Шергин шахтата

Шахта Дьокуускай куоракка Кулаковскай уулуссатын 18 нүөмэрдээх дьиэтин олбуоругар турар. Шахта 116,6 м дириҥнээх вертикальнай холуодьас. Шахта түгэҕэр 24 м кэриҥэ дириҥнээх скважина хаһыллыбыт (уопсай дириҥэ — 140 м кэриҥэ). Шахта ствола 52 м дириҥҥэ диэри тиит мас бэрэбинэн бөҕөргөтүллүбүт. Маннык бөҕөргөтүү 74-тэн 79 м дириҥҥэ эмиэ баар. Шахта стволун үөһээ өттө 1,4 м дириҥҥэ диэри 3×3 м быһыылаах. Биир аҥаар миэтэрэттэн аллараа өттүгэр ствол 1,6×1,6 м кээмэйдээх, оттон 110 м дириҥтэн шахта өссө кыратык кыарыыр^[1].

Шахта үрдүгэр дуосканан сабыллыбыт сарайдаах мас холлоҕос тутуллубут. Шахта айаҕа икки хос хаппахтаах люктаах.

Шахтаҕа түһэргэ горизонтальнай ворот, ханаат уонна люлькалар (биэдэрэлэр) туттуллубуттар.

1828 сыл сайыныгар Дьокуускайга олорор Нуучча-Америка хампаанньатын конторатын салайааччыта, атыыһыт Федор Шергин, үчүгэй ууну ылар сыаллаах, бэйэтин дьиэтин тэлгэһэтигэр холуодьас хастарарга санаммыта. Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар Качуг диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м эбит.

Дьокуускай бааҥката былаан быһыытынан 2,5 м (8 фут) кэриҥэ өттүлэригэр тэҥнэһэр квадраат курдук оҥоһуллубута. Биир үлэ сезонун иһигэр кудук дириҥэ 12 м (42 фут) кэриҥэ тиийбитэ.

Бастакы сыллартан ураты, үлэ барыта кыһын эрэ ыытыллара. Кудук дириҥэр углекислай гаас мунньулларын иһин сайын үлэлиир сатамматаҕа. Углекислай гаас кыһын үөһээ араҥатааҕы тымныы салгынынан үүрүллэн тахсара.

1829 сыл сааһыгар саҥардыллыбыт үлэлэри сир шарын кэрийэ сылдьар физик Г. А. Эрман кэлэн көрбүтэ. Кини кудук түгэҕэр буор температуратын кээмээйдээбитэ. 15 м дириҥҥэ температура −7,5 °C (-6°R) этэ. Кэлин бэйэтин отчуотугар ууну «600 фууттан (183 м) дириҥҥэ эрэ көрсүөххэ сөп, онно тиийиэр диэри тоҥ сир эрэ баар» диэн суруйбута^[3][5].

1831 сыллаахха Шергин 15 м дьириҥҥэ тиийэн баран аккаастана сыспыт. Ол кэмҥэ Дьокуускайга хоту сири чинчийээччи Ф. Врангель кэлэ сылдьыбыт. Кини шахтаны көрөн баран өссө хаһарыгар көрдөспүт уонна үбүлээһини Билим академиятыгар сүктэрбит. Ол сылга шахта 32 м дириҥҥэ диэри хаһыллыбыта, түгэҕэр температура −1,25 °C этэ.

1832 сылтан 1836 сылга диэри үлэ Нуучча-Америка Хампаанньатын үбүнэн салҕаммыта. Үлэ хаамыытын туһунан отчуоттар хампаанньа Санкт-Петербургтааҕы дириэксийэтигэр ыытыллаллара.

1832 сыллаахха Арассыыйа уонна Европа хаһыаттарыгар Шергин шахтатын туһунан бастакы сурахтар тахсаллар. Ол сурахтарга төрүөтүнэн 1830—1831 сыл кыһынын Дьокуускайга атаарбыт Щукин диэн киһи суруга буолбута.

1835—1836 сыллар үлэ сезонугар шахта дириҥэ 93,3 м тиийбитэ. 1836 сыллаахха барон Врангель Аляскаҕа баар нуучча колониялартан Европаҕа төннүбүтэ, ол иһин Нуучча-Америка Хампаанньатыттан үлэни салгыыр туһунан атын ыйыы-кэрдии кэлбэтэҕэ.

1837 сыллаахха 116,4 м дьириҥҥэ тиийэн баран Шергин үлэтин тохтоппута. Ону таһынан кини ороскуот 1362 солк. 50 кэппиэйкэ буолбутун иһитиннэрбитэ. Бу сууманы Шергиҥҥэ хампаанньа да, ыытыллыбыт чинчийиилэр туһунан дакылааттары иһитиннэрбит Санкт-Петербургтааҕы билим академията да төннөрбөтөҕө. Академия бэрэссэдээтэлэ С. С. Уваров этиитинэн импэрээтэр Николай I Шергини кыһыл көмүс мэтээлинэн уонна бриллианнаах биһилэҕинэн наҕараадалаабыта.

1838 сыллаахха Фёдор Шергин бэйэтин чинчийиитин «Журнал Министерства народного хозяйства» диэн сурунаалга таһаарбыт.

1844 сылтан 1846 сылга диэри А. Ф. Миддендорф экспедициятын чэрчитинэн шахтаҕа температура кээмэйдэммитэ. Кээмэйдэри Миддендорф (нууч.) (сах. бэйэтэ уонна кини үлэһитэ Т. Брандт ыыппыттара, оттон кинилэр барбыттарын кэннэ — Д. Давыдов (олохтоох учуутал уонна оскуола инспектора) салҕаабыта.

2009 сыл сэтинньи 4 күнүгэр НВК «Саха» уонна Андрей И салалталаах түөрт киһи шахтаҕа түһэ сылдьыбыт.

2009 сылтан Шергин шахтата Дьокуускай куорат Өрөспүүбүлүкэ суолталаах устуоруйа уонна култуура хамсаабат пааматынньыктарын судаарыстыбаннай харыстабылга киирбит испииһэгэр киирэр^[2].

Шахта харайыыта суох буолан сайыҥҥы ууллубут уу эркининэн сүүрэн үөһээ өттүгэр 10 миэтэрэ кэриҥэ муус бүөнү үөскэппитэ.

2009 сыл сэтинньитигэр шахта үөһээ өттө муус бүөттэн ыраастаммытын кэнниттэн, 104 миэтэрэ дириҥҥэ түһүү оҥоһуллубута. Онтон дириҥҥэ шахта мууһунан уонна тутуу бөҕүнэн бүөлэммит^[6].

Ирбэт тоҥ буор почва туһунан билим өйдөбүл XVIII үйэҕэ Беринг (нууч.) (сах. уонна Гмелин айаннарын кэнниттэн олохтоммута. Ол эрэн ирбэт тоҥ араҥатын киэҥ тарҕаныытын уонна кыаҕын туһунан чопчу өйдөбүл өссө суоҕа.

Көстүү Хотугу Муустаах далайга сыһыаннаах, мас үүммэт сирдэрин эрэ кытта сибээстээх курдук саныыллара. Соҕурууҥҥу сирдэргэ дириҥник тоҥууну сорох учуонайдар 1820-с сылларга даҕаны мөккүһэллэрэ уонна билиммэтэхтэрэ. Бу санаалар сүрүннээн орто кэтирээһиннэрдээҕи буорга тымныы киириитин туһунан дааннайдарга уонна Сибиир буорун температуратын кэмнээһиннэрин туһунан дааннайдар суохтарыгар олоҕураллара.

Бу боппуруоһу толору быһаарарга геотермическай кэтээн көрүүлэри ыытыы уонна грунт температурата дириҥҥэ хайдах уларыйарын сокуонун быһаарыы ирдэммитэ. Бу экстраполяция көмөтүнэн почва мощноһын быһаарарга көмөлөспүтэ.

Тоҥ буор температуратын бастакы кээмэйдэрэ профессор А. Эрман 1825 сыл ахсынньытыгар Берёзов оройуонугар 18,2 м дириҥҥэ хаспыт скважинатыгар ыыппыта. Ол гынан баран, Ф. Шергин шахтата саамай улахан ситиһиинэн ааҕыллыан сөп. Шергин 1837 сыллаахха ылбыт дааннайдара көрдөрбүттэринэн, температура намыһах буолан баран, дириҥээбит аайы үрдээн испитэ уонна шахта түгэҕэр −0,75 °C кэриҥэ суолталаах этэ.

Миддендорф Шергин шахтатыгар уонна Дьокуускай тула оҥорбут дириҥ чинчийиилэрэ киниэхэ бу сиргэ тоҥ мощноһын 187—204 м диэн ааҕан таһаарарыгар кыах биэрбитэ. Бу кээмэй XX үйэҕэ скважина хаһыытынан быһаарыллыбыт дьиҥнээх суолталарыгар (210—214 м) олус чугас буолбута.

Билим Академиятын чилиэн-корреспондена П. Ф. Швецов Ф. Шергин геокриологияҕа суолтатын А. Левенгук микробиологияҕа кылаатын кытта тэҥнээбитэ^[7].

Идэтэ: атыыһыт, 1826—1838 сылларга — Дьокуускайдааҕы Арассыыйа-Америка хампаанньатын конторатын салайааччыта.

Великий Устюг куорат олохтооҕо.

Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Ф. Шергин хас да сылы Өлүөнэ үрдүгэр, Качуг сэлиэнньэтигэр атаарбыта.

1826 сылтан 1838 сылга диэри Дьокуускайга олорбута.

1839 сыллаахха дойдутугар төннүбүтэ, онно сотору буолан баран өлбүтэ.

Фёдор Шергин 1834—1838 сылларга кини бэйэтин тиэргэнигэр салгын температуратын күн аайы кээмэйдээбитэ. Ф. Шергин Билим академиятын кытта суруйсубута, кээмэйдэрин түмүктэрин иһитиннэрбитэ, шахтаттан уонна Дьокуускай тулаттан таас боруодалар холобурдарын тиэрдэрбитэ, Билим академиятыттан инструкциялары уонна прибордары ылбыта.