Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа (нууч. Герой Труда Российской Федерации) — судаарыстыба уонна норуот туһугар үлэҕэ уһулуччу үтүөтүн иһин Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үрдүк судаарыстыбаннай наҕараадата. Арассыыйа соргутугар, сайдыытыгар анаммыт судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай уонна хаһаайыстыбаннай үлэҕэ туйгун ситиһиилэрдээх Арассыыйа Бэдэрээссийэтин гражданнарыгар судаарыстыба уонна норуот туһугар үлэҕэ уһулуччу үтүөлэрин иһин туттарыллар. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойугар ытык аат бэлиэтэ туттарыллар — «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа» кыһыл көмүс мэтээл уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аат туттарылларын туһунан грамота.
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аат статуһунан Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Дьоруойа аат кэннэ иккис суолталаах. Өскө, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Дьоруойа Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аатынан эмиэ наҕараадаламмыт буоллаҕына, дьоруой төрөөбүт дойдутугар Арассыыйа Бэрэсидьиэнин уурааҕынан тустаах суруктаах боруонса бюст туруоруллуохтаах.
Наҕараада устуоруйата
2012 сыллаахха атырдьах ыйыгар Тюмень куоракка уопсастыбаннай хамсааһын «Үлэ киһитин харысхалыгар» эрэгийиэннэр ардынааҕы кэмпэриэнсийэтигэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнигэр В.Путиҥҥа Арассыыйаҕа Үлэ Дьоруойа ааты сөргүтэр туһунан көрдөһүүлээх ыҥырыы сурук бигэргэммитэ[1]. 2012 сыл ахсынньытыгар итэҕэллээх дьону кытта көрсүһүүгэ, олортон биирдэстэрэ Ураллааҕы Бэдээрээлинэй уокурукка бэрэсидьиэн бэрэстэбиитэлэ Игорь Холманских баарыгар, В.Путин Үлэ Дьоруойун аата сөргүтүллүө диэн эппитэ[2].
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аат Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Бэрэсидьиэнэ Путин В. В. 294 №-дээх «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа ааты олохсутуу» уурааҕынан 2013 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр олохтоммута[3][4][5].
Уурааҕынан аат балаһыанньата, аат ытык бэлиэтэ «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа» кыһыл көмүс мэтээл ойуулааһына, мэтээл ойуута, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аата туттарылларын туһунан грамотатын бланкатын холобура бигэргэммитэ.
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа Социалистыы Үлэ Дьоруойа ылар харчынан биһирэбилин тэҥэ сууманы ылыахтарын туһунан сокуон барыла бэлэмнэнэр[6].
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Бэрэсидьиэнэ Путин В. В. эппитинэн, ааты иҥэрии уонна наҕараадалааһын сыллата ыам ыйын 1 күнүгэр — Үлэ уонна Саас күнүгэр буолуохтаах[7].
2023 сылтан Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойугар ыйдааҕы харчынан төлөбүр 61 566,28 солк.тэҥнэһэр[8].
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аат балаһыанньата
- Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аат судаарыстыба уонна норуот туһугар үлэҕэ уһулуччу үтүөтүн иһин Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үрдүк судаарыстыбаннай наҕараадата буолар.
- Арассыыйа сайдыытыгар анаммыт судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай уонна хаһаайыстыбаннай үлэҕэ туйгун ситиһиилэрдээх Арассыыйа Бэдэрээссийэтин гражданнарыгар судаарыстыба уонна норуот туһугар үлэҕэ уһулуччу үтүөлэрин, дойду социальнай-экономикалыы сайдыытыгар, ол иһигэр промышленность, тыа хаһаайыстыбатын, тырааныспар, тутуу, билим, үөрэҕирии, доруобуйа харыстабылын уонна да атын эйгэлэр сайдыыларыгар уһулуччу кылаатын иһин туттарыллар.
- Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аат үлэлэригэр ситиһиилэрэ бу иннинэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин атын судаарыстыбаннай наҕараадатынан бэлиэтэммит Арассыыйа Бэдэрээссийэтин гражданнарыгар туттарыллар.
- Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойугар туттарыллар:
- Ытык аат бэлиэтэ — «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа» кыһыл көмүс мэтээл;
- Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа аат туттарылларын туһунан грамота.
- Ытык аат бэлиэтэ — «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа» кыһыл көмүс мэтээл түөс хаҥас өттүгэр, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин атын судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан үөһээ кэтиллэр уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Дьоруойа аат ытык бэлиэтин «Кыһыл көмүс сулус» мэтээлин кэннэ иилиллэр.
Ытык аат бэлиэтэ «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Доруойа» кыһыл көмүс мэтээл ойуулааһына
- «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Доруойа» кыһыл көмүс мэтээл сирэй өттө икки кырыылаах биэс көнө сардаҥалаах сулус. Сардаҥатын уһуна — 15 мм. Сулус ортотугар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин томтоҕор дьаралыга баар. Кэтэх өттө мэтээл ортотунан сытыары "Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа " диэн томтоҕор буукубаларынан бэчээттэммит суруктаах. Сурук анныгар мэтээл нүөмэрэ ыйыллар.
- Мэтээл кулгаах уонна тиэрбэс көмөтүнэн 15 мм үрдүктээх, 19.5 мм кэтиттээх, үөһээ-аллараа өттө көмүс солотуулаах араамалаах көнө муннук холуоданы кытта силбэһэр. Холуодата Арассыыйа Бэдэрээссийэтин былааҕа өҥнөрдөөх солко муар лиэнтэнэн тиирэ тутуллубут. Холуода кэннигэр таҥаска иилинэргэ тоҕоостоох гайкалаах кэрдиистээх хараҕалаах.
- Мэтээл 15,25 граммнаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллар[3][9].
Наҕараадаламмыттар
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ
(ускуопкаҕа аат иҥэриллибит күнэ-дьыла ыйыллар)
2013 сыл — 5 киһи
- Коновалов Александр Николаевич (01.05.2013, 001 №-дээх Сулус)
- Гергиев Валерий Абисалович (01.05.2013, 002 №-дээх Сулус)
- Коннов Юрий Александрович (01.05.2013, 003 №-дээх Сулус)
- Мельник Владимир Иванович (01.05.2013, 004 №-дээх Сулус)
- Чуманов Константин Геннадьевич (01.05.2013, 005 №-дээх Сулус)
2014 сыл — 5 киһи
- Айдуллин Иван Ухливанович (20.04.2014)
- Аксёнова Алиса Ивановна (20.04.2014)
- Готовцев Михаил Николаевич (20.04.2014)
- Лепёхин Юрий Васильевич (20.04.2014)
- Покровская Татьяна Николаевна (20.04.2014)
2015 сыл — 5 киһи
- Богатырёва Марем Камбулатовна (28.04.2015)
- Винер-Усманова Ирина Александровна (28.04.2015)
- Громова Галина Герасимовна (28.04.2015)
- Савин Юрий Семёнович (28.04.2015)
- Соломонов Юрий Семёнович (28.04.2015)
2016 сыл — 5 киһи
- Богданов Владимир Леонидович (21.04.2016)
- Гунгаев Далай Гынинович (21.04.2016)
- Камнев Павел Иванович (21.04.2016)
- Кобзон Иосиф Давыдович (21.04.2016, 020 №-дээх Сулус)
- Корнилова Людмила Ивановна (21.04.2016)
2017 сыл — 10 киһи
- Волчек Галина Борисовна (25.04.2017)
- Иванов Алексей Михайлович (25.04.2017)
- Порханов Владимир Алексеевич (25.04.2017)
- Устинова Варвара Михайловна (25.04.2017)
- Шаймиев Минтимер Шарипович (25.04.2017)
- Ефремов Герберт Александрович (05.2017)[10]
- Кашин Валерий Михайлович (05.2017)[11]
- Панин Александр Николаевич (2017)[12]
- Мартиросов Роллан Гургенович (2017)[13]
- Панков Олег Дмитриевич (2017)[14]
2018 сыл — 7 киһи
- Дронов Евгений Анатольевич (23.04.2018, 030 №-дээх Сулус)
- Захаров Марк Анатольевич (23.04.2018)
- Карполь Николай Васильевич (23.04.2018)
- Куличенко Александр Владимирович (23.04.2018)
- Савельева Галина Михайловна (23.04.2018)
- Шурыгин Виктор Александрович (23.04.2018)[15]
- Пешехонов Владимир Григорьевич (2018)[16]
2019 сыл — 9 киһи
- Антонов Сергей Иванович (26.04.2019)
- Бочкарёва Ольга Николаевна (26.04.2019)
- Жарков Николай Сергеевич (26.04.2019)
- Лановой Василий Семёнович (26.04.2019)
- Машбаш Исхак Шумафович (26.04.2019, № 041 №-дээх Сулус)[17]
- Рыжков Николай Иванович (19.09.2019)
- Магомедов Магомедали Магомедович (21.10.2019)
- Леонов Александр Георгиевич (2019)
- Межирицкий Ефим Леонидович (2019)
2020 сыл — 18 киһи
- Велихов Евгений Павлович (30.01.2020)
- Зайков, Николай Васильевич (16.03.2020)
- Ротенберг Аркадий Романович (16.03.2020)
- Лавров Сергей Викторович (17.03.2020)
- Островский Александр Владимирович (17.03.2020)
- Белых Леонид Яковлевич (27.04.2020)
- Миндиашвили Дмитрий Георгиевич (27.04.2020)
- Моторин Александр Евгеньевич (27.04.2020)
- Рошаль Леонид Михайлович (27.04.2020)
- Соломин Юрий Мефодьевич (27.04.2020)
- Бахолдина Марина Николаевна (21.06.2020)
- Гаревская Юлия Анатольевна (21.06.2020)
- Коваль Ирина Леонидовна (21.06.2020)
- Лысенко Марьяна Анатольевна (21.06.2020)
- Проценко Денис Николаевич (21.06.2020)
- Рыкованов Георгий Николаевич (09.2020)
- Захарченко Виктор Гаврилович (15.10.2020)
- Михалков Никита Сергеевич (21.10.2020)
2021 сыл — 8 киһи
- Дедов Иван Иванович (12.02.2021)
- Чернов Сергей Александрович (04.2021)[18]
- Антохин Геннадий Иванович (30.04.2021)
- Бондаренко Александр Дмитриевич (30.04.2021)
- Кажлаев Мурад Магомедович (30.04.2021)
- Поляков Виктор Анатольевич (30.04.2021)
- Суслякова Людмила Егоровна (30.04.2021)
- Кириллов Игорь Анатольевич (2021)[19]
2022 сыл — 12 киһи
- Анцев Георгий Владимирович (2022)
- Созинов Павел Алексеевич (2022)[20]
- Миллер Алексей Борисович (20.01.2022)
- Бармаков Юрий Николаевич (29.04.2022)
- Башмет Юрий Абрамович (29.04.2022)
- Краснопольская Ирина Григорьевна (29.04.2022)
- Михайлов Владимир Африканович (29.04.2022)
- Пекарш Александр Иванович (29.04.2022)
- Белобрагин Борис Андреевич (14.06.2022)
- Артемьев Эдуард Николаевич (14.11.2022)
- Рашников Виктор Филиппович (14.11.2022)
- Верхотуров Владимир Иванович (19.12.2022)
2023 сыл — 9 киһи
- Ярошевич Александр Валентинович (17.04.2023)[21]
- Бабурова Татьяна Ивановна (01.05.2023)
- Иноземцев Александр Александрович (01.05.2023)
- Калёнов Лев Владимирович (01.05.2023)
- Милёхин Юрий Михайлович (01.05.2023)
- Щербина Эдуард Алексеевич (01.05.2023)
- Иванов Владимир Леонтьевич (20.07.2023)
- Шилов Александр Максович (06.10.2023)
- Харитонов Николай Михайлович (14.12.2023)[22]
2024 сыл — 15 киһи
- Осипов Юрий Сергеевич (05.02.2024)
- Мамаев Геннадий Александрович (12.03.2024)
- Садовничий Виктор Антонович (03.04.2024)
- Матвиенко Валентина Ивановна (07.04.2024)
- Нечаев Сергей Михайлович (22.04.2024)
- Беспалова Людмила Андреевна (01.05.2024)
- Будниченко Михаил Анатольевич (01.05.2024)
- Сыздыков Елтуган Кимашевич (01.05.2024)
- Халмакшинов Алексей Юденич (01.05.2024)
- Щедов Владимир Викторович (01.05.2024)
- Вепрев Александр Алексеевич (2024)
- Мотренко Пётр Данилович (2024)[23]
- Зюганов Геннадий Андреевич (26.06.2024)
- Ресин Владимир Иосифович (06.11.2024)
- Пахмутова Александра Николаевна (09.11.2024)
2025 сыл — 12 киһи
- Смирнов Виталий Георгиевич (01.02.2025)
- Зацепин Александр Сергеевич (03.03.2025)
- Елисеев Виктор Петрович (25.03.2025)
- Диков Юрий Николаевич (01.05.2025)
- Зинцов Вячеслав Николаевич (01.05.2025)
- Костоев Султангирей Закреевич (01.05.2025)
- Спиваков Владимир Теодорович (01.05.2025)
- Якуненко Нелля Николаевна (01.05.2025)
- Галеев Ринат Гайсеевич (2025)[24]
- Проханов Александр Андреевич (03.06.2025)
- Хохлачёв Александр Вениаминович (17.07.2025)
- Красников Геннадий Яковлевич (21.08.2025)
2025 с. атырдьах ыйын 21 күнүннээҕи туругунан, барыта 120 киһи наҕараадаламмыта биллэр.
Атын судаарыстыбалар үрдүк ааттарынан наҕараадаламмыт дьон

Академик Е. П. Велихов уонна ракеталар уонна ракетнай-космическай техника конструктора Г. А. Ефремов[25] тэҥҥэ Социалистыы Үлэ Дьоруойа буолаллар, ону тэҥэ бүтэһигэ — Сибэтиэй апостол Андрей Первозваннай уордьан кавалера.
Сэбиэскэй уонна арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай диэйэтэл Н. И. Рыжков Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа буоларын таһынан, Армения Национальнай Дьоруойа.
И. Д. Кобзон Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа, ону тэҥэ Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэ Дьоруойа.


Сүөһү иитээччилэр М. Н. Готовцев уонна Михайлов В. А. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үлэ Дьоруойа буолалларын таһынан, Үлэ Килбиэнэ уордьан толору кавалердара буолаллар.