Аан дойдутааҕы баабыр күнэ
Устуоруйата
Баабыр аан дойдутааҕы харыстабылга сылдьар, Айылҕа харыстабылын аан дойдутааҕы сойууһун Кыһыл кинигэтигэр уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр, ону таһынан араас дойдулар атын харыстыыр докумуоннарыгар киирэ сылдьар[1][2].
1947 сылтан баабыры бултааһыны толору бобуллубута. 1955 сыллаахха баабыр оҕолорун тутуу бобуллубута, ол кэнниттэн бултааһын кытаанахтык хааччахтаммыта[2].
Кэлин норуоттар икки ардыларынааҕы сөбүлэһиилэргэ илии баттаммыта[2]:
- Биологическай араастаһыы конвенцията (Рио-де-Жанейро, 1992 сыл бэс ыйын 5 күнэ);
- Эстэр кутталлаах дьиикэй фауна уонна флора көрүҥнэрин аан дойдутааҕы эргиэнин туһунан конвенция (Вашингтон, 1973 сыл, кулун тутар).
2008 сыл бэс ыйыгар баабыр глобальнай форумугар Аан дойду баанын бэрэсидьиэнэ Роберт Зеллик «Баабыр аан дойдутааҕы күнүн» олохтуурга көҕүлээһини таһаарбыта. Форум кыттыылаахтара холбоһуктаах «Баабыры харыстааһын туһунан бырабыыталыстыба баһылыктарын декларациятын» уонна «Баабыр ахсаанын чөлүгэр түһэрии глобальнай барылын» ылыммыттара[3];
2010 сыллаахха, сэтинньи 21-24 күннэригэр, Санкт-Петербурга сир үрдүгэр баабыры харыстааһыны кытта сибээстээх кыһалҕалар Аан дойдутааҕы форумугар — «Баабыр саммитыгар», баабыр баар 13 дойду бырабыыталыстыбатын баһылыктара «Баабыр аан дойдутааҕы күнүн» олохтообуттара[3]. Саммитка Tx2 программа ылыллыбыта, сыала-соруга 2022 сылга — Илиҥҥи халандаарынан Баабыр кэлэр сылыгар кыыл ахсаанын икки төгүл улаатыннарыы буолбута[4].
Күнүн от ыйын 29 күнүгэр анаабыттара.
Бу күнү тэрийии сыала-соруга баабырдар сүтэн хаалар кыһалҕатын, ону тэҥэ кинилэри көмүскүүр ньымалар туһунан уопсастыбаннаска иһитиннэрии буолар[3].
2011 сыллаахха от ыйын 29 күнүгэр аан маҥнай «Баабыр аан дойдутааҕы күнэ» бэлиэтэммитэ[3].
Тэрээһиннэр
Бу күн аан дойду үрдүнэн маннык тэрээһиннэр ыытыллаллар[1][3]:
- баабырдары браконьердартан быыһыыр уонна көмүскүүр лиэксийэлэр, сэминээрдэр, форумнар;
- түмэллэргэ тематическай быыстапкалар;
- куораттааҕы викториналар, квестар, флешмобтар;
- тэлэбиидэнньэ биэриилэрэ;
- зоопаркаларга экскурсиялар;
- аһымал уонна сырдатар акциялар уо.д. а.
2013 сыллаахха бу күн сорох зоопаркаларга баабырдары тутарга туох наадалааҕын барытын аҕалбыттар. «Global Tiger Initiative» аан дойдутааҕы тэрилтэ баабыр популяциятын харыстыыр сыалтан 350 мөлүйүөн доллар кэриҥин хомуйбута[5].
Индияҕа судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр маассабай акциялары уонна тэрээһиннэри тэрийэллэр, национальнай пааркаларга уонна заповедниктарга баабырдары харыстааһын кыһалҕаларын туһунан экскурсиялары уонна сэминээрдэри ыыталлар[6].
Малайзияҕа сыл аайы карнаваллар уонна спортивнай күрэхтэһиилэр, ускуустуба айымньыларын быыстапкалара уонна аукционнара уонна баабырдары көмүскүүргэ үп-харчы хомуйар аһымал кэнсиэртэр тэриллэллэр[6].
Индонезияҕа аһымал сүүрүүлэр уонна экологическай акциялар ыытыллаллар. Олохтоохтор сыл аайы араас петицияларга илии баттыыллар, кумааҕы оҥоһуктары туһаныыны аҕыйатар хампаанньалар ыытыллаллар, тоҕо диэтэххэ баабырдар олорор сирдэрэ ойуур буолар[6].
Камбоджаҕа атыы-эргиэн кииннэригэр биллиилээх толорооччулар кэнсиэртэрэ тэриллэр, браконьерство кыһалҕатын быһаарыыга туһуламмыт интерактивнай экспозициялар туруоруллаллар[6].
2010 сыллаахтан Баабыр күнүн Кытайга бэлиэтиир буолбуттара[7].
Арассыыйаҕа
2000 сылтан Арассыыйа Уһук Илинигэр балаҕан ыйын төрдүс өрөбүлүгэр сыл аайы «Баабыр күнэ» бэлиэтэнэр[8].
1995 сыллаахха бу күнү халандаар бырааһынньыктарын испииһэгэр киллэрии идиэйэтин суруйааччы-охотовед Владимир Ильич Тройнин туруорсубута. 1995 сылтан 2000 сылга диэри оскуолаларга уонна библиотекаларга айылҕаны кэрэхсээһин уруоктарын, экологическай экскурсиялары, «Баабыр Күнэ» ааҕыылар форматыгар ыытара[8].
2000 сыллаахха «Феникс» пуонда дириэктэрэ Сергей Леонидович Березнюк «Баабыр күнүн» форматын уларытарга этии киллэрбитэ[8].
2001 сыллаахха Владивосток дьаһалтатын баһылыгын уурааҕынан (24.09.01 сыллааҕы 1501 №-дээх) «Баабыр күнэ» официальнай куорат бырааһынньыгын статуһун ылбыта. Кэлин бырааһынньык Приморскай кыраай атын нэһилиэнньэлээх пууннарыгар эмиэ тарҕаммыта[8].
Бу күн маннык тэрээһиннэр ыытыллаллар[8]:
- карнавальнай хаамыы;
- куонкурустар;
- күрэхтэһиилэр.
2008 сылтан «Баабыр күнэ» официаллык кыраай таһымнаах бырааһынньык буолбута[8].
|
Бу күн бу кэрэ адьырҕа дьылҕатыттан долгуйар, айылҕаҕа кыһаллар, сөпкө алтыһан олорорго, харыстыырга дьулуһар, бэйэлэригэр да, кэлэр көлүөнэлэргэ да чөл тулалыыр эйгэни үөскэтэргэ дьулуһар дьону барыларын түмэр. | 
|
2016 сыллаахха Владивостокка күнү бэлиэтээһиҥҥэ 15 тыһыынча кэриҥэ киһи кыттыбыта, онтон 50 тыһыынча кэриҥэ киһи сылдьыбыта. Араас тэрилтэлэр 91 бөлөхтөрүн (оскуолалары, тулалыыр эйгэни харыстыыр судаарыстыбаннай уонна судаарыстыбаннайа суох тэрилтэлэр) кыттыылаах парада буолбута. Куорат сүрүн болуоссатыгар оҕолорго да, улахан дьоҥҥо да тэрээһиннэр ыытыллыбыттара[8].
2017 сыллаахха балаҕан ыйын 16-17 күннэригэр Приморскай кыраай хотугу оройуоннарыгар (Тернейскай, Пожарскай, Лазовскай, Киров, Красноармейскай оройуоннар) фестиваль тэриллибитэ. Пожарскай оройуоҥҥа бырааһынньыкка 600-тэн тахса киһи кыттыбыта. Амур баабырын, Уһук Илин леопардын, тууһа суох уулаах сирдэри уонна уопсайынан тулалыыр эйгэни көмүскүүр лозуннардаах театрализованнай карнавальнай хаамыы тэриллибитэ. «Балаһалаах мастарыскыай» аһымал аукцион-куонкурус, баабыр Жораны чөлүгэр түһэригэр харчы хомуйуу, ону тэҥэ сири буортулаах тобохтортон ыраастааһыҥҥа туһуламмыт батарея хомуйар акция ыытыллыбыта[9].
.jpg)
Сокуон таһымыгар
1996 сыллаахха Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр бастакы «Амур баабырын харыстыыр стратегия» оҥоһуллубута[2].
2008 — Арассыыйа премьер-миниистирэ Владимир Путин «Амур баабырын үөрэтии тосхолун» өйөөбүтэ[2].
2010 сыл от ыйыгар 2020 сылга диэри кэмҥэ суоттаммыт саҥа «Амур баабырын харыстааһын стратегията» бигэргэтиллибитэ[2].
2011 сыллаахха Алексеевка бөһүөлэгэр (Надеждинскай оройуон, Приморскай кыраай) бастакы «баабырдары уонна атын сэдэх кыыллар көрүҥнэрин чөлүгэр түһэрэр уонна урут олохсуйа сылдьыбыт сирдэригэр төнүннэрэн олохтуур киин» тутуллубута[2].
2012 сыл алтынньытыгар Приморскай кыраайга «Среднеуссурийскай» региональнай суолталаах судаарыстыбаннай айылҕа заказнига тэриллибитэ[2].
2013 сыллаахха Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэрэсидьиэнэ Владимир Путин икки сокуоҥҥа илии баттаабыта: сэдэх куоска көрүҥнэрин атыылааһыҥҥа уонна өлөрүүгэ холуобунай эппиэтинэс, браконьерствоны утары охсуһууга егердар уонна инспектордар боломуочуйаларын кэҥэтии туһунанм[6][10].
Бу сыл алтынньы 31 күнүгэр бэрэсидьиэн амур баабырын популяциятын үөрэтэр, харыстыыр уонна чөлүгэр түһэрэр «Амур баабыра» айылҕа харыстабылын киинин тэрийбитэ[6][10].
2015 сыл сэтинньитигэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бырабыыталыстыбатын уурааҕынан Сихотэ-Алинь сис арҕаа эниэтигэр (амур баабырын олорор сирэ) ураты харыстанар айылҕа сирэ — «Бикин» национальнай паарка тэриллибитэ[2].
2024 сыл ыам ыйыгар Уһук Илиҥҥэ амур баабырдарыгар уонна уһун илиннээҕи леопардарга аан дойдуга бастакы «Улахан куоскалар сирдэрэ» трансграничнай резерват тэриллибитэ[11]
Баабыр туһунан кэрэхсэбиллээх чахчылар
- «Баабыр» диэн тыл былыргы перс тылыттан «сытыы, түргэн» диэн тылбаастанар[12];
- Карл Линней — баабыры ойуулаабыт бастакы учуонай («Systema naturæ» үлэтэ)[12];
- баабыр — азия эрэ көрүҥэ, куоскалар кэргэннэригэр киирэр. Учуонайдар баабыр тоҕус көрүҥүн араарбыттар: Амур, Бенгаал (бүтүн популяцияттан 40 %), Индокитай, Малай, Суматран, Кытай, Балийскай (симэлийбит), Закавказскай (симэлийбит), Яванскай (симэлийбит)[1][12];
- кураанах сир адьырҕа кыылларыттан баабырдар бэйэлэрин кээмэйдэринэн 2-с миэстэни ылаллар (1-кы — бороҥ уонна үрүҥ эһэлэр). Атыырын уһуна 2,9 м тиийэр, ыйааһына 270 кг тахса[1];
- амур баабырын куртаҕа 5 см халыҥнаах сыа араҥалаах, кини олус намыһах температураны туорууругар көмөлөһөр[1];
- баабырдар хараҥаҕа киһитээҕэр алта төгүл ордук көрөллөр[1];
- баабыр силэ антисептическай дьайыылаах[1];
- баабыр үксэ сүүстэн тахса балаһалардаах, онон биирдиилээн кыылы быһаарыахха сөп[12];
- баабыр оҕолоро ийэлэрин кытта икки сыл кэриҥэ олороллор[12].
