Арассыыйаҕа ийэ күнэ

УРУБИИКИ диэн сиртэн ылыллыбыт
Арассыыйаҕа ийэ күнэ
Mother day image.jpg
Атыннык Ийэ күнэ
Олохтоммут Арассыыйа Федерациятын бэрэсидьиэнин Борис Ельцин 1998 сыл тохсунньу 30 күнүнээҕи № 120 Ыйааҕынан
Айааччы Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин 1998 сыл тохсунньу 30 күнүн Ыйааҕа. № 120 «Ийэ күнэ туһунан» Арассыыйаҕа
Бэлиэтэнэр Арассыыйаҕа
Күнэ сэтинньи бүтэһик баскыһыанньатыгар
Бэлиэтээһин дьиэ кэргэн көрсүһүүтэ, концертар, быыстапкалар, элбэх оҕолоох ийэлэргэ наҕараадалары туттарыы, аһымал аахсыйалара
Сиэрдэр ийэлэргэ сибэккини уонна бэлэхтэри туттарыы, оскуолаларга уонна уһуйааннарга сарсыардааҥҥы үөрүүлээх тэрээһиннэри ыытыы, «Ийээ, мин эйиигин таптыыбын!» аахсыйа
Ситимнээх Аан дойду дьахталларын күнэ, Дьиэ кэргэн, таптал уонна эрэл күнэ

Арассыыйаҕа ийэ күнэ (нууч. День матери в России) — сэтинньи ый бүтэһик баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр бырааһынньык (Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин 1998 сыл тохсунньу 30 күнүн «Ийэ күнэ туһунан» № 120 Ыйааҕынан). Үгэс быһыытынан бу күн ийэлэри уонна эбэлэри эҕэрдэлииллэр, оҕону иитиигэ улахан ситиһиилээх дьахталларга, элбэх оҕолоох ийэлэргэ уонна соҕотох ийэлэргэ ураты болҕомто ууруллар[1].

Бырааһынньык күнэ

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Аан бастаан бу тэрээһин ити аатынан кэлиҥҥи ССРС, 1988 сыл алтынньы 30 күнүгэр Баку куоракка ыытыллыбыта. Докумуон бэлиэтиир кэми сэтинньи бүтэһик баскыһыанньатын бигэргэппитэ. Бу бырааһынньыгы тэрийии көҕүлээһинэ Судаарыстыбаннай Дуума Дьахталлар, дьиэ кэргэн уонна ыччат дьыалаларын кэмитиэтиттэн, чуолаан Алевтина Апарина диэн дьокутааттан, тахсыбыта[2][3].

Устуоруйата

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Ийэлэри чиэстээһин үгэһэ олус былыргыттан баар. Былыргы Грецияҕа Рея, бары таҥаралар ийэлэрэ, уонна Персефона курдук ийэ-таҥараларга анаммыт итэҕэллэр бааллара. Кинилэр чиэстэригэр саас, кулун тутар ортотугар, мистериялар уонна сиэр-туомнар тэриллэллэрэ. XVII-с үйэҕэ Англияҕа «Ийэ баскыһыанньата» (Mothering Sunday) диэн ааттаах бырааһынньык үөскээбитэ. Бу күн Улуу пост төрдүс баскыһыанньатыгар түбэһэр, дьиэлэриттэн тэйиччи үлэлиир оҕолор ийэлэрин көрө-көрсө, кыра бэлэхтэри туттаран үөрдээри, сынньалаҥ күнү ылаллара.

Аныгы аан дойдутааҕы Ийэ күнүн прообраһа АХШ-ҕа XX-с үйэ саҕаланыытыгар тахсыбыта. 1872 сыллаахха Джулия Уорд Хау диэн активистка эйэлэһии иһин охсуһууга ийэлэр сомоҕолоһууларын күнүн бэлиэтииргэ этии киллэрбитэ, ол эрэн кини көҕүлээһинэ киэҥ өйөбүлү ылбатаҕа. Кэлин, 1907 сыллаахха, Филадельфияҕа олорор американка Анна Джарвис, ийэтин эрдэ өлбүтүнэн аһыйан, бары ийэлэри чиэстиир норуот күнүн олохтуур туһунан этии киллэрбитэ. Кини көҕүлээһинэн, 1914 сыллаахха АХШ бэрэсидьиэнэ Вудро Вильсон ыам ыйын иккис баскыһыанньатын норуот бырааһынньыгынан Ийэ күнүнэн биллэрбитэ. АХШ-ны батыһан, бу үгэһи атын дойдулар ылыммыттара[4].

Бырааһынньык Арассыыйаҕа[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Арассыыйаҕа Ийэ күнүн олохтуур бастакы холонуу Арассыыйа импиэрийэтигэр оҥоһуллубута. 1915 сыл ахсынньы 1 күнүгэр Петроградка Скауттар бастакы этэрээттэригэр бырааһынньык сүрүн инструктор, скаутмастер Рагнар Фернберг көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Ол эрэн, бу күн дьон халандаарыгар бигэргэтиллибэтэҕэ уонна киэҥник тарҕамматаҕа[5][6].

Бырааһынньыгы нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, Эльмира Гусейнова тэрийбит. Кини күүһүнэн ийэ буолууга аналлаах бырааһынньыктааҕы концерт бэлэмнэммит уонна ыытыллыбыт. Онно оскуола үөрэнээччилэригэр барыларыгар бу күнү сыл ахсын кулун тутар 8 күнүгэр дьахталлары барыларын чиэстиир курдук буолбакка адьас ийэлэри эрэ чиэстиир бырааһынньык быһыытынан бэлиэтииргэ ыҥырыы иһиллибит. Бу ыҥырыы тыл тиэкиһин элбэх хаһыакка бэчээттээбиттэрэ. Оттон Эльмира Гусейнова ыыппыт бырааһынньыгын сценарийа «Оскуола оҕолорун иити» сурунаалга 1992 сыллаахха тахсыбыта[7][8][9].

1990-с сылларга бу санаа бэлиитикэ өттүнэн өйөбүлү ылбыта. КПРФ-тан Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата Алевтина Апарина бырааһынньыгы федеральнай таһымҥа сокуоннаах оҥорорго этии киллэрбитэ. 1998 сыл тохсунньу 30 күнүгэр бэрэсидьиэн Борис Ельцин ыйааҕы илии баттаабыта, уонна ол кэмтэн ыла Арассыыйаҕа Ийэ күнэ сэтинньи бүтэһик баскыһыанньатыгар официальнайдык бэлиэтэнэр.

Символика

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Арассыыйаҕа ийэ күнүн бэлиэтэ сир симэҕэ буолар. Бу сибэкки норуот итэҕэлигэр ийэ уобараһыгар чугас, туруктаах, бэриниилээх буолууну уонна дьиҥ тапталы бэлиэтиир[10].

Ийэ күнүгэр аккырыыкка

Ийэ күнүгэр уонна бырааһынньык иннинэ Арассыыйа үрдүнэн араас тематическай тэрээһиннэр ыытыллаллар: кэнсиэрдэр, быыстапкалар. Бырааһынньыктааҕы акциялар үөрэх тэрилтэлэригэр — оскуолаларга уонна уһуйааннарга ыытыллаллар. Ону таһынан Арассыыйа үрдүнэн ийэ күнүгэр аналаллаах «Ийээ, мин эйигин таптыыбын!» диэн социальнай акция. Бырааһынньык иннинээҕи нэдиэлэҕэ акция чэрчитинэн ийэлэргэ бэриллэр тематическай открыткалары түҥэтии буолар, ону тэҥэ бырааһынньыкка аналлаах атын тэрээһиннэр ыытыллаллар[1].

Сорох дойдуларга, холобур, АХШ-ҕа уонна Австралияҕа, бырааһынньык бэлиэтинэн гвоздика буолар. Маны таһынан өҥө суолталаах: ийэ тыыннааҕын бэлиэтинэн чаҕылхай гвоздиканы кэтэллэр, онтон дойдуттан барбыт ийэни саныыр бэлиэнэн маҥан гвоздиканы[11].

Бырааһынньык үгэһэ

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Бырааһынньык баар буолуоҕуттан ыла бэйэтин үгэстэрин булбута. Дойду үрдүнэн араас элбэх тэрээһиннэр ыытыллаллар: кэнсиэртэр, быыстапкалар, бэстибээллэр уонна флешмобтар. Үөрэх тэрилтэлэригэр — оскуолаларга уонна уһуйааннарга — тиэмэлээх уруоктар, сарсыардааҥҥы дьарыктар уонна ойуу-оҥоһук күрэхтэрэ ыытыллаллар, онно оҕолор ийэлэригэр бэлэхтэри бэлэмнииллэр[12].

Ийэлэргэ судаарыстыбаннай наҕараадалар

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Арассыыйаҕа, урут ССРС-ка курдук, оҕолору иитиигэ уонна дьиэ кэргэн институутун бөҕөргөтүүгэ ийэлэр үтүөлэрин бэлиэтиир сыаллаах судаарыстыбаннай наҕараадалар систиэмэлэрэ баар[12].

Саамай биллэр үгэстэртэн биирдэстэрэ «Ийээ, мин эйиигин таптыыбын!» диэн Арассыыйатааҕы социальнай аахсыйа буолбута. Бырааһынньык иннинэ волонтердар сир симэҕэ бэлиэлээх промо-аккырыыккалары түҥэтэллэр, олору почтанан ыытыахха эбэтэр киһи бэйэтэ туттарыан сөп. Ону таһынан, көмөҕө наадыйар ийэлэри уонна элбэх оҕолоох ыаллары өйөөн араас аһымал марафоннар уонна мунньуулар ыытыллаллар.

Бу күн дьиэ кэргэнинэн мусталлар, ийэлэргэ уонна эбэлэргэ бара сылдьаллар, кинилэргэ сибэккилэри уонна бэлэхтэри бэлэхтииллэр. Элбэх оҕолоох ийэлэри чиэстээһиҥҥэ ураты болҕомтону уураллар: кинилэргэ Бочуоттаах грамоталары, мэтээллэри уонна атын наҕараадалары туттараллар. Сорох эрэгийиэннэргэ улахан көрсүһүүлэр (приемнар) уонна салайааччылары кытта көрсүһүүлэр тэриллэллэр[13].

ССРС наҕараадалара[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Сэбиэскэй Сойууска элбэх оҕолоох ийэлэри көҕүлүүр туһугар туспа систиэмэ олохтоммута. 1944 сыллаахха маннык наҕараадалар олохтоммуттара:

  • Ийэ мэтээлэ (I уонна II истиэннэр) — 5 эбэтэр 6 оҕону төрөтөн, иитэн таһаарбыт дьахталларга туттараллара.
  • «Ийэ килбиэнэ» уордьан (I, II уонна III истиэннэр) — 7, 8 эбэтэр 9 оҕону төрөтөн, иитэн таһаарбыттарга анал бэлиэнэн наҕараадаланаллара.
  • «Дьоруой-ийэ» уордьан — 10-тан тахса оҕолоохторго үрдүк истиэпэн иҥэриллэрэ.

Аныгы судаарыстыбаннай наҕараадалар[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

  • «Төрөппүт албан аата» уордьан уонна «Төрөппүт албан аата» уордьан мэтээлэ — 2008 уонна 2010 сылларга олохтоммуттара. Уордьанынан сэттэ уонна онтон элбэх оҕону ииппит төрөппүттэр (иитэ ылбыттар), онтон мэтээлинэн — түөрт уонна онтон элбэх оҕону ииппит дьон наҕараадаланаллар.
  • «Дьоруой ийэ» сыбаанньа — 2022 сыл атырдьах ыйыгар Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин «Дьоруой-ийэ» ааттаах наҕарааданы олохтообута. 10-тан тахса оҕону төрөтөн, иитэн таһаарбыт дьахталларга бэриллэр. Наҕараадаламмыт дьахтарга биир мөлүйүөн солкуобай төлөнөр. Бастакынан бу ааты 2022 сыл сэтинньитигэр Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтиттэн Медни Кадырова уонна Ямал-Ненецкэй автономиялаах уокуруктан Ольга Дехтяренко ылбыттара.

Ийэ күнэ атын дойдуларга

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]

Ийэ күнэ — аан дойдутааҕы бырааһынньык, ол эрээри араас дойдуларга бырааһынньыгы араас кэмҥэ бэлиэтииллэр. Саамай киэҥник тарҕаммыт кэмэ — ыам ыйын иккис баскыһыанньата — бу күн бырааһынньыгы АХШ-ҕа, Канаадаҕа, Австралияҕа, Бразилияҕа, Германияҕа, Италияҕа, Турцияҕа, Японияҕа уонна да атын элбэх дойдуларга бэлиэтииллэр. Ыам ыйын бастакы баскыһыанньатыгар ийэлэри Испанияҕа, Португалияҕа, Венгрияҕа уонна Литваҕа чиэстииллэр.

Сорох дойдуларга бигэргэтиллибит кэмнэр олохтоммуттар. Холобур, Египеккэ Ийэ күнүн кулун тутар 21 күнүгэр, саас тэҥнэһиитин күнүгэр, бэлиэтииллэр. Грузияҕа — кулун тутар 3 күнүгэр, Арменияҕа — муус устар 7 күнүгэр, оттон Белоруссияҕа — алтынньы 14 күнүгэр, ол кэми Пресвятой Богородица Покрова диэн православие бырааһынньыгар сыһыаран. Улуу Британияҕа «Ийэ баскыһыанньатын» эмиэ кулун тутар бастакы баскыһыанньатыгар бэлиэтииллэр. Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ Ийэ күнүн бэлиэтиир санааны өйүүр, ону дьахталлар бырааптарыгар уонна аан дойдуга ийэ буолуу кыһалҕаларыгар болҕомтону тардар кыах быһыытынан көрөр[14].

Кэрэхсэбиллээх чахчылар

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
  • ЗАГС 2025 сыллааҕы даннайдарынан көрдөххө, Арассыыйаҕа оҕо төрөөһүнүгэр ийэ орто сааһа 29,8 сааска тэҥнэспит. Тэҥнээн көрдөххө, аҕа орто сааһа — 29,3 саас. Ийэлэр 39%-на бастакы оҕотун, 32%-на иккис оҕотун, 18%-на үһүс оҕотун, уонна 11%-на төрдүс уонна онтон да атын оҕолорун төрөппүттэр[15].
  • Америка Ийэлэрин күнүн олохтооччута Анна Джарвис олоҕун бүтүүтүгэр бырааһынньык атыы-эргиэн өттүнэн сайдыбытын иһин хомойбута. Кини кэмпиэт хампаанньаларын, аккырыыкка оҥорооччулары уонна сибэкки маҕаһыыннарын кытта охсуспута, тоҕо диэтэххэ, кинилэр ийэлэри ис-сүрэхтэн уонна тус бэйэ аатыттан чиэстээһин бастакы өйдөбүлүн алдьаттылар диэн ааҕара.

Быһаарыылар

[уларыт | биики-тиэкиһи уларытыы]
  1. ↑ 1 2 День матери: история и традиции празднования в разных странах. РИА Новости (25 Сэтинньи 2012). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  2. ↑ День матери: как появился праздник и где его принято отмечать. Mos.ru (27 Сэтинньи 2016). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  3. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 30.01.1998 г. № 120. Kremlin.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  4. ↑ Mother’s Day 2024 in Russia: warm wishes, traditions. Izvestia (24 Сэтинньи 2024). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  5. ↑ «Ты чудо, созданное Богом». Национальная библиотека Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  6. ↑ Рагнар Акселевич Фернберг. Рагнар Акселевич Фернберг. Scouts.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  7. ↑ День матери: как появился праздник и где его принято отмечать. Рамблер (27 Сэтинньи 2016). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  8. ↑ День матери - краткая история праздника. istmira.com. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  9. ↑ Владислав Шанин. День матери в России: История и традиции праздника. rg.ru (25 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  10. ↑ Владислав Шанин. День матери в России: История и традиции праздника. Российская газета (25 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  11. ↑ День матери в России в 2025 году: дата, история. Лента.ру (15 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  12. ↑ 1 2 Mother’s Day in Russia 2024: how the family holiday is celebrated. Izvestia (23 Сэтинньи 2024). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  13. ↑ Mother’s Day in Russia. MIR Travel Company. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  14. ↑ Best reasons to stand up for mothers this Mother’s Day. UN News (14 Ыам ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  15. ↑ В России женщины в среднем рожают детей в 30 лет. РИА Новости (18 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
Төрдө — «https://sah.ruwiki.ru/w/index.php?title=Арассыыйаҕа_ийэ_күнэ&oldid=898989»