Головин Пётр Петрович

1638 сыллаахха ыраахтааҕы Михаил Фёдорович Петр Головины Өлүөнэ остуруогар бастакы бойобуоданан анаабыта. Кини көмөлөһөөччүлэринэн стольник Матвей Глебов (иккис бойобуода) уонна дьяк Ефим Филатов анаммыттара. Кинилэргэ: «Өлүөнэ өрүс аттыгар бааһына уонна оттуур сирдэри буларга, дьаһаах хомуурун дьаһайарга, остуруоктары тутарга уонна саҥа сирдэри аһарга», — диэн сорудах бэриллибитэ. 1639 сыл сэтинньитигэр Головин уонна Глебов Енисейскайга тиийбиттэрэ, онно 1640 сыл сайынын ортотугар диэри сылдьыбыттара. 1641 сыл от ыйыгар Головин уонна Глебов хаһаахтар этэрээттэрин кытта (395 киһи) уонна 5 аҕабыыттыын Өлүөнэ остуруогар кэлбиттэрэ. Былааһы тутан ылалларыгар бойобуодалар «барытын кырдьыгынан дьаһайыахпыт», «харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахпыт» уонна «уоруйахтары тохтотуохпут» диэн эрэннэрбиттэрэ. Ол эрээри бастакы бойобуода Головин олохтоох омуктарга уонна остуруок нуучча олохтоохторугар кырыктаахтык сыһыаннаһара.

Головин бойобуодалаан иһэр бастакы сылыгар Өлүөнэ остуруога ууга тимирбитэ. Бойобуода сурук баһылыгы Василий Поярковы кириэппэһи атын сиргэ көһөрөргө табыгастаах сири көрдөтө ыыппыта. Поярков Эюков хонуутугар тиийбитэ, ол сир «остуруок тутарга табыгастаах» диэн сыаналаммыта. 1643 сыллаахха Өлүөнэ остуруога саҥа сиргэ Өлүөнэ хаҥас кытылыгар, Туймаада хочотугар, Сайсары күөл аттыгар көһөрүллүбүтэ. Остуруог куорат буолбута уонна Дьокуускай диэн ааттаммыта.

1642 сыл олунньутугар сахалар улахан өрө туруулара тахсыбыта. Бу бастаанньаҕа Хаҥалас, Нам, Боотур Уус, Бөтүҥ, Бороҕон, Мэҥэ, Амма уонна Үөдэй дьоно кыттыбыта. Өрө турууну Откурай, Бозек уонна кинилэр бырааттара, Хаҥалас тойоно Еюк Никин уонна Нам тойоно Мымах салайбыттара.

Байыаннай хамсааһын тахсыытыгар Дьокуускай бойобуодата Петр Головин уонна кини дьаһаах хомуйааччыларын, суруйааччыларын дьайыылара биричиинэ буолбуттара. Головин нолуок хомуурун бэрээдэктиир сыаллаах дьаһаах төлөөччүлэри суруттарыахха диэн дьаһайбыта. Ол эрээри сахалар бойобуода дьайыытын атыннык өйдөөбүттэрэ. Кини бары сүөһүбүтүн былдьаары уонна бэйэбитин да суох гынаары сорунар диэн санаабыттара.

Өрө турааччылар нуучча дьаһаах хомуйааччыларын хас да кыра этэрээттэрин үлтүрүппүттэрэ уонна суох гыммыттара. Ону кытта биир кэмҥэ булт сирдэригэр сылдьар нуучча промышленниктарын өлөрбүттэрэ. Өрө туруу бойобуодустуба элбэх оройуоннарын хаппыта. 1642 сыл кулун тутар саҥатыгар сахалар (700-тэн тахса киһи) Дьокуускай остуруогар кэлэн, төгүрүйэ сатаабыттара. Ол эрээри тойоннор ыккардыларыгар утарсыы тахсан, сотору кэминэн төгүрүктээһини тохтотон, бэйэлэрин улуустарыгар төннүбүттэрэ. Муус устар-ыам ыйдарыгар Головин, эбии күүс ылан, өрө турууну кырыктаахтык хам баттаабыта уонна остуруок иһигэр сордоон баран 23 киһини ыйаан өлөрбүтэ. Бары улуустартан «бастыҥ дьон», Тыгын уолаттара өлөрүллүбүттэрэ, элбэх саха остуруоктара олохтоохторун кытта бииргэ уматыллыбыттара.

Өрө туруу кэмигэр Головин бэйэтин табаарыстарын кытта мөккүспүтэ. Кини көмөлөһөөччүлэрэ, иккис бойобуода Матвей Глебов уонна дьяк Ефим Филатов, дьаһаах олохтуурга кырыктаах ньымалары сөбүлээбэккэ, утары турбуттара. Бастакы бойобуода дьаһалынан Глебов уонна Филатов ыалларын кытта тутуллан хаайыыга угуллубуттара. Ону таһынан элбэх сулууспалаах уонна промышленнай дьон хаайыыга быраҕыллыбыттара. Глебов хаайыыга икки сыл сыппыта. Петр Головин бэйэтин табаарыстарын таҥнарыыга буруйдаабыта, кинилэр сахалары Дьокуускайга саба түһэргэ, «бояр оҕолорун уонна сулууспалаах дьону өлөрөргө, ону таһынан Головин бэйэтин өлөрөргө тэрийбиттэр» диэн этэрэ. Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата Енисей бойобуодатыгар Василий Пушкиҥҥа Головин дьайыыларын чинчийэргэ соруйбута. Дьокуускай олохтоохторо Пушкиҥҥа «мирской» үҥсүү суругу биэрбиттэрэ, онно Глебов уонна Филатов буруйа суох эрэйдэммиттэрин, Головин «араас сордооһунунан уонна эрэйдээһининэн кинилэр дьонноро уонна сорох сахалар кини бэйэтэ толкуйдаабыт буруйдааһыннарын билинэллэригэр күһэйбитин» туһунан суруйбуттара.

1643 сыллаахха бойобуода Головин бэйэтин чугас көмөлөһөөччүтүн, сурук баһылыгын Еналей Бахтеяровы хаайыыга укпута. Бахтеяров экспедицияттан саҥа кэлбит этэ, кини ол сырыытын түмүгүнэн аан бастаан Амуур, Зея, Шилка өрүстэр уонна даур норуотун туһунан биллибитэ. Кэлин ити туһунан Енисейскайга алҕас истэннэр, Москваҕа биллэрбиттэрэ. Ыраахтааҕы дьаһалынан анал силиэстибийэ анаммыта уонна Бахтеяров туох да буруйа суоҕун дакаастаабыта. 1643 сыл от ыйыгар Головин Амуур өрүскэ атын сурук баһылыгын Василий Поярков салайааччылаах хаһаахтар пушкалаах улахан этэрээттэрин (133 киһи) ыыппыта. Бойобуода кинилэргэ казнаттан суудуна оҥорор тэриллэри, паруһу, пищаллары, сэрии сэбин, ону таһынан олохтоох дьоннуун атыы-эргиэн оҥороллоругар анаан алтан солуурдары, сукунаны уонна оҕуруону биэрбитэ.

1644 сыл балаҕан ыйыгар ыраахтааҕы Михаил Фёдорович Дьокуускайга саҥа бойобуодалары Василий Пушкины уонна Кирилл Осипович Супоневы анаабыта, кинилэргэ «Головин дьайыыларын туһунан силиэстибийэ ыытарга» соруйбута. Саҥа анаммыт бойобуодалар Дьокуускайга 1646 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр биирдэ кэлбиттэрэ^[2]. 1645 сыллаахха ыраахтааҕы ыйааҕынан Головин, Глебов уонна Филатов харабыл аннынан Дьокуускайтан Москваҕа ыытыллыбыттара. Өр кэмнээх силиэстибийэ түмүгүнэн иккис бойобуода Матвей Глебов уонна дьяк Ефим Филатов буруйа суохтара биллибитэ.