Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Иохельсон Владимир Ильич

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Владимир (Вениамин) Ильич Иохельсон (Вильнюс, Вильна бойобуодустубата[d] — 1937 сыл сэтинньи 2 күнэ, Нью Йорк, Нью Йорк) — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэминээҕи бэлитиичэскэй сыылынай; Саха сиригэр көскө ыытыллан, хотугу омуктары, чуолаан дьүкээгирдэри үөрэппит этнограф, антрополог, лингибиис. Сибиирдээҕи, Камчааткатааҕы уонна Джезуп эспэдииссийэлэрин кыттыылааҕа.

Олоҕун олуктара

1855 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр (урукку истиилинэн тохсунньу 14 күнүгэр) Вильно куоракка (билигин Вильнюс, Литва) атыыһыт дьэбириэй дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрин модьуһууларынан таҥараһыт буоларга бэлэмнэммитэ, хедергэ (нууч.) (сах. уонна раввин училищетыгар үөрэммитэ. 13 сааһыгар норуодунньуктар куруһуоктарыгар киирбитэ[2].

1875—1877 сс. Германияҕа эмиграцияҕа, онтон 1877—1880 сс. Арассыыйаҕа легальнайа суох балаһыанньаҕа олорбута.

1877 сыл бүтүүтүгэр «Земля и воля» народоволецтар тэрилтэлэригэр киирбитэ. Сымыйа докумуоннары оҥоруунан, легальнайа суох литератураны тарҕатыынан дьарыктаммыта, динамит мастарыскыайын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, террористическай актары бэлэмнээһиҥҥэ кыттыбыта.

1880 сыллаахха иккистээн эмиграциялаабыта. 1881 сылтан Швейцарияҕа олорбута. 1883—1885 сылларга Женеваҕа типография уонна «Вестник „Народной воли“» хаһыат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[2].

1885 сыллаахха Арассыыйаҕа сокуоннайа суохтук төннө сатаабыта да, тутуллан, икки сылга Петропавловскай кириэппэскэ соҕотохтуу хаайыллыбыта, онтон 1886 сыллаахха Илиҥҥи Сибииргэ 10 сылга көскө ыытыллыбыта.

Тобольскайга олоро сылдьыбыта, онтон Өлүөхүмэҕэ олохсуйбута. 1889 сыллаахха Орто Халымаҕа көһөрүллүбүтэ. 1891 сыллаахха доруобуйатын туругунан Дьокуускайга көһөрүллүбүтэ, онно түмэлгэ уонна Ыстатыыстыка кэмитиэтигэр үлэлээбитэ. Саха сиригэр 1897 сылга диэри олорбута[3][4].

1894—1897 сс. Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын Саха сиригэр этнографияны чинчийэр эспэдииссийэтигэр кыттыбыта. Владимир Тан-Богоразтыын Халыма уокуругун чинчийбитэ.

1898 сыллаахха Швейцарияҕа төннөн, Берн университетыгар үөрэммитэ, экономиканы уонна уопсастыбаннай наукалары үөрэппитэ[5].

Үлэтинэн үгүс эспэдииссийэлэргэ кыттыбыта, Санкт-Петербург куоракка, Францияҕа, АХШ-гар олоро сылдьыбыта.

Сэтинньи 1 күнүгэр 1937 сыллаахха Нью-Йорк куоракка 83 сааһыгар өлбүтэ[2].

Үлэтэ

Саха сиригэр

Этнографиянан сыылкаҕа дьарыктанан саҕалаабыта. Хоту дойду төрүт омуктарын, олохторун-дьаһахтарын, култуураларын, тылларын үөрэппитэ. Ол түмүгэр бастакы үлэлэрэ тахсыбыттара: «Олекминские скопцы» уонна «Заметки о населении Якутской области в историко-этнографическом отношении». «Заметки…» 1895 сыллаахха Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын үрүҥ көмүс мэтээлин ылбыта[2][4].

1894—1897 сылларга Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын Илиҥҥи Сибиирдээҕи салаата тэрийбит Саха сиринээҕи эспэдииссийэтигэр кыттыбыта (бу чинчийэр айан сырыытын, көмүс бырамыысылыннаһын сайыннарааччыта И. М. Сибиряков үбүлээбит буолан, атыннык «Сибиряков эспэдииссийэтэ» диэн ааттыыллар). Эспэдииссийэ сыалынан-соругунан төрүт омуктар олохторун усулуобуйаларын үөрэтии буолбута.

Иохельсон дьүкээгирдэри кытта хас да ый олорбута: тылларын кырамаатыкатын үөрэппитэ, тылдьыт оҥорбута (10 000 кэриҥэ тыл), 150-чэ фольклор тиэкиһин суруйбута, духуобунай култуураларын, сиэр-туом, итэҕэл, булт ньымаларын туһунан сибидиэнньэлэри хомуйбута.

Ол түмүгэр тахсыбыт «Бродячие роды тундры между Индигиркой и Колымой» үлэтэ 1900 сыллаахта ИРГО Илин Сибиирдээҕи салаатын Кыра кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта[2][6].

Джезуп эспэдииссийэтэ

1900—1902 с. Джезуп Хотугулуу-Чуумпу далай эспэдииссийэтигэр кыттыбыта (бу Америка айылҕа устуоруйатын түмэлин уонна Арассыыйа билимин академиятын холбоһуктаах бырайыага М. Джезуп үбүлээһининэн тэриллибитэ). Эспэдииссийэ соругунан Хотугу Америка уонна Сибиир Хотугулуу-Илин төрүт омуктарын ыккардыларыгар сыһыаны үөрэтии этэ.

Иохельсон кэрээктэр култуураларын, олохторун-дьаһахтарын, тылларын, итэҕэллэрин уонна үһүйээннэрин үөрэппитэ, ону таһынан дьүкээгирдэр, эбэҥкилэр уонна сахалар тустарынан матырыйааллары хомуйбута. 3000-тан тахса этнография барамайын, 1200 хаартысканы, 150 остуоруйа уонна үгэс сурунуутун, тыыннаах саҥа фонозаписьтарын (онно кэрээктэр уонна дьүкээгирдэр тыыннаах саҥаларын бастакытын устубуттара) хомуйбута. Чинчийии түмүгэр «Коряки: материальная культура и социальная организация» манагыраапыйа тахсыбыта[2][7].

Камчаатка эспэдииссийэтэ

1908—1911 сс. урбаанньыт Ф. П. Рябушинскай үбүнэн тэриллибит Камчаатка эспэдииссийэтигэр кыттыбыта. Биир сыл кэриҥэ Алеут арыыларыгар алеуттары үөрэппитэ, фольклордарын хомуйбута, былыргы тохтобуллар археологическай хаһыыларын тэрийбитэ. Бу сырыы түмүгүнэн 2000 кэриҥэ барамайдаах хомуйуу, 100-тэн тахса үһүйээн уонна остуоруйа, 2000-тан тахса хаартыска, алеут тылын тылдьыта (5000 кэриҥэ тыл), алеуттар олохторун туһунан икки киинэ буолбуттара. 1910—1911 сс. Камчааткаҕа ительменнэри үөрэппитэ, Авачинскай хомо таһынан хаһыылары оҥорбута, кэрээк уонна эбэҥки көс сирдэрин чинчийбитэ[2][7].

Санкт-Петербург уонна АХШ

1912 сылтан Санкт-Петербург куоракка Антропология уонна этнография түмэлигэр үлэлээбитэ, онно 1918—1922 сс. Африка салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1922 сыллаахха Джезуп эспэдииссийэтин матырыйаалларын таҥаары кыраныысса таһыгар тахсыбыта. АХШ-гар олорбута (1922—1929, онтон 1933—1937), онно Нью-Йорк куоракка Америка айылҕа устуоруйатын түмэлигэр үлэлээбитэ; 1929—1933 сс. Францияҕа олорбута[3]. Эмиграцияҕа олорон дьүкээгирдэр, алеуттар, сахалар тустарынан, ону таһынан Камчаатка уонна Алеут арыыларын археологиятыгар үлэлэрин таһаарбыта[2].

Талыллыбыт библиографията

  • Олекменские скопцы: Историко-бытовой очерк // Живая старина. 1894. Вып. 2. С. 161—203.
  • Заметки о населении Якутской области в историко-географическом отношении// Землеведение. Вып. 2. 1895. С. 1 — 37.
  • Очерк зверопромышленности и торговли мехами в Колымском округе (Тр. Якутской экспедиции. Отд. III. Т. X. Ч. 3). СПб., 1898.
  • По рекам Ясачной и Коркодону. Древний и современный юкагирский быт и письмена // Изв. ИРГО. 1898. Т. 34. Вып. III. С. 255—290.
  • Материалы по изучению юкагирского языка и фольклора, собранные в Колымском округе. — СПб. 1900.
  • Бродячие роды тундры между реками Индигиркой и Колымой, их этнический состав, наречие, быт, брачные и иные обычаи и взаимодействие различных племенных элементов. // Отд. оттиск из журнала «Живая старина». 1900. Вып. 1 — 2.
  • Этнологические проблемы на северных берегах Тихого океана. // Изв. ИРГО. 1907. Т. 43. С. 63 — 92.
  • Древние и современные подземные жилища племён северовосточной Азии и северо-западной Америки // Ежегодник Русского антропологического общества. N 2. Санкт-Петербургский университет, 1909. С. 9 — 48.
  • Из писем В. И. Иохельсона, начальника Этнографического Отдела Камчатской экспедиции Ф. П. Рябушинского, к секретарю ИРГО // Известия ИРГО. 1909. Т. 45. Вып. 9. С. 613—625.
  • Из писем В. И. Иохельсона, начальника Этнографического Отдела Камчатской экспедиции Ф. П. Рябушинского // Изв. ИРГО. 1911. Т. 47. Вып. I—V. С. 97 — 111.
  • Заметки о фонетических и структурных основах алеутского языка//Изв. Императорской Академии Наук. 1912. N 17. Декабрь. С. 1031—1047.
  • Записка В. И. Иохельсона об оказании ему содействия в обработке и издании собранных им материалов по языкам, народному творчеству и этнографии алеутов и племён крайнего северо-востока Сибири // Изв. Императорской Академии наук. 1915. N 20. С. 1697—1707.
  • Далёкое прошлое // Былое. (СПб.). 1918. Т. 13.
  • Первые дни «Народной воли». — Пг., 1922. — C. 7 — 58.
  • Археологические исследования на Камчатке // Изв. РГО. 1930. Т. 62. Вып. 3. С. 199—242; Вып. 4. С. 351—385.
  • Одульский (юкагирский) язык // Языки и письменность народов Севера. Ч. III. Л., 1934. С. 149—180.
  • Унанганский (алеутский) язык // Языки и письменность народов Севера. Ч. III. Л., 1934. — С. 129—148.
  • Коряки. Материальная культура и социальная организация. СПб., 1997.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын үрүҥ көмүс мэтээлэ (1895)[2][4];
  • Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын Илиҥҥи Сибиирдээҕи салаатын Кыра кыһыл көмүс мэтээлэ (1900)[2][4];
  • Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын кыһыл көмүс мэтээлэ (1914)[4];
  • М. Н. Ахматов аатынан Импиэрийэ Санкт-Петербурдааҕы Билимин академиятын бириэмийэтэ (1916)[4].
  • Америка антропологтарын ассоциациятын чилиэнэ (1901)[3].

Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

Кэргэнэ — Дина Лазаревна Иохельсон-Бродская, билим дуоктара, антрополог, кэргэнин кытта эспэдииссийэлэргэ сылдьыбыта, кини чинчийиилэригэр киирбит хаартыскалар ааптардара[7][5].

Аатын үйэтитии

  • Иохельсон хомуйбут коллекциялара (этнография барамайдара, хаартыскалар, фонозапистар) Санкт-Петербурга Антропология уонна этнография түмэлигэр (Кунсткамераҕа) уонна Нью-Йорка Америка айылҕатын устуоруйатын түмэлигэр хараллыыга сыталлар[2][4];
  • Арассыыйаҕа кини үлэлэрэ 1990-с сыллартан хаттаан бэчээттэммиттэрэ. «Юкагиры и юкагиризированные тунгусы» монография Арассыыйаҕа 2005 сыллаахха, «Коряки: материальная культура и социальная организация» 1997 сыллаахха тахсыбыттара[4][7].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Иохельсон Владимир Ильич // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Владимир Иохельсон (рус.). arctic-children.com. Сигэнии күнэ: 18 Ыам ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Иохельсон Владимир Ильич (рус.). bioslovhist.spbu.ru. Сигэнии күнэ: 18 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Владимир (Вениамин) Ильич Иохельсон (рус.). mounb.ru. Сигэнии күнэ: 18 Ыам ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Владимир Ильич Иохельсон: материалы к биографии (рус.). kamlib.ru. Сигэнии күнэ: 21 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ Сибиряковская экспедиция (рус.). social.hse.ru. Сигэнии күнэ: 18 Ыам ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 Иохельсон Владимир Ильич (рус.). kamlib.ru. Сигэнии күнэ: 18 Ыам ыйын 2026.

Категориялар