Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ярославскай Емельян Михайлович

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Ярославский.
УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Губельман.

Емельян Михайлович Ярославскай (дьиҥнээх аата Миней Израилевич Губельман; 1878 сыл олунньу 19 (кулун тутар 3), Чита, Забайкальскай уобалас, Арассыыйа импиэрийэтэ — 1943 сыл ахсынньы 4 күнэ, Москуба, ССРС) — революционер, Коммунистическэй баартыйа диэйэтэлэ, ССРС-ка итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэссэдээтэлэ. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэнин лауреата (1943). ВКП(б) Киин Кэмитиэтин чилиэнэ.

Биография

Оҕо сааһа

Көскө ыытыллыбыттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Дьэбириэй. Начаалынай үөрэҕи ылан, 9 сааһыгар кинигэ переплеткалыыр мастарыскыайга үөрэнээччи буолбута, онно үс сыл үлэлээбитэ. 1892 сыллаахха Чита куорат 3 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ[2][3]. Үөрэҕин бүтэрэн баран, гимназия түөрт кылааһын экстерн туттаран, атын сиргэ үөрэммэтэҕэ.

Бэлиитиичэскэй үлэтэ

1898 сыллаахха РСДРП[ru] састаабыгар киирэн Забайкальскай тимир суолга социал-демократическай куруһуогу тэрийбитэ[2].

Бартыыйнай хос ааттара: Емельян, Емельян Емельянович, Емельян Иванович, Емельянов, Ильян, Верин, Клавдин, Панин, Лапин, Красильников, Марианна, Сибиряк, Социалист, Читинец[3].

1901 сыллаахха тас дойдуга сылдьыбыта, «Искра» хаһыат корреспондена[2].

undefined

1902 сыллаахха РСДРП Читааҕы кэмитиэтин чилиэнэ буолан[2] өрөбөлүүссүйэ листовкаларын хомуйан тарҕаппытын иһин хаайыллыбыта. Полиция хонтуруолугар босхоломмута.

1903 сылтан сокуоннайа суох турукка этэ, РСДРП Санкт-Петербургтааҕы кэмитиэтин чилиэнэ. РСДРП бойобуой киинин салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолбута. Боевой киин экспроприация диэн ааттанар дьыалалары ыытар сэрии-сэбилэниилээх бөлөхтөрү тэрийбитэ — бааннарга уонна биирдиилээн дьоҥҥо саба түһэллэрэ, онтон киирбит харчы баартыйа наадатыгар ыытыллара.

Ярославльга текстильнай үлэһиттэр стачкаларыгар тэрийээччи (онтон Ярославскай диэн псевдоним үөскээбитэ).

Ярославскай 1905—1907 сыллардааҕы өрөбөлүүссүйэ[ru] кыттыылааҕа. Ярославскай кэргэн тахсыахтаах кыыһа, эмиэ революционер, Ольга Михайловна Генкина (1882—1905), өрөбөлүүссүйэниэрдэргэ сэрии-сэби тиэйэ сатыы сылдьан, хара сүүсчэкэлэр өлөрбүттэрэ[4]. Ярославскай Екатеринославка уонна Санкт-Петербурга баартыйа үлэтин ыыппыта («Казарма» хаһыат эрэдээктэрэ); Таммерфорс куоракка РСДРП байыаннай уонна бойобуой тэрилтэлэрин 1-кы конференциятыгар кыттыбыта, РСДРП Москватааҕы кэмитиэтин уонна большевиктар байыаннай тэрилтэлэрин чилиэнэ, РСДРП 4-с уонна 5-с съезтэригэр делегат этэ[5].

undefined

1907 сыллаахха хаатыргаҕа Нерчинскэйгэ ыытыллыбыта, онтон көскө Илин Сибииргэ олорбута[2]. 1913 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга кэргэнинээн кэлбитэ.

1915—1917 сылларга Саха кыраайы чинчийэр түмэлинэн дьаһайара[2].

1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Саха сиринээҕи уопсастыба куттала суох буолутуутун кэмитиэтигэр (ЯКОБ) киирэр. Онтон ыам ыйыгар Саха сиринээҕи совдеп салайааччыта буолар. От ыйыттан РСДРП(б) Москубатааҕы байыаннай тэрилтэтигэр үлэлээбитэ[2].

РСДРП (б) 6-с сийиэһин дэлэгээтэ.

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин саҕана Ярославскай бастаанньа салайар Москубатааҕы баартыйа киинин чилиэнэ, Байыаннай өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин чилиэнэ, Кремль бастакы хамыһаара, Москуба байыаннай уокуругун салайааччыта. Юнкердар өрө турбуттарыгар Кремльтан куоппута.

Ярославскай Москватааҕы «Социал-демократ» уонна «Деревенская правда» хаһыаттар эрэдээктэриттэн биирдэстэрэ этэ. 1918 сыллаахха Брест эйэтин боппуруоһугар «хаҥас коммунистар» бөлөхтөрүгэр этэ.

1918—1919 сылларга Ярославскай Кыһыл Аармыйаҕа мобилизациялыырга РКП(б) Киин кэмитиэтин боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ, Москубатааҕы байыаннай уокурук комиссара этэ[6].

1919—1921 сылларга ВКП(б) Киин кэмитиэтин чилиэн буоларга хандьыдаат.

1919—1922 сылларга — Перьм губкомун сэкэрэтээрэ, РКП(б) Киин кэмитиэтин Сибиирдээҕи уобалас бюротун чилиэнэ. 1921—1923 сылларга РКП(б) Киин кэмитиэтин чилиэнэ. 1921 сыллаахха Киин кэмитиэт сэкэрэтээрэ уонна РКП(б) Киин кэмитиэтин тэрийэр бюротун чилиэнэ[2]. 1921 сыллаахха Роман Унгерн суутугар судаарыстыбаннай буруйдааччы этэ. «Сибирские огни» сурунаал олохтонуутун көҕүлээччитэ.

Ярославскай Урукку политзаключеннайдар уопсастыба салайааччыта этэ, 1931 сылтан Бүтүн сойуустааҕы кырдьаҕас большевиктар уопсастыбаларын уонна Урукку бэлиитичэскэй хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыт олохтоохтор уопсастыбаларын (1929—1935) бэрэссэдээтэлэ. «Правда», «Большевик»[2] уонна «Историк-марксист» сурунааллар, «Безбожник» хаһыат редколлегияларын чилиэнэ, «Исторический журнал» эрэдээктэрэ этэ[5].

1923—1934 сылларга Киин хонтуруоллуур хамыыһыйа чилиэнэ. Коминтерн ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнигэр кандидат (1928).

1934—1939 — ВКП(б) Киин кэмитиэтин иһинэн баартыйаны хонтуруоллуур хамыыһыйа чилиэнэ[2].

1939 сыллаахтан өлөрүгэр диэри ВКП(б) Киин кэмитиэтин чилиэнэ[2].

1939 сыл тохсунньу 28 күнүттэн ССРС Билимнэр академиятын устуоруйа идэтинэн академик. Кини ВКП(б) Киин кэмитиэтин иһинэн Үрдүкү баартыйа оскуолатыгар ВКП(б) устуоруйатын кафедратын уонна Киин кэмитиэт лиэксийэлиир бөлөхтөрүн салайбыта[3].

undefined

Ярославскай ССРС Киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата этэ[5].

1930-с сыллар саҕаланыыларыттан — Сталин көхтөөх батыһааччыта[3].

1939 сыллаахха «О товарище Сталине» диэн кинигэ суруйбута.

Кини Коммунистическай партия уонна өрөбөлүүссүйэ устуоруйатыгар элбэх ахсааннаах таһаарыылар ааптара этэ.

Аҕа дойду Улуу Сэриитин кэмигэр Ярославскай ыстатыйалара уонна тыллара Кыһыл Аармыйа байыастарын уонна бары сэбиэскэй дьону кытаанах, эр буолууга ыҥыраллара[7].

Өлүүтэ

1943 сыл ахсынньы 4 күнүгэр куртах рагыттан Москубаҕа өлбүтэ[8]. Өлбүтүн кэннэ кремацияламмыта уонна күдэнэ Кыһыл болуоссакка Кремль истиэнэтигэр урнаҕа угуллубута. 1953 сыллаахха, быраастар дьыалаларын кэмигэр, сорох быраастары холуобунай кыһаллымтыата суох быһыыга буруйдаммыттара, ол Ярославскайга куртах рагын «хойутаан диагностикалааһыныгар» көстөр[8].

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — Кирсанова Клавдия Ивановна (1888—1947), идэтэйбит революционер, 1904 сыллаахтан РСДРП чилиэнэ. 1906 сыллаахха Пермь куоракка Свердлов Я. М. көмөлөһөөччүтэ этэ[9].
    • Кыыһа — Ярославская (Губельман) Марианна Емельяновна (1915—2003) — скульптор. Роман Кармен киинэ оператор кэргэнэ, онтон Испанияҕа ССРС полпред Марсель Розенберг кэргэнэ этэ.
      • Сиэнэ — Роман Кармен (1933—2013), режиссёр, оператор.
    • Уола — Ярославскай Владимир Емельянович (5.10.1922—1947), лётчик-истребитель, Аҕа дойду Улуу Сэриитин кыттыылааҕа.
    • Уола — Ярославскай Фрунзе Емельянович (1924—1983), лётчик-истребитель, Аҕа дойду Улуу Сэриитин кыттыылааҕа. Авиация генерал-майора.
      • Сиэнэ — Ярославскай Александр Фрунзевич (1949—1979), байыаннай корреспондент.
    • Иитиллээччитэ — Карастоянова, Лилия Александровна, 1927 сылтан 1938 сылга диэри Ярославскайдар дьиэ кэргэттэригэр иитиллибитэ, аатырбыт суруналыыс уонна Аҕа дойду Улуу Сэриитин кыттыылааҕа.
  • Инитэ — Моисей Израилевич Губельман (1883/1884—1968)[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Ярославский Емельян Михайлович // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ярославский Емельян Михайлович. Большая российская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 18 Муус устар 2024.
  3. ↑ 1 2 3 4 Анна Белова. Как закончил свои дни командир безбожников и потомок иудеев, которому благоволил Сталин: Емельян Ярославский. Культурология. Сигэнии күнэ: 18 Муус устар 2024.
  4. ↑ Ольга Михайловна Генкина // Деятели революционного движения в России : в 5 т. / под ред. Ф. Я. Кона и др. — М. : Всесоюзное общество политических каторжан и ссыльнопоселенцев, 1927—1934.
  5. ↑ 1 2 3 Большая советская энциклопедия, 3-е изд.
  6. ↑ Ярославский Е. М. Гвардия Октября. Москва. Архивная копия от 27 От ыйын 2013 на Wayback Machine — М.: Политиздат, 1987.
  7. ↑ Фирсов, 30.10.2002
  8. ↑ 1 2 3 Ярославский Емельян — статья из Электронной еврейской энциклопедии
  9. ↑ Свердлова К. Т. Яков Михайлович Свердлов. — 4-е изд. — М.: Мол. гвардия, 1985.

Литэрэтиирэ

  • Абрамов А. У Кремлёвской стены. — М., 1978. С. 253—255.
  • Агалаков В. Т. Ем. Ярославский в Сибири. — [Иркутск], 1964.
  • Воскобойников В. М. Товарищ Емельян. — Л.: Детская литература, 1979.
  • Григорьев Б. Г., Кутьев В. Ф. Боец и летописец революции. — М., 1960.
  • Иллерицкая Н. В. Историко-партийное творчество Е. М. Ярославского // Вопросы истории КПСС. 1987. № 11. С. 93-107.
  • Ленин В. И. Полн. собр. соч., 5 изд., Справочный том, ч. 2. С. 490.
  • О Емельяне Ярославском. Воспоминания, очерки, статьи / / Сост. П. С. Фатеев, В. В. Королев. — М.: Политиздат, 1988.
  • Рубан В. А. Емельян Ярославский в «Правде» 1918—1919 гг. — Киев: Изд-во КГУ, 1959.
  • Савельев С. Н. Емельян Ярославский — пропагандист марксистского атеизма. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1976.
  • Торчинов В. А., Леонтюк А. М. Вокруг Сталина. Историко-биографический справочник. — СПб, 2000.
  • Фатеев П. С. Е. М. Ярославский. (Партийные публицисты). — М.: Мысль, 1980.
  • Фирсов С. Л. Была ли безбожная пятилетка? // «Независимая газета»-Религии. — 30.10.2002. Архивировано 25 Бэс ыйын 2014 года.
  • Шейнман М. М. Пропагандист атеизма — Ем. М. Ярославский // Вопросы истории религии и атеизма : Сборник статей. — 1958. — Т. VI. — С. 75—104.
  • Шрамко С. И. Красный Торквемада // Сибирские огни. 2010. № 6-8.
  • Коллектив кафедры теории и истории атеизма МГУ под руководством И. Д. Панцхава, при участии Кравченко И. И. § 4. Теория научного атеизма // Глава VI. Развитие марксистской философии после Ленина. Вопросы истории философии, эстетики, этики, атеизма / Под ред. М. А. Дынника и др.. — М. : Изд-во Акад. наук СССР, 1965. — Т. VI, кн. 1. История философии. — С. 485—499. — 17 000 экз.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар