Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбыннай былааҕын күнэ

Арассыыйа устуоруйатын судаарыстыбаннай былааҕынан үрүҥ-куөх-кыһыл өҥнөөх былаах ааҕыллар. Кини аан бастаан 1668 сыллаахха Алексей Михайлович ыраахтааҕы салайар кэмигэр «Орёл» диэн нуучча хараабылыгар көтөҕүллүбүтэ.

1693 сыллаахха триколор Петр I ыраахтааҕы тус бэйэтин штандарта буолбута.

XVIII үйэҕэ уонна XIX үйэ бастакы аҥарыгар үрүҥ-куөх-кыһыл былаах атыы-эргиэн хараабылларыгар уонна нуучча байҕал экспедицияларын аалларыгар туһаныллар этэ.

1883 сыллаахха импэрээтэр Александр III маннык ыйааҕа тахсыбыта: «Тэрээһиннэр кэмнэригэр дьиэлэри былааҕынан киэргэтэр көҥүллэнэр түбэлтэлэригэр, үс балаһалаах: үөһээтэ — үрүҥ, ортото — күөх уонна алын өттө — кыһыл өҥнөөх нуучча эрэ былааҕа туһаныллыахтаах».

1896 сыллаахха байҕал биэдэмистибэтин салайбыт улуу кинээс, генерал-адмирал (нууч.) (сах. Алексей Александрович дакылаатынан, импэрээтэр Николай II «үрүҥ-күөх-кыһыл былааҕы бары түбэлтэлэргэ национальнай быһыытынан билиниэххэ» диэн үрдүкү көҥүлүн биэрбитэ.

Үрүҥ-күөх-кыһыл былаах 1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссэйэтигэр диэри Арассыыйа судаарыстыбаннай бэлиэтинэн буола сылдьыбыта.

1918 сыллаахха Сэбиэскэй Арассыыйа триколортан аккаастаммыта уонна кинини саҥа кыһыл былааҕынан солбуйбута.

Атырдьах ый путча бүппүтүн кэннэ, саҥа судаарыстыбаннай бэлиэлэри киллэрэргэ быһаарбыттар. РСФСР дойду былааҕын туһунан уураах ылылыммыта. 1991 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин чилиэннэрэ сарсыардааҥҥы мунньах түмүгүнэн былаах талбыттар: тэҥ кээмэйдээх үрүҥ, сырдык күөх уонна кыһыл өҥнөөх сытыары балаһалаах болотуна. Хабааннаһыыта 2:3.

1991 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр Үрүҥ дьиэҕэ 200 тыһыынча киһилээх миитинг мустубута. Түүн комендантскай чаас киллэриллибитэ. Ити атырдьах ыйын 20 күнүгэр өлбүттэргэ траурнай миитинг кэмигэр (Саҥа Арбатка тоннелга бронетехниканы кытта охсуһуу кэмигэр, Үрүҥ дьиэ актыбыыстара Д. Комар, И. Кричевскай, В. Усов) — миитиннээччилэр улахан үрүҥ-күөх-кыһыл болотуну илдьэ таҕыспыттара^[2]. Бу ССРС-ка Суһал быһыы-майгы судаарыстыбаннай кэмитиэтин чилиэннэрэ тэрийбит судаарыстыбаннай өрө турууну (нууч.) (сах. оҥоро сатааһыннара табыллыбатаҕын бэлиэтэ буолбута^[3].

1991 сыл атырдьах ыйын 22 күнүгэр ГКЧП чилиэннэрэ бары хаайыыга угуллубуттара. ССРС бэрэсидьиэнэ М. С. Горбачев дьиэ кэргэнинээн Ту-134 сөмөлүөтүнэн түүн хойутаан Форостан Москваҕа Внуковоҕа төннүбүттэрэ. 100 тыһыынчаттан тахса киһи мустубут миитинигэр үс өҥнөөх былааҕы Арассыыйа судаарыстыбаннай былааҕын быһыытынан бигэргэтэллэр. Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин 1994 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр «Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай былааҕын күнүн туһунан» ыйаахха илии баттаабыта, 1991 сыл алтынньытааҕы түгэннэр кэмигэр Арассыыйа устуоруйа былааҕын чөлүгэр түһэрии чиэһигэр атырдьах ыйын 22 күнүгэр Былаах күнүн бэлиэтииргэ быһаарыммыт^[4].

Бу былаах РСФСР судаарыстыбаннай былааҕынан 1991 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр официальнайдык бигэргэммитэ^[5][6].

1993 сыл ахсынньы 11 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидбьиэнэ Борис Ельцин «Арассыыйа Федерацията Судаарыстыбаннай былааҕын туһунан» ыйаахха илии баттаабыта. Бу докумуонунан былаах сырдык күөх өҥө күөххэ, оттон аалай өҥө кыһылга уларытыллыбыта. Ону таһынан былаах кэтитэ уонна уһуна бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаһыылара уларыйан 2:3 буолбута^[5]. Ол эрээри, урукку пропорциялаах былаахтары 1995 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри туһанар көҥүллэммитэ^[6].

1994 сыллаахха Ельцин Арассыыйа былааҕын күнүн атырдьах ыйын 22 күнүгэр бэлиэтиири официальнайдык бигэргэппитэ уонна бу датаны судаарыстыбаннай бырааһынньык оҥорбута^[3].

2000 сыл ахсынньы 25 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын бэрэсидьиэнэ Владимир Путин «Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай былааҕын туһунан» Федеральнай конституционнай сокуоҥҥа илии баттаабыта. Онно маннык диэн суруллубут: «Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай былааҕа Арассыыйа Федерациятын официальнай судаарыстыбаннай бэлиэтэ буолар уонна тэҥ кээмэйдээх үс туора балаһаттан турар көнө муннуктаах таҥас буолар: үөһээтэ үрүҥ, ортото күөх уонна алын өттө кыһыл өҥнөөх. Былаах кэтитэ уонна уһуна бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаһыылара — 2:3»^[7].

Арассыыйаҕа 1999 сылтан былаахтары оҥорууга судаарыстыбаннай стандарт үлэлиир. Ол быһаарыытынан, триколор балаһалар өҥнөрө Чэпчэки промышленность ассортименын уонна модатын Бүтүн Сойуустааҕы киинэ иҥэрбит өҥнөрүн атлаһыгар, эбэтэр Америка Pantone Inc. (нууч.) (сах. хампаанньата оҥорбут өҥнөрү талыы стандартаммыт тиһигэр сөп түбэһиэхтээхтэр^[6].

Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай былааҕын күнүгэр бүтүн дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр бүтүн национальнай бырааһынньык буолар. Үгэс курдук, бу күн судаарыстыба официальнай бэлиэтин суолтатын үрдэтэр араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. Бэрэсидьиэн уонна дьокутааттар эҕэрдэ тыллара, судаарыстыбаннай наҕараадалары туттарыы, кэнсиэртэр, өрөгөйдөөх хаамыылар, успуорт күрэхтэрэ. Тэрээһиннэргэ бэлитиикэ баартыйалар уонна ыччат патриотическай түмсүүлэрэ кыттыыны ылаллар^[8]. Сүрүн түгэннэртэн биирдэстэрэ — Арассыыйа өрөгөй ырыатын доҕуһуолунан судаарыстыбаннай былааҕы көтөҕүү буолар^[2].

Үгүс култуура кииннэригэр, сынньалаҥ тэрилтэлэригэр уонна бибилэтиэкэлэргэ бырааһынньыктааҕы тэрээһиннэр, лекциялар, ситим-аахсыйалар уонна флешмобтар ыытыллаллар. Бибилэтиэкэрдэр триколор устуоруйатыгар анаан кинигэ быыстапкаларын тэрийэллэр, тиэмэлээх квестэри уонна викториналары ыыталлар. Бырааһынньык кыттыылаахтарыгар өйдөбүл бэлэхтэр — судаарыстыбаннай бэлиэлээх лиэнтэлэр, галстуктар, кыра былаахтар туттарыллаллар.

Дьиэлэр уонна уулуссалар бырааһынньыктыы киэргэтиллэллэр, сорох куораттарга халлааҥҥа үрүҥ, күөх уонна кыһыл өҥнөөх салгын шариктарын көтүтэллэр^[3].

2020 сыллаахха парашютистар Подмосковье халлааныгар 5 тыһыынчаттан тахса квадратнай миэтирэ иэннээх триколору тэлгэппиттэрэ. Бу сир үрдүнэн парашюттаах ыстаныыга туһаныллыбыт саамай улахан былаах буолбута^[9].

2023 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Оренбургскай уобалас Подгородняя Покровка сэлиэнньэтигэр Арассыыйа Судаарыстыбаннай былааҕын күнүгэр анаан дойду рекордун олохтообуттара. Олохтоохтор уһуна 1588 миэтирэ, кэтитэ 4,5 миэтирэ буолар триколору тэлгэппиттэрэ. Бу ситиһии Арассыыйа Рекордтарын кинигэтигэр киллэриллибитэ^[10]. Ол сыл Татарстаан олохтоохторо илиитинэн оҥоһуллубут роза сибэккилэриттэн аан дойдуга саамай улахан Арассыыйа былааҕын оҥорбуттара. Сибэккилэри дойду араас эрэгийиэннэриттэн 300-тэн тахса маастар полимернай туойтан оҥорбуттара. Үлэ түмүгүн Национальнай уонна аан дойдутааҕы рекордтары бэлиэтиир аан дойдутааҕы агентство бэлиэтээбитэ^[11].

2024 сыллаахха Москваҕа триколордаах сүүһүнэн автомобиль Садовое кольцо устун айаннаан ааспыттара. Курскай уобаласка активистар уонна волонтёрдар «Курскай кыргыһыы» мемориальнай комплексын сиригэр 2500 кэриҥэ квадратнай миэтирэ иэннээх триколору тэлгэппиттэрэ. Пятигорскайга «Машук» ыччат пуорумун 150-чэ кыттыылааҕа Арассыыйа триколорун Машук хайа төбөтүгэр таһаарбыттара^[3].

2025 сыллаахха Ыччат дьыалатыгар федеральнай агентство Арассыыйа Судаарыстыбаннай былааҕын күнүгэр анаан «Төрөөбүт дойдум өҥнөрө» диэн Бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйаны тэрийбитэ. Бу тэрээһин атырдьах ыйын 18 күнүттэн 22 күнүгэр диэри ыытыллыбыта. Аахсыйа иһинэн: анал байыаннай дьайыы бэтэрээннэрин кытта көрсүһүүлэр, флагштоктары чөлүгэр түһэрии уонна былаахтары туруоруу, триколору тэлгэтии сиэрэ-туома, судаарыстыбаннай бэлиэлээх лиэнтэлэри түҥэтии, аахсыйалар, лекциялар уонна флешмобтар буолбуттара. Ону таһынан, #ОкнаРоссии бырайыак чэрчитинэн, кыттыылаахтар дьиэлэр, оскуолалар уонна офис сырдык түннүктэрин тиэмэлээх уруһуйдарынан киэргэппиттэрэ, хаартыскаларын сыыппара ситимнэргэ анал хештегтээх таһаарбыттара^[12].

• Антошин, М. К. Государственный флаг Российской Федерации // Герб, флаг и гимн России. Изучение государственных символов Российской Федерации в школе. — М., 2003.
• Вилинбахов, Г. В. Флаги России // Наука и жизнь. 1990. № 12. С. 88-91.
• Дегтярёв, А. Я. История российского флага. Легенды, факты, споры. — М., 2000.
• Пчёлов, Е. В. Рождение российского флага // Государственные символы России — герб, флаг, гимн. — М., 2002. С. 94—98.
• Сапрыков, В. Н. Над Россией флаг России // Наука и жизнь. 1992. № 2. С. 65-68.