«Тымныы полюһа» Үөһээ Дьааҥы улууһун кыраайы үөрэтэр түмэлэ
РФ Култуура министиэристибэтэ
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ
«Тымныы полюһа» Үөһээ Дьааҥы улууһун кыраайы үөрэтэр түмэлэ (нууч. МБУ "Верхоянский районный краеведческий музей «Полюс холода») — Үөһээ Дьааҥы улууһун Верхоянскай куоратыгар 1990 сыллаахха арыллыбыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай бүддьүөт тэрилтэтэ[1].
Сүрүн иһитиннэрии
Түмэл Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай уус-уран түмэлин сэттис виртуальнай салаата буолар[2].
Көрдөрөр-быыстапкалыыр дьиэтин-уотун иэнэ — 589,1 м², оттон пуондахранилищетын иэнэ —31,4 м2[1]. Маны таһынан, түмэл экспозициятыгар Үөһээ Дьааҥы сахаларын балаҕана киирэр[3].
Көрөөччү ахсаана сылга быһа холоон — 2 120 киһи[1].
Түмэл олохтооччутунан «Үөһээ Дьааҥытааҕы улуус култууратын салалтата» муниципальнай тэрилтэ буолар[1].
Түмэл дириэктэрэ — Габышева Наталья Сергеевна[1].
Устуоруйата
1957 сыллаахха Верхоянскай куорат оскуолатыгар кыраайы үөрэтэр түмэл аһыллыбыта[3]. Түмэл үлэтин Саха АССӨ үтүөлээх учуутала, АСФСӨ үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна Варвара Захаровна Кириллина тэрийэн салайбыта.
Түмэл пуондалара өр сыллар устата 16 араас маршрутунан тэриллибит туристическай, кыраайы үөрэтэр, палеонтология эспэдииссийэлэрин түмүгэр хомуллубуттара. Бу үлэни учууталлар В. З. Кириллина уонна Х. Е. Слепцов ыыппыттара[2].
1976 сыллаахха оскуолатааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл «Верхоянскайдааҕы оскуола түмэлэ» ыстаатыстаммыта[4].
1988 сыллаахха, Верхоянскай куорат 350 сааһын көрсө, оскуола дириэктэрэ И. В. Рожин уонна педкэлэктиип оскуола түмэлин улуус бас билиитигэр биэрбиттэрэ[4].
1990 сыллаахха түмэл 1930-сс сыллардаахха Верхоянскай райпотун ыскылаата буолан турбут икки этээстээх мас дьиэтигэр көспүт[2]. Ол сыл «Тымныы полюһа» Үөһээ Дьааҥы улууһун кыраайы үөрэтэр түмэлэ диэн аатынан саҥаттан аһыллыбыт[5].
Экспозициялара
Түмэлгэ айылҕа ландшафтара, улуус үүнээйитэ уонна хамсыыр харамайа, олохтоох норуоттар төрүт култууралара, сахалар, эбэннэр геологиялара, палеонтологиялара, этнография, нуучча материальнай култуурата, политическай сыылка устуоруйата көрдөрүллэр. XVIII—XX үйэтээҕи олох-дьаһах, булт-алт, сүөһү, сылгы иитиитин мала-сала, ону тэҥэ олохтоох олоҥхоһуттар толорууларыгар — олоҥхо, саха остуоруйалара бааллар[1].
Көрдөрүүтүн хайысхалара
- «Верхоянскай — Тымныы полюһа»;
- «Геология уонна палеонтология»;
- «Сайын», «Кыһын» диорамалар;
- «Булт-алт уонна балыктааһын»;
- «Үөһээ Дьааҥы уокуругар олохтоох норуоттар устуоруйалара уонна этнографиялара»;
- «Политическай сыылка»;
- «Дьааҥыга Сэбиэскэй былаас олохтонорун, бөҕөргүүрүн туһугар охсуһуу»;
- «Тыа хаһаайыстыбата»;
- «Үөһээ Дьааҥыга бырамыысыланнас сайдыыта. Дьааҥы лааҕырдарын устуоруйата»;
- «XVII—XX үйэлэргэ атыы-эргиэн»;
- «Сэрии уонна тыыл бэтэрээннэрин галереята»;
- «Култуура»;
- «Үөрэхтээһин»;
- «Доруобуйа харыстабыла»;
- «Үөһээ Дьааҥы суруйааччылара»[2].
Быыстапкалар
Түмэл көһө сылдьар уонна атастаһык быыстапкалары тэрийэр[1]:
- «Этнография мала-сала»;
- «Үөһээ Дьааҥы худуоһунньуктар уонна скульптордар харахтарынан»;
- «Айылҕа дьиктилэрэ»;
- «Үөһээ Дьааҥы сахаларын этнографиятыгар уонна култууратыгар саха атыгар сүгүрүйүү»;
- «Верхоянскай куорат устуоруйата»;
- «Верхоянскай — интернациональнай куорат»;
- «XIX—XX үйэ муос оҥоһуктара»;
- «Тиэхиньикэ устуоруйата»;
- «Бэрэмэдэйтэн хааһахха диэри»;
- «Былаат уонна саал коллекцията»;
- «Верхоянскай куорат 365, 375 саастара»;
- «Бэрэпиэссэр Новгородов А. И. 105 сааһа»;
- «Фронтовик сержант Попов И. Н. суруктара»;
- «Сахалар үгэс буолбут кыһыҥҥы таҥастара»;
- «Сылгы мааны киэргэлэ»;
- «„Мин Арктикам“ хаартыска быыстапката»;
- «Дьааҥы фольклора. Дьааҥы олоҥхоһуттара, олоҥхолоро»[2].
Хомуллуута
Түмэл пуондата 14 292 экспонаттаах, онтон сүрүн пуондатыгар — 9 335, ордук сыаналаахтара:
- Нумизматика — 395 экспонат;
- Айылҕа билимин хомуллуута (палеонтология, Кыһыл кинигэҕэ киирбит көрүҥнэр) — 318 экспонат;
- Сэп-сэбиргэл (ол иһигэр VIII үйэтээҕи булчут ох саата) — 12 экспонат;
- Муос оҥоһуктар — 94 экспонат[1].
Түмэл кэрэхсэбиллээх, сыаналаах экспонаттара: рууна ойуулаах үрүҥ көмүс биһилэх, хататтаах чокуур (Киһилээх хайаларыгар бу тэрилинэн Норуоттар ардыларынааҕы «Азия оҕолоро» III, IV, V оонньуулар факелларын умаппыттара), хатат хаата, XIX үйэтээҕи алтан уонна мас хамса, Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр III мэтириэттээх 1885 сыллаах 20 муунталаах киирэ, 1897 сыллаах Арассыыйа импиэрийэтин маҥнайгы биэрэпиһигэр үлэ иһин мэтээл, XIX үйэтээҕи эбээн дьахтарын нэлэкитэ, XIX үйэтээҕи чаппараах уонна да атыттар[2].
Үлэтэ-хамнаһа
Түмэлгэ араас сэминээрдэр, билим-чинчийэр кэмпэриэнсийэлэр, уһуйаан уонна оскуола оҕолорун кытта түмэл дьарыктара (видеоуруоктары, анимацияны, түмэл пуондатыттан видео-, аудиоматырыйааллары көрүү), тематическай күрэхтэр, киэһэлэр, көрсүһүүлэр тэриллэн ыытыллаллар[2].
«Тымныы полюһа» түмэл үлэһиттэрэ түмэл малын-салын харайаллар, өбүгэлэрбит материальнай уонна духуобунай нэһилиэстибэлэрин чинчийэр-сырдатар үлэни ыыталлар. Фольклор матырыйаалын үөрэтэн, хомуйан, билим-чинчийэр үлэни тэрийэллэр[2].
Ситиһиилэрэ уонна наҕараадалара
- Түмэллэр Красноярскайдааҕы I, II, III Биенналеларын кыайыылааҕа;
- Германия (Штутгарт к.) «Сибирь не так холодна» быыстапкатын кыттыылааҕа (Арассыыйаттан өссө үс түмэли кытта), 2001 с.;
- Суорун Омоллоон аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи бириэмийэ «Сыл бастыҥ экспозицията» күрэҕин кыайыылааҕа, 1998 с.;
- Түмэллэр Красноярскайдааҕы I Биенналелара — кыайыылаах диплома, 1995 с.;
- «Сыл бастыҥ экспозицията» 1 №-дээх сибидиэтэлистибэ, 1998 с.;
- «Бастыҥ хомуйуу иһин» — кыайыылаах диплома, 2000 с.;
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин В. Штыров махтал суруга, 2004 с[2].
Быһаарыылар
Эбии бу тиэмэҕэ
 |
|---|
