Босуобуйалары уонна биэнсийэлэри сыыппара солкуобайынан төлөөһүн
Босуобуйалары уонна биэнсийэни сыыппара солкуобайынан төлөөһүн (нууч. Выплата пособий и пенсий в цифровых рублях) — судаарыстыба социальнай төлөбүрдэри сыыппара көрүҥҥэ көһөрүүтэ, Арассыыйаҕа сыыппара солкуобайы кэрдиис киллэрэргэ анаан оҥоһуллар. Сыыппара солкуобай — харчы үһүс көрүҥэ, наличность уонна наличнай буолбатах харчылар майгыларын холбуур[1].
2025 сыл алтынньы 1 күнүттэн федеральнай бүддьүөттэн сорох төлөбүрдэр сыыппара солкуобайынан оҥоһуллуохтара. Бу социальнай босуобуйалары эмиэ таарыйыаҕа. Ол төлөбүрдэр толору испииһэктэрин бырабыыталыстыба 2025 сыл от ыйын бүтүүтн туругунан биллэрэ илик. 2026 сылтан судаарыстыба бу саҥа көрүҥүнэн ханнык баҕарар төлөбүрдэри, ол иһигэр биэнсийэни уонна бүддьүөт үлэһиттэр хамнастарын төлүүр кыахтаныаҕа[2].
Контекст
Арассыыйа Баана сыыппара солкуобайы боруобалыыр бырайыагын 2023 сыл атырдьах ыйыгар саҕалаабыта. Ол кэмтэн ыла физическэй сирэйдэр, бааннар уонна хампаанньалар сыыппара солкуобайынан араас эпэрээссийэлэри тургутан эрэллэр[3].
Арассыыйа үп миниистирэ Антон Силуанов 2025 сыл муус устар бүтүүтүгэр эппитинэн, сыыппара солкуобай 2026 сылга киэҥник киириэҕэ[4]. Ол кэмҥэ үп эйгэтигэр анаан наадалаах инфраструктура үлэҕэ киириэхтээх уонна тургутуллуохтаах.
Сыыппара солкуобай виртуальнай эйгэҕэ туттуллуоҕа: Арассыыйа Баана сыыппара солкуобайы сыыппара куод курдук таһаарыаҕа, онтон саҥа харчы счеттара Киин Баан былаһааккатыгар баар буолуохтара[1].
Саҥа харчы дьоҥҥо уонна тэрилтэлэргэ сыыппара көһүлүөккэ харалла сытыаҕа. Көһүлүөк ханнык да бааҥҥа сыһыарыллыбат, ол эрэн сыыппара солкуобайы баан сыһыарыыларын нөҥүө туһаныахха сөп. Көһүлүөккэ ханнык баҕарар баан нөҥүө киириэххэ сөп. Кэлэр кэмҥэ, куйаар-ситимэ суох даҕаны сыыппара солкуобайы туттар кыах баар буолуо диэн сабаҕаланар[5].
Сыыппара солкуобайдарынан төлөбүрдэри уонна харчыны атын сиргэ ыытыыны оҥоруохха сөп. Ону тэҥэ, наличность буолбатах харчыга, онтон наада буоллаҕына наличность харчыга уларытыахха сөп. Дьон сыыппара солкуобайдарынан эпэрээссийэлэргэ баан хамыыһыйатын төлөөбөт. Ону тэҥэ, кирэдьиит тэрилтэлэрин лимиттэрэ букатын тарҕамматтар. Тэрилтэлэргэ аҕыйах хамыыһыйа оҥоһуллуо диэн былааннанар[6].
Былаас саҥа харчы кыраныысса таһынааҕы харчыны ыытыыга уонна эпэрээссийэлэри кэтээн көрүүгэ барыстааҕын бэлиэтиир[1].
Сыыппара солкуобайы киллэрии былаана
2025 сыл от ыйын 15 күнүгэр Судаарыстыбаннай Дуума сыыппара солкуобайы түһүмэхтээн маассабайдык киллэрэр туһунан сокуону ылыммыта[7], онно бэрэсидьиэн 2025 сыл от ыйын 23 күнүгэр илии баттаабыта. Саҥа сокуоҥҥа олоҕуран, сыыппара солкуобайы маассабайдык киллэрии 2026 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланыаҕа. Бу бастаан 120 мөл. солкуобайтан үрдүк дохуоттаах улахан бааннарга уонна эргиэн ситимнэригэр сыһыаннаах буолуоҕа. 2028 сылга диэри атыылааччылар бары уонна бааннар холбонуохтара.
2025 сыл алтынньы 1 күнүттэн сыыппара солкуобайы федеральнай ороскуот сорҕотугар уонна туспа социальнай төлөбүрдэргэ туттан барыахтара. Ханнык төлөбүрдэргэ диэн — 2025 сыл от ыйын бүтүүтүгэр биллибэт этэ.
2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн сыыппара солкуобайы федеральнай бүддьүөттэн ханнык баҕарар төлөбүргэ туттуохтара. Бу биэнсийэҕэ, босуобуйаҕа, истипиэндьийэҕэ уонна бүддьүөт үлэһиттэрин хамнастарыгар сыһыаннаах.
2027 сылга сыыппара солкуобай эрэгийиэннээҕи төлөбүрдэргэ, ону тэҥэ бүддьүөт тас өттүгэр турар пуондалар ситимнэригэр баар буолуоҕа[2].
Бэйэ баҕатынан буолуу принцибэ
Киин Бааҥҥа этэрэллэринэн, сыыппара солкуобайа киирдэҕинэ кими даҕаны ону туттарга күүһэйиэ суохтара дииллэр:
Дьон, билигин курдук, ханнык солкуобайы туһанарын бэйэлэрэ талыахтара — наличноһы, наличность буолбатах эбэтэр сыыппара солкуобайы. Тугу таларын киһи бэйэтэ билэр[8].
Өскөтүн Арассыыйа олохтооҕо сыыппара солкуобайынан туһаныан баҕарбат буоллаҕына, сыыппара көһүлүөгү арыйбакка сылдьыан сөп. Бу босуобуйа уонна биэнсийэ ылааччыларыгар сыһыаннаах[1]: кинилэр бэйэлэрэ төлөбүрдэри ханнык көрүҥүнэн ылалларын быһаараллар (наличнайа суох харчы, наличноһынан эбэтэр сыыппара солкуобайынан)[2].
Босуобуйалары төлөөһүн
2025 сыл олунньутугар «Интерфакс» агенство суруйбутунан, Арассыыйа Баана Федеральнай казначействоны кытта социальнай төлөбүрдэри уонна капитальнай тутууга ороскуоттары төлөөһүҥҥэ сыыппара солкуобайынан тургутугу саҕалыырга былаанныыллар. Агенство дааннайынан, бу 2025 сыл атырдьах ыйын 25 күнүттэн саҕаланыахтаах. «Интерфакс» бу туһунан сыыппара солкуобайы бүддьүөт бырассыаһыгар туттуу «суолун каартатыгар» олоҕуран суруйар. Тургутуу балаҕан ыйын бүтүүтэ диэри салҕаныахтаах. Ол докумуоҥҥа ханнык төлөбүрдэри тургуталлара этиллибэтэх[9].
Ылыллыбыт сокуоҥҥа олоҕуран, 2025 сыл алтынньытыттан сорох босуобуйалар сыыппара көрүҥүнэн төлөнүөхтэрэ. Ол кэмигэр, Киин Баан өссө төгүл бэлиэтээбитинэн, кимнээххэ даҕаны сыыппара көһүлүөк автоматтыы аһыллыа суоҕа[8].
Экспертэр этэллэринэн, сыыппара солкуобайынан төлөөһүн былаастарга табыгастаах, тоҕо диэтэххэ судаарыстыба харчыны туохха тутталларын хонтуруоллуур кыахтаныа. Үп-харчы грамотноһын сайыннарар Ассоциация (АРФГ) генеральнай дириэктэрэ Вениамин Каганов бу туһунан маннык быһаарбыта:
…Бүддьүөккэ судаарыстыба харчыта туохха анаммытынан эрэ туттуллара улахан суолталаах. Холобур, оҕо босуобуйатыгар улахан дьон арыгыны уонна табаҕы атыыласпаттарын курдук. Сыыппара солкуобайынан бу дьиҥнээх буолуо[6].
Биэнсийэлэри төлөөһүн
Рунетка бары биэнсийэлэри сыыппара көрүҥэр көһөрөр былааннар тустарынан сурахтар тарҕаммыттара. Арассыыйа Баана ситим-сиригэр суруллубутунан, маннык былааннар суохтар[10].
2025 сыл олунньутугар Госдума бас билии, сир уонна баай-дуол сыһыаннарын боппуруостарыгар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Сергей Гаврилов социальнай-ситимнэргэ «Арассыыйа олохтоохторо билигин биэнсийэни сыыппара солкуобайынан ылыахтара, онтон аккаастанар туһунан сайабылыанньаны судаарыстыбаҕа эбэтэр бэйэҕин үлэлиир бааҥҥар ыытыахха наада» диэн иһитиннэриилэри мээнэ сурах диэн ааттаабыта. Дьокутаат бэлиэтээбитинэн, судаарыстыба биэнсийэни ылыыга биир эрэ ньыманы олохтуур кыаҕа суох, наличноска суох харчынан кэпсэтии буоллаҕына даҕаны, отой саҥа сэбиргэлинэн ааҕыллар сыыппара харчыны эттэххэ оннук буолара букатын даҕаны саарбах[11].
Өскөтүн биэнсийэниэр бэйэтэ 2026 сылтан биэнсийэни сыыппара солкуобайынан ылыан баҕардаҕына, ол туһугар (босуобуйа курдук) сыыппара көһүлүөгүн аһыахтаах. Ол кэннэ Социальнай пуондаҕа төлөбүрдэри сыыппара көһүлүөккэ ылыан баҕарарын туһунан сайабылыанньа суруйуохтаах уонна көһүлүөк нүөмэрин ыйыахтаах. Өскөтүн СФР маннык сайабылыанньаны ылбатаҕына, биэнсийэни сыыппара солкуобайынан төлүүр буолуохтара суоҕа. Кэлин, биэнсийэни сыыппара солкуобайынан ылыыттан аккаастанан, судаарыстыба төлөбүрдэрин ылыыга атын, былыргы ньымаларга төннүөххэ сөп[12].