Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Чөл турук күнэ

Чөл турук күнэ (нууч. Всемирный день здоровья, ааҥл. World Health Day) — 1950 сыллаахтан сылын аайы муус устар 7 күнүгэр бэлиэтэнэр күн[1][2]. Бу күн 1948 сыллаахха Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин (ХНТ) Устааба үлэҕэ киирбит.

Бэлиэ күн доруобуйа харыстабылын тэрилтэлэрэ аан дойду үрдүнэн дьон доруобуйатын тупсарар аналлаах дьаһаллары ылыналларын быһаарар сыаллаах[3].

Устуоруйата

1945 сыллаахха, Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүппүтүн кэннэ, ХНТ Устаабын дьүүллэһэр улахан конференцияҕа доруобуйа харыстабылын кыһалҕаларын быһаарар кыахтаах аан дойдутааҕы тэрилтэни тэрийии боппуруоһа көтөҕүллүбүт[4].

1948 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтин (ВОЗ) Устааба олоххо киирбит. Аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын ассамблеятын бастакы сиэссийэтигэр «Аан дойдутааҕы доруобуйа күнүн» олохтуур этии киирбит. Бырааһынньык от ыйын 22 күнүгэр, ВОЗ Устааба ратификацияламмыт күнүгэр бэлиэтэнэр буолбут[4].

1950 сылтан бырааһынньык муус устар 7 күнүгэр көспүт.

Аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтин барыта 194 дойду киирбит[5].

ХНТ сыл аайы Чөл турук күнүн туох эрэ кыһалҕаҕа анаан бэлиэтиир, ол тиэмэҕэ араас информационнай-сырдатар тэрээһиннэри ыытар[3].

ХНТ генеральнай сэкиритээрэ (нууч.) (сах. уонна ВОЗ генеральнай дириэктэрэ сыл аайы бырааһынньыкка кытталлар уонна бу күҥҥэ аналлаах норуокка анаммыт тылларын этэллэр[4].

Үгэстэрэ

Аан дойдутааҕы чөл турук күнүгэр маннык тэрээһиннэр ыытыллаллар[6]:

  • конференциялар, семинардар, лекциялар (библиотекаларга уонна үөрэх тэрилтэлэригэр);
  • куйаар уонна маассабай иһитиннэрии ситимнэригэр доруобуйа харыстабылын кытта сибээстээх кыһалҕалары сырдатыы;
  • чөл туруктаах буолууну листовка, плакат көмөтүнэн агитация;
  • волонтердар үлэлэрэ;
  • успуорт тэрээһиннэрэ;
  • мэдиссиинэ тэрилтэлэригэр специалистар босхо сүбэ-ама биэрии;
  • гимнастика уруоктара уонна да атын флешмобтар тэриллэллэр.

Сылларынан туохха туһаайыллан бэлиэтэммитэ

  • 1995 сыл — «Полимиелиты аан дойдуга суох оҥоруу»;
  • 1996 сыл — «Куорат чэгиэнэ олоҕу тупсарар»;
  • 1997 сыл — «Саҥа сыстыганнаах ыарыылар»;
  • 1998 сыл — «Куттала суох ийэ буолааһын»;
  • 1999 сыл — «Айымньылаах уһун олох олоҕу тупсарар»;
  • 2000 сыл — «Куттала суох ыраас хаан бэйэбиттэн саҕаланар»;
  • 2001 сыл — «Чөл уйулҕа: Туора хаамымаҥ, көмөлөһүҥ»;
  • 2002 сыл — «Хамсаныы — чэгиэн буолуу»;
  • 2003 сыл — «Кэскили түстээһин»;
  • 2004 сыл — «Суолга куттал суох буолуута»;
  • 2005 сыл — «Биир да ийэни, биир да оҕону болҕомтото суох хаалларымыаххайыҥ»;
  • 2006 сыл — «Чэгиэн буолууну ситиһии — барыбыт дьыалата»;
  • 2007 сыл — «Доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр норуоттар ыккардыларынааҕы куттала суох буолуу»;
  • 2008 сыл — «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаны харыстыаххайыҥ»;
  • 2009 сыл — «Дьон олоҕун быыһыах. Ыксаллаах быһыыга-майгыга балыыһалар куттала суох буолууларын хааччыйыаххайыҥ»;
  • 2010 сыл — «Урбанизация чөл турукка дьайыыта»;
  • 2011 сыл — «Микробтар утары охсуһар препараттарга тулуйумтуо буолуу уонна ол глобальнай тарҕаныыта»;
  • 2012 сыл — «Чөл турук олоххо сыллары эбэр»;
  • 2013 сыл — «Үрдүк хаан баттааһына»;
  • 2014 сыл — «Кыра да ытырыы — улахан куттал төрдө»[7][8];
  • 2015 сыл — «Ас-үөл куттала суох буолуута»;
  • 2016 сыл — «Диабеты кыайыахпыт!»;
  • 2017 сыл — «Депрессия: кэпсэтиэҕиҥ»;
  • 2018 сыл — «Бары чөл туруктаах буолуоҕуҥ»;
  • 2019 сыл — «Доруобуйаны харыстааһын өҥөлөрүнэн бары туһанныннар»[9]
  • 2020 сыл — «Сиэстирэ уонна акушер сулууспаларын үлэһиттэрин өйүөххэйиҥ!»[10];
  • 2021 сыл — «Ордук сиэрдээх, чөл эйгэни тутуоххайыҥ»;
  • 2022 сыл — «Биһиги планетабыт, биһиги доруобуйабыт»;
  • 2023 сыл — «Бары чэгиэн буоллуннар»;
  • 2024 сыл — «Чөл буолары бэйэм талабын»[4];
  • 2025 сыл — «Олох чэгиэн саҕаланыыта — кэскиллээх буолуу мэктиэтэ»[11];
  • 2026 сыл — «Бары бииргэ чөл буолуох. Бары бииргэ билимнээх»[12].

Арассыыйаҕа

Аан дойдутааҕы чөл турук күнэ Арассыыйаҕа 1992 сылтан бэлиэтэнэр.

2015 сылтан, бырааһынньык чэрчитинэн, «Олоххо 10 000 хардыы» Бүтүн Арассыыйатааҕы аахсыйа ыытыллар. Бу тэрээһин сыала-соруга — дойду олохтоохторун болҕомтолорун бэйэлэрин доруобуйаларыгар тардыы, элбэх ыарыылартан, сүрэх-тымыр эрэ буолбакка, холобур, депрессия кутталын аччатыы буолар. 2021 сыллаахха аахсыйаҕа 1 мөлүйүөн кэриҥэ киһи кыттыбыт. Саамай кырдьаҕас кыттааччы 92 саастаах эбит.

Аан дойдутааҕы чөл турук күнүгэр биир нэдиэлэ устата оҕо саадтарыгар, оскуолаларга, үрдүк үөрэх кыһаларыгар, бибилэтиэкэлэргэ чөл олоҕу сайыннарыыга аналлаах сырдатар тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ол иһигэр араас дьарыктар, күрэхтэр, оонньуулар, викториналар, кылаас чаастара тэриллэллэр[4].

Ыытыллар тэрээһиннэр[6]:

  • күрэхтэһиилэр (волейбол, баскетбол);
  • туристическай походтар;
  • нэһилиэнньэлээх пууннары хомуйар аналлаах экология аахсыйалара;
  • чөл олоҕу өйүүр уруһуйдар күрэхтэрэ;
  • доруобуйа туһунан тиэмэлэргэ лекциялар;
  • спорт түмэллэригэр аһаҕас аан күннэрэ;
  • доруобуйа тиэмэлэригэр аналлаах бэстибээллэри тэрийии.

2026 сыллаахха, Аан дойдутааҕы чөл турук күнүн бэлиэтээһин чэрчитинэн, муус устар 7 күнүгэр «Волонтеры-медики» Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбаннай хамсааһын алта мөлүйүөнтэн тахса кыттааччыны хомуйан, сарсыарда 10:00 чааска дойду бары регионнарын оскуолаларыгар, колледжтарыгар, үрдүк үөрэх кыһаларыгар уонна куорат площадкаларыгар сэрээккэ оҥорторбут[13].

Быһаарыылар

  1. ↑ Всемирный день здоровья. КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 17 Муус устар 2026.
  2. ↑ Всемирный день здоровья. Повестка дня - депрессия. КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 17 Муус устар 2026.
  3. ↑ 1 2 7 апреля — Всемирный день здоровья: суть и традиции праздника, Известия (6 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Всемирный день здоровья в 2025: дата, история, традиции - Российская газета, Российская газета (7 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  5. ↑ Всемирный день здоровья: история праздника и его традиции, РЕН ТВ (7 Муус устар 2023). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  6. ↑ 1 2 7 апреля отмечается Всемирный день Здоровья! (рус.). med-b-crb-babynino-babynino-r40.gosweb.gosuslugi.ru. Сигэнии күнэ: 17 Муус устар 2026.
  7. ↑ День здоровья в России: профилактика болезней и массовые зарядки, РИА Новости (7 Муус устар 2014). Архыыптаммыт 2014, Муус устар 7 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  8. ↑ Всемирный день здоровья 2014 года // Эпидемиология и вакцинопрофилактика. — 2014. — № 1 (74).
  9. ↑ Прима», Команда сайта «Город. Всемирный день здоровья: история и традиции — Город Прима, Город Прима (5 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  10. ↑ ВОЗ. Всемирный день здоровья 2020 г. (рус.). www.who.int. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026. Архивировано 15 От ыйын 2020 года.
  11. ↑ Всемирный день здоровья 2025 г.: здоровое начало жизни – залог благополучного будущего(биллибэт). www.who.int. Сигэнии күнэ: 17 Муус устар 2026.
  12. ↑ Всемирный день здоровья 2026 г.: Вместе к здоровью. Вместе с наукой (рус.). www.who.int. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  13. ↑ 7 апреля в 10 утра во всех регионах пройдет Всероссийская зарядка, Российская газета (7 Муус устар 2026). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.

Сигэлэр

Категориялар