Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Үөрэ ото

Үөрэ ото эбэтэр Кыа уга (лат. Artemísia) (нууч. полынь, чернобыльник) — түүлээх кубаҕай сарадахтыҥы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһиннини от үүнээйи[3].

Нуучча тыллаах ботаника литэрэтиирэтигэр бу аатынан урут Artemísia ууһугар киирэ сылдьыбыт, ол эрээри аныгы классификациянан туспа уус быһыытынан араарыллыбыт Seriphidium чугас ууһун бэрэстэбиитэллэрэ ааттаналлар[4].

Аата

Artemisia диэн ботаника латыынныы аата ἀρτεμισία диэн былыргы гириэк тылыттан тахсар. Бу тыл ἀρτεμής «чэгиэн» диэн тылы кытта, эбэтэр Артемида таҥара аатын кытта ситимнээх. Норуодунай латыын тылыгар үөрэ отун absinthium диэн ааттыыллара, бу эмиэ былыргы гириэктэртэн (ἀψίνθιον), онтон кинилэр перс тылыттан ылбыт буолуохтарын сөп. Латыынныы икки аат иккиэн аһыы үөрэ отун (Artemisia absinthium) аатыгар бааллар.

Атын норуоттар ааттыыларынан емшан эбэтэр евшан (чагат. ‎уонна туркм. jaušan, каз. жусан) үөрэ отун кытта биир суолталаах. Бу тыл 1201 сыллаахха Ипатьев летопиһыгар ахтыллар[5]. Емшан диэн аат 1874 сыллаахха А. Майков «Емшан» диэн хоһоону суруйбутун кэннэ киэҥник биллибитэ.

Аатырбыт Чернобыль куорат аата үөрэ отун биир көрүҥүттэн судургу үөрэ отун (Artemisia vulgaris) нууччалыы «чернобыльник» (укр. чорнобиль) диэн аатыттан тахсар[6].

Тарҕаныыта уонна экологията

Рудерал (нууч.) (сах.. Хотугу полушариеҕа, Евразия сымнаһыар курдааһыныгар, Хотугу уонна Соҕуруу Африкаҕа, Хотугу Америкаҕа тарҕаммыт.

Арассыыйа сиригэр-уотугар уонна ыаллыы сытар дойдуларга 180-ча кэриҥэ көрүҥ баара бэлиэтэммит. Үөрэ ото ордук Казахстаан, Орто Азия, Закавказье уонна Украина истиэптэригэр уонна кумах куйаардарыгар киэҥник тарҕаммыт.

Сорох сирдэринэн, Европатааҕы Арассыыйа соҕуруу уонна илин өттүгэр, ону кытта Арҕаа Азияҕа, кураанах уонна таастаах истиэптэргэ үөрэ ото кыра көрүҥнэрэ намыһах хойуу иһириги үөскэтэллэр. Үүнээйилэр үксүн намыһах көрүҥнэртэн: байҕал үөрэ отуттан (Artemisia maritima), хоҥкуйбут үөрэ отуттан (Artemisia nutans) уонна атын да көрүҥнэртэн тураллар. Маннык «үөрэ оттоох истиэптэр» ордук Орто Азияҕа киэҥник тарҕаммыттар, истиэптэр Волга өрүс нөҥүө Астраханьтан уонна Оренбургтан саҕаланаллар.

Ботаническай ойуулааһын

Үөрэ оттор икки эбэтэр элбэх сыллаах (эриэккэстик биир сыллаах), 3—150 см үрдүктээх, суон мас силистээх оттор уонна полукустарниктар.

Үүнээйи умнаһа үксүн көнө буолар. Үүнээйи бүтүннүүтэ хойуу соҕус үксүн үрүҥ көмүстүҥү эбэтэр боолдьох курдук маҥан эбэтэр бороҥ өҥнөөх түүлэх.

Сибэккилэрэ олус кыралар, үксүн саһархай, сороҕор кытархай өҥнөөхтөр. Сибэккилэр бытархай бөлөх сибэккилэргэ — сымыыт, чааскы эбэтэр төгүрүк корзина курдук төбөлөргө түмүллүбүттэр. Бу корзинкалар диаметрдара 1—10 мм буолар, тас өттүттэн черепица курдук ууруллубут кыра сэбирдэхтэрдээх. Бөлөх сибэккилэр олус синньигэс турубка көрүҥнээх обоеполай сибэккилэртэн тураллар, ону кытта кытыыларыгар баар сибэккилэрэ сап курдук синньигэстэр уонна биир аҥардаах буолаллар; Бөлөх сибэкки бүтүннүүтэ черепица бүрүөнэн тулаламмыт. Сибэкки кыра төбөлөрө уһун сүүмэх, куолас курдук бөлөхтөргө хомуллубуттар. Сорох көрүҥнэр корзинкаларыгар кытыытынан биир кэккэ тыһы турубкалыы сибэккилэрдээхтэр, онтон дискатыгар элбэх ахсааннаах икки аҥардаах сибэккилэр бааллар (Artemisia подрода); атыттарга ортоку сибэккилэрэ тычинкалаах эрэ буолаллар (Draclinculus алын ууһа), эбэтэр корзинка бары сибэккилэрэ — икки аҥардаах турубкалаах (Seriphidium подрода).

Үүнээйи аһа кылааккай кыра көҕүлэ суох Семянка (нууч.) (сах..

undefined

Суолтата

Саха сиригэр

Былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри, үөрэ ото саха дьонун ас оҥостон аһыыр отторунан буолар. Ол курдук, улаханнык ыалдьан мөлтөөбүт дьон, бу отунан уһуннук эмтэннэҕинэ, үөрэни ас оҥостон иһэ сырыттаҕына, үтүөрүөн сөп. Ордук киһи утуйарыгар, уоскуйарыгар, аһы буһарар уорган үлэтэ тупсарыгар, сэниэ киллэринэргэ, чэбдигирэргэ туһалаах.

undefined

Үөрэ отун үгүс норуот эмчитэ ньиэрбэ ыарыытыгар, тартарарга, аменореяҕа, дисменореяҕа, төрүүр дьахтар талыытын күүһүрдэргэ туттар уонна ыалдьар миэстэҕэ түөн уурар, ону тэҥэ дьиэни ыраастыырга туһанар.

Дьарҕаҕа, куртах, оһоҕос ыарыытыгар, сахарнай диабекка, бронхиальнай астмаҕа, хойуу хаайтарыытыгар биир улахан ньуоска оту биир ыстакаан оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн, чэй курдук иһиллэр. С. Р. Попов, А. С. Попова суруйалларынан, үөрэ отун атахха баанан сылааны таһаарыналлар эбит.

Ыалдьар сүһүөххэ үөрэ отун суоракка булкуйан, лэппиэскэ оҥорон уурунан хоноллор. Оттон тирии ыарыыларын (псориаз, нейродермит) эмтииргэ улахан иһиккэ көөнньөрөн, ванна уутугар кутан сытаҕын. Туран баран, баастаах миэстэни соттубаккын. Хаста да хатылаатахха тирии ырааһырар, кыһыйара ааһар.

Арыгы дьаатыттан айгыраабыт дьон туруга тупсарыгар, дьүһүнэ, кыаҕа чөллөнөрүгэр көмө буолар от — үөрэ ото. Бу отунан аһылык оҥостон аһаатахха итиэннэ кыра ньуоска бытарытыллыбыт оту оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн аһыах иннинэ истэххэ, сүрэх ыалдьара, күүскэ тэбэрэ, утуйбат буолуу, аныы, куртах, оһоҕос ыалдьара ааһар[7].

Сэбирдэҕэ кыа оҥосторго туттуллар эбит[8]

Мэдэссиинэҕэ

Хас да көрүҥ эмп быһыытынан суолталаах, ордук цитварнай үөрэ ото (Artemisia cina) уонна аһыы үөрэ ото (Artemisia absinthium). Үксүн куртах ыарыытыгар туттуллар. Урут үөрэ отун көөнньөһүгүн ис үөнүн таһаарарга туһаналлара. Аһыы үөрэ отун сэбирдэҕиттэн уонна сибэккилээх төбөтүттэн оҥоһуллубут көөнньөһүктэр уонна экстракттар аһыыр баҕаны көбүтэргэ көмөлөһөллөр.

Кытай фармаколога Ту Юю 1969—1979 сыллардааҕы клиническай чинчийиилэрэ көрдөрбүттэринэн, үөрэ отугар баар артемизинин диэн сесквитерпеновай лактон плазмодийдары малярияны көбүтээччилэри сайдыыларын эрдэтээҥҥи кэрдиис кэмнэригэр суох гынар. Бу арыйыытын иһин чинчийээччигэ 2015 сыллаахха физиологияҕа уонна мэдэссиинэҕэ Нобель бириэмийэтэ иҥэриллибитэ.

Аска уонна косметикаҕа

Тархун (Artemisia dracunculus) диэн үүнээйини сытыы тума быһыытынан уонна утах оҥорорго сырьё быһыытынан үүннэрэллэр. Аһыы үөр ото аһыыр баҕаны көбүтэр чэй састаабыгар киирэр.

Үөрэ ото экстрактара уонна настойкалара сорох күүстээх арыгылар (абсент) уонна винолар (вермут) састааптарыгар киирэллэр.

Үөрэ ото сорох көрүҥнэрин эфирнэй арыытын парфюмерияҕа уонна косметикаҕа туһаналлар. Арыыны спирткэ көөнньөрөн эбэтэр гидродистилляция ньыматынан ылаллар. Сорох көрүҥнэри, холобур, лимоннай эбэтэр эмтээх үөрэ отун (Artemisia abrotanum) уонна таврия үөрэ отун (Artemisia taurica) эфирнэй арыыны оҥороору үүннэрэллэр.

Атын

Үгүс үөн-көйүүр үөрэ отун сытын тулуйбат, ол иһин үөрэ отун көөнньөрүүтүн уонна сибиэһэй сэбирдэхтэрин бырдаҕы, үөнү-көйүүрү үүрэргэ туһаналлар.

Албаас сорох көрүҥнэрэ олус сиэдэрэй дьүһүннээхтэр, ол иһин кинилэри ландшафтнай дизайн оҥоруутугар тутталлар.

Классификация

Таксономия

Artemisia L., 1753, Sp. Pl. : 845

  өссө 10 дьиэ кэргэн  
      417 бигэргэтиллибит
уонна 406 «бигэргэтиллибэтэх»
көрүҥ уонна инфра-көрүҥ таксон статустаах[9]
  Астроцветнайдар бэрээдэк     Полынь уус  
           
  Цветковайдар, эбэтэр Покрытосеменнойдар отдел     Астровайдар дьиэ кэргэн    
         
  өссө 63 сибэккилээх үүнээйилэр бэрээдэктэрэ   өссө 1804 уус  
     

Көрүҥнэрэ

Сорох көрүҥнэр:

Синонимнара

  • Artanacetum  (Rzazade) Rzazade
  • Oligosporus  Cass.
  • Picrothamnus  Nutt.

Быһаарыылар

  1. ↑ Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Двудольные».
  2. ↑ 1 2 Сведения о роде Artemisia(ааҥл.) в базе данных Index Nominum Genericorum Международной ассоциации по таксономии растений (IAPT).
  3. ↑ Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. — Новосибирскай: Наука, 2008. — Т. V туом.
  4. ↑ Seriphidium (англ.). WFO. Сигэнии күнэ: 25 Ахсынньы 2025.
  5. ↑ М. Р. Фасмер евшан // Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс. — 1964—1973.
  6. ↑ Artemisia vulgaris // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
  7. ↑ К. Токумова, П. Токумов Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. — Дь.: Бичик, 2008. — ISBN 978-5-7696-2947-1
  8. ↑ Хом. В. Н. Сивцев Булчут кинигэтэ. — Дь.: Бичик, 2017. — 80 с.
  9. ↑ Artemisia (англ.). WFOPL. Сигэнии күнэ: 25 Ахсынньы 2025.

Литэрэтиирэ

  • Artemisia // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
  • Артемизия, растение из семейства сложноцветных // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Полынь / Чернева О. В. // Полупроводники — Пустыня [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 19—20. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 27). — ISBN 978-5-85270-364-4.
  • Род 1550. Полынь — Artemisia L. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Наука (издательство), 1961. — Т. 26 / ред. тома Б. К. Шишкин, Е. Г. Бобров. — С. 425—631. — 938 с. — 2400 экз.
  • Горяев М.И. и др. Химический состав полыней. — Алма-Ата, 1962.
  • Полынь // Биологический энциклопедический словарь. / Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд. исправл.. — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — 864 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-85270-002-9
  • Красноборов И. М. 46. Artemisia L. — Полынь // Флора Сибири = Flora Sibiriae : в 14 т. / под ред. Л. И. Малышева. — Новосибирск : Наука; Сиб. предприятие РАН, 1997. — Т. 13 : Asteraceae (Compositae) / под ред. И. М. Красноборова. — С. 90—141. — 472 с. — 1000 экз. — ISBN 5-02-031178-2.
  • Аксёнова Л. Полынь — горькая, полезная, красивая // Цветоводство : журнал. — 2008. — № 6. — С. 58—61.
  • Linda E Watson, Paul L Bates, Timothy M Evans, Matthew M Unwin and James R Estes. Molecular phylogeny of subtribe Artemisiinae (Asteraceae), including Artemisia and its allied and segregate genera(ааҥл.) // BioMed Central. — 2002. — Vol. 2, iss. 17. — DOI:10.1186/1471-2148-2-17..
  • Artemisia // Flora of China : [англ.] = 中国植物志 : in 25 vol. / ed. by Z. Wu, P. H. Raven, D. Hong. — Beijing : Science Press ; St. Louis : Missouri Botanical Garden Press, 2011. — Vol. 20/21 : Asteraceae. — P. 676. — 992 p. — ISBN 978-0-915279-34-0. — ISBN 978-1-935641-07-0 (vol. 20/21).
  • Artemisia and Seriphidium species list // Flora of Pakistan

Сигэлэр

  • Artemisia(ааҥл.): сведения о таксоне на сайте Tropicos.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар