту уларыйыытыттан (атмосфернай рефракцияттан) күн дискэтэ саҕахтан үөһээ буолан көстөр, ол түмүгэр кини саҕах анныттан урут өрө тахсан, кини анныгар атмосферата дьайыыта суох буолуоҕунааҕар хойутаан түһэр[16][10].

Тэҥнэһии түгэннэригэр күн сардаҥалара сир экваторын хаптаҕайыгар сэргэ түһэллэр, ол түмүгэр Сир Хотугу Уонна Соҕуруу полушариелара Күнү кытта тэҥҥэ сырдатыллаллар (1 ойуу, үөһэтэ). Сыл бары атын күннэригэр күн сардаҥата экватор хаптал хайысхатыгар муннугунан түһэр, онон биир полушарие утарсааччыттан күүскэ сырдатыллар (1 ойуу, аллараа). Бүтэһик чахчыга Сир Хотугу уонна Соҕурууҥҥу полушариеларыгар дьыл кэмэ уратылаһыытын төрүөтэ сытар: Хотугу полушариеҕа кыһын, Соҕуруу — сайын, уонна төттөрүтүн. Сааскы тэҥнэһии күнүгэр Сир Хотугу полушариетыгар климат уонна халандаар сааһа, Оттон Соҕуруу өттүгэр күһүн (күһүҥҥү тэҥнэһии күнүгэр-төттөрүтүн)[8]. Онон бу көстүүлэр ааттара Сир икки аҥаарыгар быһыыны-майгыны тэҥник учуоттуулларын туһугар сааскы уонна күһүҥҥү тэҥнэһиини сороҕор кулун тутардааҕы уонна балаҕан ыйдаааҕы күн тэҥнэһиитэ диэн сөп түбэһиннэрэн ааттыыллар[5].

Тэҥнэһии түгэннэригэр астрономиятааҕы дьыл кэмэ уларыйар: сааскы тэҥнэһии күнүгэр Сир Хотугу полушариетыгар астрономия кыһына бүтэр уонна астрономия сааһа саҕаланар (сайыҥҥы күн туруутугар диэри салҕанар), Соҕуруу — сайын бүтэр уонна күһүн саҕаланар[17]. Күһүҥҥү күн тэҥнэһиитин күнүгэр быһыы-майгы төттөрү уларыйар: Хотугу полушариеҕа астрономическай сайын түмүктэнэр уонна күһүн саҕаланар, Соҕуруу — кыһын бүтэр уонна астрономическай саас кэлэр. Астрономия кэмин кыраныыссалара климатическай дьыл кэмнэрин кытта сөп түбэспэт буолуохтарын сөп.

Күн дискэтэ сааскы күн тэҥнэһиитин туочукатынан аныгыскы сырыыгы ааһыар диэри кэмэ тропическай сыл диэн ааттанар уонна 365,2422 орто күн суукката буолар[18][19]. Тропическай сыл суукка бүтүн чыыһылатыгар тэҥнэспэт буолан, араас халандаар сылларыгар тэҥнэһии (сааскы да, күһүҥҥү да) күн араас кэмигэр уонна, сороҕор, араас даталарга түбэһэр. Календарнай сыл орто уһуна билигин туттуллар григориан халандаарыгар 365,2425 орто күн хонуга, ол эбэтэр тропическай сыл 0,0003 суукка уһун[20][21][6]. Ити күн сааскы тэҥнэһии күнүн 3300 сылынан 1 суукка уларытыыга тиэрдиэҕэ[20].

Күн тэҥнэһиитин кэмигэр (сылга иккитэ) Күн хадьайыытын уларыйыыта түргэтиир — ортотунан, чааска 1' кэриҥэ; оттон күн туруутун кэмигэр — муҥутаан бытаарар. Күн көнө өрө тахсыыта, хата, күн туруутун кэмигэр ордук түргэнник уларыйар уонна ордук бытааннык — тэҥнэһии чугаһыгар[22].

Сир орбитата эллипс көрүҥнээх, кыһын биһиги планетабыт сайыҥҥытааҕар Күҥҥэ чугаһыыр (тохсунньу саҥатыгар перигелийын[23] — орбитатын күҥҥэ саамай чугас туочукатын, оттон от ыйын саҥатыгар афелийын[24] — орбитатын күнтэн саамай ыраах туочукатын ааһар. Ол түмүгэр кыһын Сир бэйэтин орбитатынан сайыҥҥытааҕар түргэнник хамсыыр (Кеплер 2-с сокуонун күүһүнэн) уонна күһүҥҥү күн тэҥнэһиитин туочукатыттан сааскы күн тэҥнэһиитин туочукатыгар диэри ордук түргэнник ааһар[25].

Сааскы күн тэҥнэһиитин туочуката халлаан координаталарын араас тиһиктэрин биир сүрүн туочукатынан сулууспалыыр: киниттэн экватор координаталарын тиһигэр халлаан экваторын устун быһаччы өрө тахсыыны ааҕыы, ону тэҥэ эклиптическай координаталар тиһиктэригэр эклиптика устун эклиптическай долгуну ааҕыы ыытыллар[26][27][28][10].

Күн тэҥнэһиитин туочукалара бу туочукалар Гиппарх кэмигэр баар сулустар бөлөхтөрүгэр сөп түбэһэр зодиак бэлиэлэринэн бэлиэтэнэллэр (сааскы күн тэҥнэһиитин туочуката — Овен♈ сулустар бөлөхтөрүгэр, күһүҥҥү — Ыйааһын сулустар бөлөхтөрүгэр ♎)[29]. Күн тэҥнэһиитин иннинэ (Сир эргийиитин сүнньүн прецессиятыттан үөскээбит) 2000-тэн тахса сыл иһигэр бу туочукалар халбарыйан билиҥҥи үйэҕэ Балык уонна Кыыс сулустар бөлөхтөрүгэр бааллар, ол эрээри былыр иҥэриллибит бэлиэтээһиннэрэ оннунан хаалбыттар[30][31]

Күн тэҥнэһиитин күннэрэ

Быраабыла курдук, күн тэҥнэһиитин саамай эрдэтээҥи күннэрэ високоснай сылларга, онтон саамай хойутуу — високоснай сыллар иннилэригэр түбэһэллэр. Григориан халандаара баар кэмигэр рекорднай эрдэтээҥи тэҥнэһии 1696 сыллаахха буолбута (сааскы — кулун тутар 19 күнүгэр 15:03:31 UT, күһүҥҥү — балаҕан ыйын 22 күнүгэр 03:07:59 UT), онтон саамай хойутуу — 1903 сыллаахха (сааскы — кулун тутар 21 күнүгэр 19:14:47 UT, күһүҥҥү — балаҕан ыйын 24 күнүгэр 05:43:43 UT). Кэлэр 100 сылга сааскы уонна күһүҥҥү күн тэҥнэһиитин саамай эрдэтээҥи күннэрэ 2096 сылга (кулун тутар 19 күнүгэр 14:02:43 UT уонна балаҕан ыйын 21 күнүгэр 22:54:31 UT сөп түбэһиннэрэн), онтон саамай хойутуу — 2103 сылга (кулун тутар 21 күнүгэр 06:22:53 UT уонна балаҕан ыйын 23 күнүгэр 15:24:14 UT сөп түбэһиннэрэн) буолуохтара[32][33].

Григориан халандаарын оҥорооччулар саныылларынан, сааскы күн тэҥнэһиитин «официальнай» күнэ кулун тутар 21 күнэ буолар, тоҕо диэтэххэ, чуолаан бу күн 325 сыллаахха сааскы күн тэҥнэһиитин күнэ диэн ааҕыллыбыта, бастакы Никейскай собуор буолбута, христианскай таҥара дьиэтэ сылын ахсын Паасха бырааһынньыгын бириэмэтин кулун тутар 21 күнүн кэнниттэн бастакы толору ый кэнниттэн бастакы өрөбүлгэ олохтообута (сааскы күн тэҥнэһиитин күнүн быһыытынан[34]).

undefined
Күн турууларын уонна Күн тэҥнэһиилэрин күннэрэ UTC-0
сыл Күн тэҥнэһиитэ
Кулун тутар[35]		 Күн туруута
Бэс ыйа[36]		 Күн тэҥнэһиитэ
Балаҕан ыйа[37]		 Күн туруута
Ахсынньы[38]
күн кэм күн кэм күн кэм күн кэм
2010 20 17:32:13 21 11:28:25 23 03:09:02 21 23:38:28
2011 20 23:21:44 21 17:16:30 23 09:04:38 22 05:30:03
2012 20 05:14:25 20 23:09:49 22 14:49:59 21 11:12:37
2013 20 11:02:55 21 05:04:57 22 20:44:08 21 17:11:00
2014 20 16:57:05 21 10:51:14 23 02:29:05 21 23:03:01
2015 20 22:45:09 21 16:38:55 23 08:20:33 22 04:48:57
2016 20 04:30:11 20 22:34:11 22 14:21:07 21 10:44:10
2017 20 10:28:38 21 04:24:09 22 20:02:48 21 16:28:57
2018 20 16:15:27 21 10:07:18 23 01:54:05 21 22:23:44
2019 20 21:58:25 21 15:54:14 23 07:50:10 22 04:19:25
2020 20 03:50:36 20 21:44:40 22 13:31:38 21 10:02:19
2021 20 09:37:27 21 03:32:08 22 19:21:03 21 15:59:16
2022 20 15:33:23 21 09:13:49 23 01:03:40 21 21:48:10
2023 20 21:24:24 21 14:57:47 23 06:49:56 22 03:27:19
2024 20 03:06:21 20 20:50:56 22 12:43:36 21 09:20:30
2025 20 09:01:25 21 02:42:11 22 18:19:16 21 15:03:01
2026 20 14:45:53 21 08:24:26 23 00:05:08 21 20:50:09
2027 20 20:24:36 21 14:10:45 23 06:01:38 22 02:42:04
2028 20 02:17:02 20 20:01:54 22 11:45:12 21 08:19:33
2029 20 08:01:52 21 01:48:11 22 17:38:23 21 14:13:59
2030 20 13:51:58 21 07:31:11 22 23:26:46 21 20:09:30
2031 20 19:40:51 21 13:17:00 23 05:15:10 22 01:55:25
2032 20 01:21:45 20 19:08:38 22 11:10:44 21 07:55:48
2033 20 07:22:35 21 01:00:59 22 16:51:31 21 13:45:51
2034 20 13:17:20 21 06:44:02 22 22:39:25 21 19:33:50
2035 20 19:02:34 21 12:32:58 23 04:38:46 22 01:30:42
2036 20 01:02:40 20 18:32:03 22 10:23:09 21 07:12:42
2037 20 06:50:05 21 00:22:16 22 16:12:54 21 13:07:33
2038 20 12:40:27 21 06:09:12 22 22:02:05 21 19:02:08
2039 20 18:31:50 21 11:57:14 23 03:49:25 22 00:40:23
2040 20 00:11:29 20 17:46:11 22 09:44:43 21 06:32:38
2041 20 06:06:36 20 23:35:39 22 15:26:21 21 12:18:07
2042 20 11:53:06 21 05:15:38 22 21:11:20 21 18:03:51
2043 20 17:27:34 21 10:58:09 23 03:06:43 22 00:01:01
2044 19 23:20:20 20 16:50:55 22 08:47:39 21 05:43:22
2045 20 05:07:24 20 22:33:41 22 14:32:42 21 11:34:54
2046 20 10:57:38 21 04:14:26 22 20:21:31 21 17:28:16
2047 20 16:52:26 21 10:03:16 23 02:07:52 21 23:07:01
2048 19 22:33:37 20 15:53:43 22 08:00:26 21 05:02:03
2049 20 04:28:24 20 21:47:06 22 13:42:24 21 10:51:57
2050 20 10:19:22 21 03:32:48 22 19:28:18 21 16:38:29

Күн тэҥнэһиитин бэлиэтиир үгэстэр

Сорох судаарыстыбаларга сааскы күн тэҥнэһиитин күнэ (Иран, Таджикистан, Афганистан, Турция, Азербайджан, Туркменистан, Киргизия, Узбекистан) уонна АБ эрэгийиэннэригэр (Татарстан, Дагестан уо.д.а.) Новруз (перс. نوروز — «саҥа күн», балаҕан ыйын 30 күнүттэн 2009 сыл аан дойдутааҕы бырааһынньыгынан биллэриллибитэ) национальнай бырааһынньыгы кытта сөп түбэһэр[39]. Сорох источниктарынан, тустаах дойдуларга (Казахстан, Иран, Афганистан уо. д. а.) бу бырааһынньык «иккис Саҥа дьылынан» ааҕыллар (классическай ахсынньы 31 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр бэлиэтэнэр, оттон национальнай — кулун тутар 21 күнүттэн 22 күн түүнүгэр)[40].

Сааскы уонна күһүҥҥү күн тэҥнэһиитэ, ону тэҥэ сайыҥҥы күн туруута неоязыческай бырааһынньыктар быһыытынан бэлиэтэнэр (сыл Көлүөһэтин быһыытынан — остара, лита уонна мабон) Күһүҥҥү күн тэҥнэһиитин күнэ (дьоп. 秋分の日) Японияҕа судаарыстыбаннай бырааһынньыгынан ааҕыллар[41].

undefined

Быһаарыылар

  1. ↑ Равноденствие // Большая советская энциклопедия, 2-е изд / ред. Б. А. Введенский. — Советская энциклопедия, 1955. — Т. 35: Прокат – Раковины. — С. 463.
  2. ↑ БСЭ. 3-е изд. Т. 21. Проба-Ременсы / Большая Советская Энциклопедия (в 30 томах) : (гл. ред.) : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (англ.). Internet Archive. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ Равноденствие • Большая российская энциклопедия - электронная версия. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026.
  4. ↑ Сурдин В. Г. Большая энциклопедия астрономии. — М.: Эксмо, 2012. — 480 с.
  5. ↑ 1 2 Сурдин В. Г. Понятный космос: от кварка до квазара. — М.: АСТ, 2021. — С. 265. — 384 с. — ISBN 978-5-17-135800-6
  6. ↑ 1 2 Куликов С. Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет. — М: Наука, 1991. — С. 206—218. — 288 с. — ISBN 5-02-014563-7
  7. ↑ Ушаков Д. Н. Толковый словарь русского языка. — М, 1940.
  8. ↑ 1 2 3 Кононович, Мороз, 2022, с. 35–36
  9. ↑ День осеннего равноденствия. Сибирский государственный университет геосистем и технологий. Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026.
  10. ↑ 1 2 3 Алиев А. С. Солнцестояние, суточное движение Земли, сферы созвездий // Современные инновации : журнал. — 2017. — № 6.
  11. ↑ День весеннего равноденствия. Что это за праздник и почему он важен. Когда в Россию приходит астрономическая весна. РБК (23 Кулун тутар 2023). Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026. Архивировано 21 Тохсунньу 2025 года.
  12. ↑ 1 2 Жаров В. Е. Небесная сфера (рус.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (26 От ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026. Архивировано 28 Бэс ыйын 2025 года.
  13. ↑ Жаров В. Е. Узел орбиты (рус.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (2 Ахсынньы 2024). Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026.
  14. ↑ Воронцов-Вельяминов Б. А. Астрономия: Учебное пособие. — М.: Просвещение, 1989. — С. 20. — 159 с.
  15. ↑ Жаров В. Е. Долгота дня // Большая российская энциклопедия / Гл. ред. Ю. С. Осипов. — М.: Большая российская энциклопедия, 2007. — Т. 9. — С. 217.
  16. ↑ Bonwick J. Astronomy for young Australians. — Melbourne: Thomas Harwood, 1864. — С. 37.
  17. ↑ День весеннего равноденствия. РИА Новости (23 Кулун тутар 2023). Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026. Архивировано 12 Ахсынньы 2024 года.
  18. ↑ Кононович, Мороз, 2022, с. 39
  19. ↑ Жаров В. Е. Тропический год (рус.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (10 Ахсынньы 2024). Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026. Архивировано 3 Алтынньы 2025 года.
  20. ↑ 1 2 Кононович, Мороз, 2022, с. 50
  21. ↑ Батурин В. Календарь. Астрономический институт Штернберга. Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026.
  22. ↑ Кононович, Мороз, 2022, с. 35
  23. ↑ Жаров В. Е. Перигелий (рус.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (26 Ахсынньы 2023). Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026.
  24. ↑ Жаров В. Е. Афелий (рус.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (26 Ахсынньы 2023). Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026.
  25. ↑ Парфенов Е. Равноденствия и солнцестояния. Томский планетарий. Сигэнии күнэ: 19 Кулун тутар 2026. Архивировано 15 От ыйын 2025 года.
  26. ↑ Кононович, Мороз, 2022, с. 29, 35
  27. ↑ Жаров В. Е. Системы небесных координат (рус.). Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал (31 Атырдьах ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 21 Кулун тутар 2026. Архивировано 3 Атырдьах ыйын 2025 года.
  28. ↑ В весну с чистой совестью: что означает весеннее равноденствие? ТАСС (20 Кулун тутар 2020). Сигэнии күнэ: 21 Кулун тутар 2026. Архивировано 28 Олунньу 2021 года.
  29. ↑ Левитан Е. П. Редкое астрономическое явление // Наука и жизнь. — 1988. — № 9. — С. 116.
  30. ↑ Цесевич В.П. Эклиптика // Что и как наблюдать на небе. — М: Наука, 1984. — С. 48—49. — 304 с.
  31. ↑ Жаров В. Е. Зодиакальные созвездия // Большая российская энциклопедия / Гл. ред.. — М., 2008. — Т. 10.
  32. ↑ Équinoxe d’automne de 1583 à 2999 (фр.). Observatoire de Paris. Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 28 Балаҕан ыйын 2025 года.
  33. ↑ Климишин, 1990, с. 103
  34. ↑ Климишин, 1990, с. 301—303
  35. ↑ Équinoxe de printemps entre 1583 et 2999 (фр.). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2026.
  36. ↑ Solstice d’été de 1583 à 2999 (фр.). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2026.
  37. ↑ Équinoxe d’automne de 1583 à 2999 (фр.). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2026.
  38. ↑ Solstice d’hiver (фр.). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2026.
  39. ↑ Новый год в странах Азии и Африки. Российская национальная библиотека. Сигэнии күнэ: 21 Кулун тутар 2026.
  40. ↑ Диденко Л. Как отмечают новый год в Казахстане. Казанский федеральный университет (25 Ахсынньы 2022). Сигэнии күнэ: 24 Кулун тутар 2026. Архивировано 9 Муус устар 2025 года.
  41. ↑ Taylor E. Religion: A Clinical Guide for Nurses. — 2012: Springer Publishing Company, 2012. — С. 209—289. — ISBN 978-0-8261-0860-9

Литература

  • Жаров В. Е. Сферическая астрономия. — Фрязино: Век 2, 2006. — 480 с. — ISBN 5-85099-168-9
  • Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5
  • Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — Изд. 8-е, испр.. — Москва: Ленанд, 2022. — 544 с. — ISBN 978-5-9710-6081-9
  • Куликовский П. Г. Справочник любителя астрономии / Под ред. В. Г. Сурдина. — М.: Ленанд, 2017. — 704 с.
  • Сурдин В. Г. Большая энциклопедия астрономии. — М.: Эксмо, 2012. — 480 с.
  • Сурдин В. Г. Понятный космос: от кварка до квазара. — М.: АСТ, 2021. — 384 с. — ISBN 978-5-17-135800-6
  • Воронцов-Вельяминов Б. А. Астрономия: Учебное пособие. — М.: Просвещение, 1989. — 159 с.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар