Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Воронкин Михаил Спиридонович

Михаил Спиридонович Воронкин (1923 сыл сэтинньи 21 күнэ, Өргүөт нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа — 2016 сыл олунньу 16 күнэ, Дьокуускай) — сэбиэскэй уонна Арассыыйа учуонай-лингвиһэ, тюрколог. Саха тылын диалектологиятыгар идэтийбит чинчийээччи, саха тылын араас саҥатын үөрэтээччи. Филология билимин дуоктара, профессор.

Олоҕун олуктара

1923 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгэр төрөөбүтэ[1].

Үлэтин-хамнаһын 1941 сылтан саҕалаабыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин уонна сэрии кэннинээҕи сылларга, 1958 сылга диэри, оскуола үөрэҕириитин систиэмэтигэр үлэлээбитэ: алын кылаас учууталынан, байыаннай иитии салайааччытынан, оройуон норуодунай үөрэҕириитин салаатын иниспиэктэринэн, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар нуучча уонна саха тылларын үөрэппитэ[2]. Сэрии сылларыгар үлэтин иһин судаарыстыбаттан наҕараадаламмыта[3].

Үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэтин кытта үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэммитэ. 1954 сылга М. К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университетын (билиҥҥитэ М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет) туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ[2]. 1958 сылтан 1961 сылга диэри ССРС БА СС Саха сиринээҕи филиалын аспирантуратыгар үөрэммитэ[3].

1960-с сыллартан ССРС БА СС Саха сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна устуоруйа институтугар (билигин — РБА СС Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын института) үлэлээбитэ. 1967 сыллаахха «Ессейский говор якутского языка» тиэмэҕэ филология билимин хандьыдаатын истиэпэнигэр диссертациятын көмүскээбитэ[3]. 1978 сыллаахха киниэхэ «Түүр тыллара» исписээлинэһинэн билим үрдүкү үлэһитин учуонай аата иҥэриллибитэ[2].

1988 сылга «Диалектная система якутского языка: образование, взаимодействие с литературным языком и структура» тиэмэҕэ филология билимин дуоктарын истиэпэнигэр диссертациятын көмүскээбитэ. 1995 сылга бэрэпиэссэр учуонай солото анаммыта[3][1].

2016 сыл олунньу 16 күнүгэр өлбүтэ[2].

Айар үлэтэ

Үөрэтэр-иитэр дьарыга

Михаил Спиридонович үөрэтэр-иитэр дьарыга икки түһүмэххэ арахсар. Бастакыта (1941–1958) орто оскуола учууталын үлэтин кытта ситимнээх, манна кини гуманитарнай биридимиэттэри үөрэппит уонна үөрэнээчилэр байыаннай бэлэмнэрин салайбыт[2]. Иккис түһүмэххэ, тюркологияны чинчийээччи быһыытынан академияҕа көһөн баран, бэрэпиэссэр сололоох үрдүк квалификациялаах билим каадырдарын бэлэмнээһиҥҥэ кыттыбыт, саха тылын грамматикатыгар уонна лексикографиятыгар аналлаах академическай хомуурунньуктар уонна диссэртээссийэлэр эрэдээктэрдэринэн уонна рецензеннарынан үлэлээбит[4].

Уопсастыбаннай үлэтэ

Михаил Воронкин уопсастыбаннай үлэтэ РБА СС иһинэн барбыта. Кини Саха сирин улуустарыгар лингсвистикаҕа хонуу эспэдииссийэлэрин тэрийиигэ кыттыбыта, онон саха тылын саҥаларын (диалектарын) уонна нэһилиэстибэтин харыстааһыҥҥа кылааттаах. Академическай тылдьыттар элбэх туомнаах эрэдээксийэлэрин састаабыгар киирэ сылдьыбыта. Ону таһынан өрөспүүбүлүкэҕэ саха уонна нуучча тылларыгар судаарыстыбаннай ыстаатыһы биэриини көҕүлээбит дьонтон биирдэстэрэ этэ[5][3].

Билим үлэлэрэ

Михаил Спиридонович Воронкин саха диалектологията тыл үөрэҕин туспа хайысхатын быһыытынан систиэмэлээхтик үөрэтии төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. Кини билим үлэтин сүрүн соругунан саха тылын саҥарыллар барыйааннарын (говордарын) систиэмэлээхтик ойуулааһын, классификациялааһын уонна сурукка-бичиккэ түһэрии буолбута[5]. Чинчийээччи академическай карьератын тухары 50-тан тахса билим үлэтин бэчээттэппитэ[2].

Сүрүн манагыраапыйалара уонна чинчийиилэрэ:

  • «Саха диалектологията: фонетика уонна морфология» (1980). Төрүт үлэ (сахалыы тылынан бэчээттэммит), манна чинчийээччи саха тылын диалегын систиэмэтин түөрт зонаҕа арааран классификациялаабыт: хотугулуу-арҕаа, Бүлүү, киин уонна хотугулуу-илин[6].
  • «Саха тылын хотугулуу-арҕаа бөлөҕө» (1984). Бу үлэҕэ Анаабыр, Өлөөн, Булуҥ, Эдьигээн уонна Дьэһиэй саха тылын саҥалара долган тылын кытта тэҥнээн көрүүгэ систиэмэлээхтик ойууламмыт[7].
  • «Саха тыла: диалега, үөскээһинэ, литература тылын кытта алтыһыыта уонна характеристиката» (1999). Үлэ диалектар историческай төрүттэрин түмпүт, саҥарыллар барыйааннар тутулларын фонетика, лексика уонна грамматика таһымнарыгар чинчийбит, ону тэҥэ Саха сирин территориальнай-лиингвистическай оройуоннааһынын көрдөрбүт[8].
  • Профильнай тылдьыттары ааптардарыттан биирдэстэрэ: «Саха тылын диалектологияҕа тылдьыта» (Дьокуускай, 1976) уонна «Саха тылын диалектологияҕа тылдьыта» (Новосибирскай, 1995), бу тылдьыттар билимҥэ түөлбэ тылларын толору киллэрбиттэрэ[3].

Манагыраапыйалары таһынан, Михаил Воронкин «Саха тылын грамматикатын чинчийии» (1983) уонна «Саха тыла: лексикология, лексикография» (1989) курдук академическай таһаарыылар эппиэттээх эрэдээктэрдэринэн буолбута[4].

Наҕараадалара

  • «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл;
  • «Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ» бочуоттаах аат;
  • «РБА СС Сибиирдээҕи салаатын Ытык бэтэрээнэ» бочуоттаах аат;
  • «Гражданскай килбиэн» бэлиэ;
  • «Учууталлар учууталлара» бэлиэ;
  • Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотата[2][3].

Аатын үйэтитии

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр учуонай нэһилиэстибэтин тюрколог-исписэлиистэр үөрэтэллэр. 2024 сыл олунньу 15 күнүгэр РБА СС Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын института «Арассыыйа норуоттарын тыллара уонна диалекттара» диэн Бүтүн Арассыыйатааҕы билим-быраактык кэмпириэнсийэни М. С. Воронкин төрөөбүтэ 100 сылыгар анаан ыыппыта. Кэмпириэнсийэ чэрчитинэн кини олоҕун уонна чинчийэр үлэтин матырыйаалларын билиһиннэрии тэриллибитэ[5].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Воронкин Михаил Спиридонович (диалектолог-якутовед) (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 2021). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Воронкин Михаил Спиридонович (рус.). Портал «Государственные и официальные языки Республики Саха (Якутия)» (11 Ахсынньы 2022). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Диалекты в языке и культуре (сборник статей) (рус.). ГПНТБ СО РАН (1 Тохсунньу 2024). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 Исследования по грамматике якутского языка: сборник научных трудов (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 1983). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Всероссийская научно-практическая конференция «Языки и диалекты народов России» (рус.). Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН (19 Олунньу 2024). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ Итоги и задачи изучения якутской диалектологии (рус.). Филологические науки (ИГИиПМНС СО РАН) (1 Тохсунньу 2015). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ Северо-западная группа говоров якутского языка (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 1984). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.
  8. ↑ Диалектная система языка саха: образование, взаимодействие с литературным языком и характеристика (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я) (1 Тохсунньу 1999). Сигэнии күнэ: 7 Атырдьах ыйын 2026.

Категориялар