Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир

Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир — Бүлүүтээҕи ГЭС тутуллубутун кэннэ үөскэтиллибит ууну хаайар сир, Арассыыйаҕа Өлүөнэ өрүс салаатыгар Бүлүү өрүскэ баар. Тайаан сытар сирэ — Саха сирин Иркутскай уобалаһы кытта кыраныссатыттан чугас, Дьэһиэй уҥа салаатыттан — Аллараа Тунгуска өрүстэн 80 км илин диэки сытар. Иэнэ — 2360[1] км². Ууну хаайар сирин бассейна — 141 150 км²[1].

Сүрүн иһитиннэрии

70 м үрдүктээх Бүлүүтээҕи ГЭС быһыта тутуллубутун кэннэ 1963—1967 сылларга туолбута. Үксүн Бүлүү уонна кини салаата Чуона хочолоро туолбуттара. Иэнэ 2200 км², сабардама 36 км³. Бүлүү өрүс устун уһуна 430 км, Чуона өрүс устун 250 км.

Кэтитэ 3 — 15 км, орто дириҥэ 17 м, ордук дьириҥэ 70 м тиийэр. Кытыла олус өҕүллэҕэс.

Ууну хаайар сири оҥороллоругар 2,3 тыһыынча га тыа хаһаайыстыбатын сирин-уотун ууга ыыппыттара, 50 араас тутууну көһөрбүттэрэ.[1] Уунан туолар кэмигэр Чуона өрүскэ турар Туой Хайа диэн сэлиэнньэ олохтоохторо Арыылаахха көһөрөллүбүттэрэ. Арыылаах билигин Чуона нэһилиэк киинэ.

Уу хаайар сир иэнэ уутун нуорма таһымынан ыллахха муора таһымынан үрдүгэр 246 м кэмигэр 2360 км². ГЭС бырайыагар олоҕуран, уу таһымын муҥутуур көҥүллэнэр үрдүгэ 249 м уонна кыччаабыта 231 м тиийиэн сөп, ол муҥутуур хамсааһын амплитудатыгар 18 м тэҥ.[1] Маннык аралдьыһыы, бастатан туран, араас сылларга сөҥүү түһүүтэ уратылаһарыттан тахсар.

Уу киириитин сыллааҕы орто көрдөрүүтэ сылга 20 км³. Ууну хаайар сир орто сабардама нуорма таһымынан ыллахха 40,4 км³ тэҥ, ол иһигэр туһалааҕа — 22,4 км³.[1]

Экономическай суолтата

Бүлүү өрүс сыллааҕы таһымын хонтуруоллуур, уунан хааччыйыыга, судоходствоҕа уонна уута энергетикаҕа туһаныллар. Балык хаһаайыстыбатыгар туһаныллар. Тууччах, чыыр о.д.а. балык арааһа үөскүүр[2][3] Ууну хаайар сир гидроэлектростанция ууну ыытар сиринэн суудуналары Бүлүү аллаараа сүүрүгүнэн аһарарга туттуллар[4].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Гидроузлы на р. Вилюй (рус.). lhp.rushydro.ru. Сигэнии күнэ: 8 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 18 Олунньу 2020 года., ОАО РусГидро, Ленгидропроект
  2. ↑ Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  3. ↑ Вилюйское водохранилище // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  4. ↑ Вилюйский гидроузел: социально-экологические последствия (рус.). plotina.net. Сигэнии күнэ: 8 Сэтинньи 2025. Архивировано 5 Муус устар 2016 года.

Литература

Категориялар