Дьоруой Ийэ

Сэбиэскэй сойууска «Дьоруой Ийэ (ССРС)» аат 1944 с. дьахталлар уон оҕону төрөппүт уонна ииппит үрдүк өҥөлөрүн иһин үрдүк аат быһыытынан төрүттэммитэ^[3]. «Дьоруой Ийэ (ССРС)» аатынан бүтэһик наҕараадалааһын ССРС бэрэсидьиэнин уурааҕынан 1991 с. сэтинньитигэр буолбута. 1944—1991 сс. «Дьоруой Ийэ» уордьаны мөлүйүөн аҥаара дьахтар ылбыта^[4].

ССРС ыһыллыбытын кэннэ «Дьоруой Ийэ (ССРС)» аат арассыыйатааҕы наҕараадалыыыр тиһиккэ хаалбатаҕа^[5].

Ытык ааты тилиннэрэр туһунан кэпсэтиилэр 2000 сыллартан саҕаламмыттара. 2003 с. ол туһунан ыҥырыы суругу АБ-тин Бэрэсидьиэнигэр Судаарыстыбаннай дуума (нууч.) (сах. ыыппыта^[6].

2008 с. ыам ыйыгар Дмитрий Медведев сэттэ эбэтэр онтон элбэх оҕо төрөппүттэригэр биитэр иитэ ылбыт дьоҥҥо туттарыллар «Төрөппүт Албан аата» уордьаны төрүттээбитэ^[7].

2014 с. ахсынньы 18 күнүгэр АБ-тин бэрэсидьиэнэ Владимир Путин улахан пресс-кэмпэриэнсийэтигэр «Дьоруой Ийэ» ааты сөргүтүүгэ туох да харгыс суоҕун туһунан иһитиннэрбитэ^[8].

2022 сыл ыам ыйыгар Судаарыстыбаннай Сэбиэтин мунньаҕар Москва элбэх оҕолоох ыаллар түмсүүлэрин баһылыга Наталья Карпович Путиҥҥа биэс уонна онтон элбэх оҕолоох ийэлэргэ «Дьоруой Ийэ» ааты иҥэрэр туһунан көрдөспүтэ. Судаарыстыбаннай дуума дьокутааттара ааты сөргүтэр туһунан сокуон барылын оҥорон саҕалаабыттара^[9].

2022 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр Путин элбэх оҕолоох ыаллары кытта көрсүһүүтүгэр ССРС-ка баар буола сылдьыбыт «Дьоруой Ийэ» ааты сөргүтүүнү уонна наҕараадаҕа эбии 1 мөлүйүөн суумалаах харчынан биһирэбил ананыахтаахтааҕын туһунан санааны өйөөбүтэ. Ону тэҥэ Путин биһиги кэммитигэр «элбэх оҕолонуу үгэстэрэ» тиллэн эрэрин уонна «дойду демографическай балаһыанньата уустугун» туһунан бэлиэтээн эппитэ, «туустаах миэрэ ылыллыахтааҕын, оннук биир өйөбүлүнэн уордьаны туттарыы уонна харчынан биһирэбил» буолуохтааҕын эппитэ^[10][11].

2022 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ 558 №-дээх «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин наҕараадалыыр тиһигин тупсарыы сорох боппуруостара» уурааҕар илии баттаабыта, ол түмүгэр «Дьоруой Ийэ» аат судаарыстыба үрдүк ааттарыгар киллэриллибитэ. Бу ааттан үрдүк Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа уоннаАрассыыйа Бэдэрээссийэтин Дьоруойа эрэ ааттар буолаллар. «Дьоруой Ийэ» аатынан маҥнайгы наҕараадалааһын Арассыыйа Бэрэсидьиэнин уураҕынан сэтинньи 14 күнүгэр 2022 сыллаахха буолбута, наҕарааданы Ямал-Ненецкэй автономиялаах уокурук олохтооҕо Ольга Дехтяренко уонна Чечен Өрөспүүбүлүкэтин баһылыгын Роман Кадыров кэргэнэ Медни Кадырова ылбыттара^[12][13].

Арассыыйа Бэрэсидьиэнин 558 №дээх «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин наҕараадалыыр тиһигин тупсарыы сорох боппуруостара» уураахха олоҕуран, уон эбэтэр оннооҕор элбэҕи оҕоломмут уонна ииппит дьахталлар үрдүк наҕараадалара буолар^[1]. Наҕараадаланар ийэ уонна оҕолоро АБ-тин гражданнара буолуохтаахтар уонна социальнай эппиэтинэстээх, доруобуйаларын, үөрэхтэрин, эт-сиин, өй-санаа, быһыы-майгы өттүнэн тустаах таһымы тутуһар дьиэ кэргэн буолуохтаахтар^[1].

Аат ийэҕэ онус оҕото биир сааһын туолуутугар уонна атын оҕолоро тыыннаах буоллахтарына туттарыллар^[1]. Уураахха ыйылларынан, ааты иҥэрииигэ ону тэҥэ, «Аҕа дойдуну эбэтэр дойду интэриэстэрин көмүскүү сылдьан, байыаннай, сулууспалаах, эбэтэр гражданскай иэһин толоро сылдьан, ону тэҥэ террористическай аакталар, ыксаллаах быһыы-майгы кэмигэр» өлбүт эбэтэр сураҕа суох сүппүт оҕолоро, ону таһынан «ыйыллыбыт түгэннэргэ бааһырыы, контузия, эчэйии эбэтэр ыарыы түмүгэр, эбэтэр үлэҕэ эчэйии, үлэ идэлээх ыарыытыттан» өлбүт оҕолоро учуоттаналлар^[1].

Дьоруой Ийэҕэ ытык аат бэлиэтэ — «Дьоруой Ийэ» уордьана уонна аат иҥэриллэрин туһунан грамота туттарыллар. Уордьан түөс хаҥас өттүгэр Арассыыйа уонна ССРС атын судаарыстыбаннай наҕараадаларын үрдүнэн кэтиллэр, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа кыһыл көмүс мэтээл кэннэ иилиллэр^[1].

«Дьоруой Ийэ» уордьан бриллианнаах уонна эмаль солотуулаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллар^[1]. Сардаҥаларын быһа охсуутугар кыһыл көмүс уонна родий сарадахтардаах биэс сардаҥалаах сулус быһыылаах^[1].

Сулуһун ортотугар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин дьаралыга ойуулаах төгүрүк медальон оннуланар^[1]. Медальон кыһыл эмаал солотуулаах, томтоҕор буукубанан «Дьоруой Ийэ» диэн суруллубут арантыылаах. Уордьан кэтэх өттүгэр нүөмэрэ ыйыллар. Утарыта сытар сардаҥаларын икки арда — 30 мм.^[1].

Уордьан бэлиэтэ кулгааһын уонна тиэрбэһин көмөтүнэн көмүс солотуулаах тимир холуоданы кытта силбэһэр, холуода Арассыыйа Бэдэрээссийэтин былааҕа өҥнөрдөөх муар лиэнтэнэн тиириллибит баанта буолар^[1]. Баанта ортотунан киинигэр бриллианнаах биһилэҕинэн ыга тардыллыбыт. Баанта кэтитэ — 20 мм, уһуна — 30 мм тэҥ^[1].

Холуода кэтэх өттүгэр уордьаны таҥаска иилинэргэ аналлаах булавкалаах^[1].

Арассыыйа Бэрэсидьиэнин 558 №дээх «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин наҕараадалыыр тиһигин тупсарыы сорох боппуруостара» уураахха олоҕуран, наҕараадаҕа тиксэр ийэҕэ наҕараадаҕа эбии 1 мөлүйүөн суумалаах харчынан биһирэбил төлөнөр^[1]. Харчынан биһирээһин төлөнөр бэрээдэгэ Арассыыйа Бырабыыталыстыбатынан олохтонор^[1].

2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн «Дьоруой Ийэ» ааттаах дьахталлар АБ-тин Үлэ Дьоруойун тэҥэ социальнай мэктиэлэнэллэр^[14].